dağ

Bitigçi Sözlük Maddesi

dağ

I (isim)
· 1 meanings

  1. (isim) Yer kabuğunun çıkıntılı, yüksek, eğimli yamaçlarıyla çevresine hâkim ve oldukça geniş bir alana yayılan bölümü; cebel (II).

ADVANCED ANALYSES

Tarihsel söz varlığı

Türkçenin tarihsel dönemlerindeki görünüm

Aç / kapat
Büyük Anlam Atlası'nda aç

İlk tarihsel tanık: 1350 · Süheyl ü Nev-bahâr · PDF s. 212

eserin telif tarihi. Kaynak, Hoca Mesʿûd'un eserin telif tarihini metinde H. 751/M. 1350 olarak açıkça verdiğini belirtir. Tarih dayanağı: İnceleme, PDF s. 61

Anlamsal gelişim çizgisi

İlk kayıttan günümüz Türkçesine

3 denetlenmiş basamak

1200–1400 · Harezm Türkçesi kaydından canlı Bitigçi sözlük anlamlarına uzanan sıra. Aynı yazımlı ham tanıklar tek başına anlam değişimi sayılmaz.

Denetlenmiş ilişki türleri: ses değişimiyle anlam sürekliliği

  1. 1

    1200–1400

    Harezm Türkçesi

    Tarihsel kaynak

    Tarihleme dayanağı: eserin telif veya dil katmanı için yaklaşık dönem

    Biçim: daġ, daġdın · ad

    Dönem anlamı

    Çevresine göre yüksek ve eğimli büyük yer biçimi.

    ses değişimiyle anlam sürekliliği

    Mukaddimetü’l-Edeb’in 191-2 tanığında daġdın ayrılma durumuyla bir yer ve çıkış noktası kurar.

    Günümüze uzanan değişim

    Kaynakta daġ biçimi çağdaş dağa çok yakındır; ġ işareti günümüz ğ’siyle karşılanır.

    Canlı sözlükteki güncel anlam kimliğiyle denetlendi.

    Kaynak dayanağını aç (1)

    Yüce, Nuri. Mukaddimetü’l-Edeb: Hvarizm Türkçesi ile Tercümeli Şuşter Nüshası — Giriş, Dil Özellikleri, Metin, İndeks. 2. baskı. Ankara: Türk Dil Kurumu.

    Kaynak çevriyazısı, kısa metin bağlamları ve metin sayfası-satır gönderimleri.

  2. 2

    1350–1500

    Eski Anadolu Türkçesi

    Tarihsel kaynak

    Tarihleme dayanağı: eserin telif veya dil katmanı için yaklaşık dönem

    Biçim: tağ, ṭaġ · ad

    Dönem anlamı

    Çevresindeki araziden belirgin biçimde yükselen büyük yer şekli.

    ses değişimiyle anlam sürekliliği

    Dede Korkut ve Süheyl'de yolculuk, savaş ve ıssız yer betimlemelerinde tağ geçer.

    Günümüze uzanan değişim

    Baş ünsüz ötümlüleşerek tağ > dağ olmuş, yer şekli anlamı korunmuştur.

    Canlı sözlükteki güncel anlam kimliğiyle denetlendi.

    Birincil metin tanıklarını aç (2)
    Dahi birisi seyyidü’l-mü’minin Ki tağ yanlurdı işitse ünin 'Aliyy ibni^Ebü-tâlib ol şir-i ner

    Süheyl ü Nev-bahâr · 1350 · PDF s. 212

    Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.

    380 Niçe pâdişâh kim kamu taş u tag Anuft ‘adliyile idi şar u bâğ

    Süheyl ü Nev-bahâr · 1350 · PDF s. 228

    Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.

    Kaynak dayanağını aç (2)

    Dede Korkut Kitabı II: İndeks–Gramer (1997). Hazırlayan Muharrem Ergin. Ankara: Türk Dil Kurumu.

    Madde, yan biçim, (PHP 3, PHP 4) ve metin sayfası-satır gönderimleri için ana dizin.

    Mesʿûd bin Ahmed (1991). Süheyl ü Nev-bahâr: İnceleme–Metin–Sözlük. Hazırlayan Cem Dilçin. Ankara: Atatürk Kültür Merkezi.

    Kaynağa özgü çevriyazı, beyit bağlamı ve sözlük gönderimleri için eleştirel metin yayını.

  3. 3

    Canlı Bitigçi sözlük kaydı

    Günümüz Türkçesi

    Güncel sözlük

    Biçim: dağ

    1. güncel anlam

    Yer kabuğunun çıkıntılı, yüksek, eğimli yamaçlarıyla çevresine hâkim ve oldukça geniş bir alana yayılan bölümü; cebel (II)

Yöntem ve tarih sınırları

Tarihsel basamaklar yalnız editoryal olarak denetlenmiş tarihsel tanım ve çağdaş anlam bağlantılarından kurulur; aynı yazımlı ham derlem eşleşmeleri anlam değişimi iddiasına dönüştürülmez.

Tarihler eser veya yazıt tarihleridir; bir anlamın dilde ilk ya da son kez kullanıldığı tarihi göstermez. Günümüz basamağı canlı sözlük durumudur.

Harezm Türkçesidaġad
Kaynak çevriyazıları:Mukaddimetü’l-Edeb: daġdın

Transkripsiyon notu: Yayınların çevriyazıları kaynak başına korunmuştur. Mukaddimetü’l-Edeb: daġdın. Sade karşılıklar yalnız arama anahtarıdır.

Bağlama dayalı özgün Bitigçi tanımı: Çevresine göre yüksek ve eğimli büyük yer biçimi.

Tarihsel bağlam: Mukaddimetü’l-Edeb’in 191-2 tanığında daġdın ayrılma durumuyla bir yer ve çıkış noktası kurar.

Anlamsal gelişim notu: Kaynakta daġ biçimi çağdaş dağa çok yakındır; ġ işareti günümüz ğ’siyle karşılanır.

Çağdaş arama bağı: dağ · ses değişimiyle anlam sürekliliği · kaynak biçimi, bağlam, anlam bağı ve özgün tanım denetimli

Kaynaklarda tanıklanan biçimler

  • daġdın ((PHP 3, PHP 4))
    Tanıklık: Mukaddimetü’l-Edeb, 191-2 (metin sayfası–satır)
Eski Anadolu Türkçesitağad
Kaynak çevriyazıları:Dede Korkut Kitabı: tağSüheyl ü Nev-bahâr: ṭaġ

Transkripsiyon notu: Yayınların çevriyazıları kaynak başına korunmuştur. Dede Korkut Kitabı: tağ; Süheyl ü Nev-bahâr: ṭaġ. Sade karşılıklar yalnız arama anahtarıdır.

Bağlama dayalı özgün Bitigçi tanımı: Çevresindeki araziden belirgin biçimde yükselen büyük yer şekli.

Tarihsel bağlam: Dede Korkut ve Süheyl'de yolculuk, savaş ve ıssız yer betimlemelerinde tağ geçer.

Anlamsal gelişim notu: Baş ünsüz ötümlüleşerek tağ > dağ olmuş, yer şekli anlamı korunmuştur.

Çağdaş arama bağı: dağ · ses değişimiyle anlam sürekliliği · kaynak biçimi, bağlam, anlam bağı ve özgün tanım denetimli

Kaynaklarda tanıklanan biçimler

  • tağ (yalın biçim)
    Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 27-9 (metin sayfası–satır)
  • ṭaġ (yalın biçim)
    Tanıklık: Süheyl ü Nev-bahâr, 5. beyit; 86. beyit; 148. beyit; 803. beyit; 1945. beyit; 1974. beyit; 2266. beyit; 2412. beyit; 2486. beyit; 2493. beyit; 2545. beyit

Bu kaynak kapsamındaki tanıklarda ayrıca çekimli bir biçim kaydedilmemiştir.

Tarihsel derlem tanıkları

Yalnız birincil metin bölümünden alınan kaynak çevriyazıları gösterilir; arama için kullanılan sade anahtar metnin yerine geçmez.

başına kaza gelmez, ecel va'de irmeyinçe 1 kimse ölmez. Ölen adam dirilmez, çıhan can girü gelmez. Bir yigidün 2 kara tağ yumrısınça malı olsa yığar direr taleb eyler, nasibinden 3 artuğın

Eski Anadolu Türkçesi · Dede Korkut Kitabı · 15. yüzyılın ortaları veya ikinci yarısı · PDF s. 93 · çevriyazı güveni B

yarasın eli-y-ile şığadı, sana bu yaradan 13 korkma oğlan ölüm D27 yokdur tağ çiçeği anan südi-y-ile senün 1 yarana melhemdür didi, ğayıb oldı. Oğlanun anası 2 oğlanun üstine çapup çıka

Eski Anadolu Türkçesi · Dede Korkut Kitabı · 15. yüzyılın ortaları veya ikinci yarısı · PDF s. 108 · çevriyazı güveni B

Kaynak yayınlar ve okuma notu

Yüce, Nuri. Mukaddimetü’l-Edeb: Hvarizm Türkçesi ile Tercümeli Şuşter Nüshası — Giriş, Dil Özellikleri, Metin, İndeks. 2. baskı. Ankara: Türk Dil Kurumu.

Mesʿûd bin Ahmed (1991). Süheyl ü Nev-bahâr: İnceleme–Metin–Sözlük. Hazırlayan Cem Dilçin. Ankara: Atatürk Kültür Merkezi.

Dede Korkut Kitabı II: İndeks–Gramer (1997). Hazırlayan Muharrem Ergin. Ankara: Türk Dil Kurumu.

Yayın yılı, sözcüğün ilk kullanım tarihi değildir. Çağdaş madde bağlantıları kaynak yayındaki anlam karşılığı ve biçim denetimiyle kurulmuştur; tek başına ses benzerliği tarihsel akrabalık kanıtı sayılmaz.

BD Bağlam Gösterimi · dağ

Not: Bu bölümde gösterilen cümleler, derlem cümle seçme algoritmasının otomatik seçimleridir. Cümlelerdeki görüş, ifade ve içerikler kaynak metinlere aittir; Bitigçi’yi bağlamaz ve Bitigçi’nin görüşünü ya da tutumunu yansıtmaz.

Sayfadaki özellikler henüz yüklenmedi. Lütfen kısa bir süre bekleyiniz.

Sonuçların yüklenmesi için hesaplama yapılıyor.

Cite this entry

Preparing citation formats for the current entry.

Dilsel parmak izi, terimlik, kullanım sicili, yerleşme ve veri kalitesi tek profilden yükleniyor…
Yazım ve Varyantlar Doğrulanmış ilişkiler, dönemsel sıklık ve kullanım payı

Panel açıldığında BD varyant verileri yüklenir.

İlk Tanık ve Yayılım Kaynak yayın tarihleri, Trust level ve yayılım aşamaları

Panel açıldığında BD tanık verileri yüklenir.