az

Bitigçi Sözlük Maddesi

az

I (sıfat, zarf)
· 2 meanings
  1. 1.

    (sıfat) Sayı, miktar, süre veya güç bakımından beklenen ya da karşılaştırılan düzeyin altında kalan; çok karşıtı.

  2. 2.

    (zarf) Alışılmış, beklenen veya gerekli görülen miktarın altında kalacak kadar sınırlı ölçüde.

ADVANCED ANALYSES

az etimolojisi ve tarihsel dönemleri

Az, Türk dillerinin hemen hepsinde yaşayan en eski sözlerdendir; Stachowski onu Ortak Türkçe *āz ‘az’ biçimine bağlar, Halaççadaki hāz'a dayanarak ön seste h- kuran görüş de vardır. Söz VIII. yüzyıl Orhon yazıtlarından beri tanıklanır: Bilge Kağan az olan halkını çoğalttığını anlatırken bu sözü kullanır. Kâşgarlı Mahmud a:z neŋ ‘az nesne’ örneğini ve azrak ‘daha az’ biçimini kaydeder. Eski Uygur metinlerindeki Orta Farsçadan alınma āz ‘hırs, tutku’ ile Orhon yazıtlarındaki Az boy adı yalnızca yazılışça benzer, ayrı sözcüklerdir.

  1. 8. yüzyıl · Eski Türkçe (Orhon): az
  2. 9. yüzyıl · Eski Uygur Türkçesi: az
  3. 11. yüzyıl · Karahanlı Türkçesi: a:z
  4. 13. yüzyıl · Kıpçak Türkçesi: az
  5. 13. yüzyıl · Eski Anadolu Türkçesi: az
  6. 14. yüzyıl · Harezm Türkçesi: az
  7. 14. yüzyıl · Eski Anadolu Türkçesi: az
  8. 15. yüzyıl · Eski Anadolu Türkçesi: az
  9. 16. yüzyıl · Osmanlı Türkçesi: az
  10. 17. yüzyıl · Osmanlı Türkçesi: az
  11. 19. yüzyıl · Osmanlı Türkçesi: az
  12. 20. yüzyıl · Türkiye Türkçesi: az
Etimoloji Atlası'nda köken yolculuğunu aç

Tarihsel söz varlığı

Türkçenin tarihsel dönemlerindeki görünüm

Aç / kapat
Büyük Anlam Atlası'nda aç

İlk tarihsel tanık: 21 Ağustos 732 · Kül Tigin Yazıtı · PDF s. 28

yazıtın dikiliş ve Türkçe metninin tamamlanma tarihi. Kaynak, Türkçe yazıtın 21 Ağustos 732'de tamamlandığını ve anıtın dikiliş tarihinin de bu gün olması gerektiğini belirtir. Tarih dayanağı: Giriş, PDF s. 13

Anlamsal gelişim çizgisi

İlk kayıttan günümüz Türkçesine

2 denetlenmiş basamak

720–735 · Orhon Türkçesi kaydından canlı Bitigçi sözlük anlamlarına uzanan sıra. Aynı yazımlı ham tanıklar tek başına anlam değişimi sayılmaz.

Denetlenmiş ilişki türleri: anlam ve biçim sürekliliği

  1. 1

    720–735

    Orhon Türkçesi

    Tarihsel kaynak

    Tarihleme dayanağı: yazıtların dikiliş tarihi aralığı · yazıtların yaklaşık dikiliş tarihleri

    Biçim: az (I), az, azıg · sıfat

    Dönem anlamı

    Sayı, miktar ya da derece bakımından yeterli veya beklenen ölçünün altında olan.

    anlam ve biçim sürekliliği

    Canlı sözlükteki güncel anlam kimliğiyle denetlendi.

    Birincil metin tanıklarını aç (2)
    (KT G10) yok : çıg(a)n : bod(u)n(u)g : koop kuubr(a)td(ı)m : çıg(a)n : bod(u)n(u)g : b(a)y kılt(ı)m : (a)z bod(u)n(u)g : üküş : kılt(ı)m : (a)zu bu s(a)b(ı)mda : ig(i)d b(a)rgu : türük: : b(e)gl(e)r : bod(u)n : bunı

    Kül Tigin Yazıtı · 21 Ağustos 732 · PDF s. 28

    Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.

    bod(u)n(u)g : yiçe : itdi : < yiçe> ig(i)t(t)i : çıg(a)n(ı)g [b(a)y kıltı : (a)z(ı)g ük(ü)ş kıltı] (KT D17) (e)çim k(a)g(a)n : ol(u)rtukda : öz(ü)m t(a)rduş : bod(u)n : üze : ş(a)d

    Kül Tigin Yazıtı · 21 Ağustos 732 · PDF s. 34

    Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.

    Kaynak dayanağını aç (2)

    Tekin, Talât (2020). Orhon Yazıtları. 6. baskı. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.

    Kül Tigin ve Bilge Kağan metinleri, açıklamaları ve tam sözlük-dizin; tarihsel biçim ve satır konumlarının ana dizin kaynağı.

    Tekin, Talât (1998). Orhon Yazıtları: Kül Tigin, Bilge Kağan, Tunyukuk. 2. baskı. İstanbul: Simurg.

    Üç yazıtın Eski Türkçe yazı çevrimi ve karşılıklı metin yayını; biçim ve satır denetimi.

  2. 2

    Canlı Bitigçi sözlük kaydı

    Günümüz Türkçesi

    Güncel sözlük

    Biçim: az

    1. güncel anlam

    Sayı, miktar, süre veya güç bakımından beklenen ya da karşılaştırılan düzeyin altında kalan; çok karşıtı.

    2. güncel anlam

    Alışılmış, beklenen veya gerekli görülen miktarın altında kalacak kadar sınırlı ölçüde.

Yöntem ve tarih sınırları

Tarihsel basamaklar yalnız editoryal olarak denetlenmiş tarihsel tanım ve çağdaş anlam bağlantılarından kurulur; aynı yazımlı ham derlem eşleşmeleri anlam değişimi iddiasına dönüştürülmez.

Tarihler eser veya yazıt tarihleridir; bir anlamın dilde ilk ya da son kez kullanıldığı tarihi göstermez. Günümüz basamağı canlı sözlük durumudur.

Orhon Türkçesiaz (I)sıfat

Bağlama dayalı özgün Bitigçi tanımı: Sayı, miktar ya da derece bakımından yeterli veya beklenen ölçünün altında olan.

Çağdaş arama bağı: az · biçim ve anlam sürekliliği · kaynak biçimi ve özgün tanım denetimli

Kaynaklarda tanıklanan biçimler

  • az (yalın biçim)
    Tanıklık: Kül Tigin Yazıtı, güney yüzü, 10. satır; Kül Tigin Yazıtı, doğu yüzü, 29., 40. satırlar; Bilge Kağan Yazıtı, kuzey yüzü, 7. satır; Bilge Kağan Yazıtı, doğu yüzü, 24., 32. satırlar
  • azıg ((PHP 3, PHP 4))
    Tanıklık: Kül Tigin Yazıtı, doğu yüzü, 16. satır; Bilge Kağan Yazıtı, doğu yüzü, 14. satır

Tarihsel derlem tanıkları

Yalnız birincil metin bölümünden alınan kaynak çevriyazıları gösterilir; arama için kullanılan sade anahtar metnin yerine geçmez.

ol(u)r(u)p: yok çıg(a)n : bod(u)n(u)g : koop : kubr(a)td(ı)m : çıg(a)n : bod(u)n(u)g: b(a)y kılt(ı)m : (a)z bod(u)n(u)g : ük(ü)ş kılt(ı)m : (a)z[u bu]

Orhon Türkçesi · Bilge Kağan Yazıtı · 20 Eylül 735 · PDF s. 52 · çevriyazı güveni A

bod(u)n(u)g : yiçe : itdi : yiçe : ig(i)t(t)i : çıg(a)n(ıg : b(a)y kıltı : (a)z(ı)g ük(ü)ş : knltı : (e)çim k(a)g(a)n : ol(u)rtuk(k)a : öz(ü)m : tig(i)n : (e)rk [.......... ] iy[.] t(e)nri: y(a)rl(ı)k(a)duk üçün

Orhon Türkçesi · Bilge Kağan Yazıtı · 20 Eylül 735 · PDF s. 60 · çevriyazı güveni A

Kaynak yayınlar ve okuma notu

Tekin, Talât (1998). Orhon Yazıtları: Kül Tigin, Bilge Kağan, Tunyukuk. 2. baskı. İstanbul: Simurg.

Tekin, Talât (2020). Orhon Yazıtları. 6. baskı. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.

Yayın yılı, sözcüğün ilk kullanım tarihi değildir. Çağdaş madde bağlantıları kaynak yayındaki anlam karşılığı ve biçim denetimiyle kurulmuştur; tek başına ses benzerliği tarihsel akrabalık kanıtı sayılmaz.

BD Bağlam Gösterimi · az

Not: Bu bölümde gösterilen cümleler, derlem cümle seçme algoritmasının otomatik seçimleridir. Cümlelerdeki görüş, ifade ve içerikler kaynak metinlere aittir; Bitigçi’yi bağlamaz ve Bitigçi’nin görüşünü ya da tutumunu yansıtmaz.

Sayfadaki özellikler henüz yüklenmedi. Lütfen kısa bir süre bekleyiniz.

Sonuçların yüklenmesi için hesaplama yapılıyor.

Cite this entry

Preparing citation formats for the current entry.

Dilsel parmak izi, terimlik, kullanım sicili, yerleşme ve veri kalitesi tek profilden yükleniyor…
Yazım ve Varyantlar Doğrulanmış ilişkiler, dönemsel sıklık ve kullanım payı

Panel açıldığında BD varyant verileri yüklenir.

İlk Tanık ve Yayılım Kaynak yayın tarihleri, Trust level ve yayılım aşamaları

Panel açıldığında BD tanık verileri yüklenir.