düz

Bitigçi Sözlük Maddesi

düz

I (sıfat, isim)
· 9 meanings
  1. 1.

    (sıfat) Yatay durumda olan, eğik ve dik olmayan; yeksan.

  2. 2.

    (sıfat) Kıvrımlı olmayan; doğru, stabil.

  3. 3.

    (sıfat) Yüzeyinde girinti çıkıntı olmayan; müstevi.

  4. 4.

    (sıfat) Kısa ökçeli, ökçesiz (ayakkabı).

  5. 5.

    (sıfat) Yayvan, altı derin olmayan.

  6. 6.

    (sıfat) Kıvırcık veya dalgalı olmayan (saç).

  7. 7.

    (sıfat) Yalın, sade, süssüz olan.

  8. 8.

    (sıfat) Çizgisiz, desensiz ve tek renkli.

  9. 9.

    (isim) Engebesiz olan yer.

ADVANCED ANALYSES

Tarihsel söz varlığı

Türkçenin tarihsel dönemlerindeki görünüm

Aç / kapat
Büyük Anlam Atlası'nda aç

İlk tarihsel tanık: 1069–1070 · Kutadgu Bilig · KB 42 · Tarihsel Derlem

eserin tamamlanma tarihi. Kaynak, şairin 18 ay çalıştığı eserini H. 462 (1069/1070) yılında tamamladığını belirtir. Tarih dayanağı: Giriş, PDF s. 23

Anlamsal gelişim çizgisi

İlk kayıttan günümüz Türkçesine

2 denetlenmiş basamak

1069–1077 · Karahanlı Türkçesi kaydından canlı Bitigçi sözlük anlamlarına uzanan sıra. Aynı yazımlı ham tanıklar tek başına anlam değişimi sayılmaz.

Denetlenmiş ilişki türleri: biçim değişimi ve mecaz sürekliliği

  1. 1

    1069–1077

    Karahanlı Türkçesi

    Tarihsel kaynak

    Tarihleme dayanağı: eserin yazılış dönemi · eserin telif dönemi

    Biçim: tüz, tüzde, tüze · sıfat

    Dönem anlamı

    Eğri veya engebeli olmayan; ölçüye uygun, birbiriyle uyuşan ya da doğruluktan ayrılmayan.

    biçim değişimi ve mecaz sürekliliği

    Kutadgu Bilig ve Dîvânu Lugâti’t-Türk’te tüz, fiziksel düzgünlükten kişiler ve davranışlar arasındaki uygunluk ile doğruluğa uzanır.

    Günümüze uzanan değişim

    Tüz > düz gelişiminde ilk ünsüz ötümlüleşmiş; fiziksel düzgünlükten doğruluğa uzanan mecaz kolları korunmuştur.

    Canlı sözlükteki güncel anlam kimliğiyle denetlendi.

    Birincil metin tanıklarını aç (2)
    bayat raḫmeti erdi ḫalḳı üze ḳılınçı silig erdi ḳılḳı tüze

    Kutadgu Bilig · 1069–1070 · KB 42 · Kaynakta aç

    Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.

    ‘atik erdi aşnu ḳamuġda oza bayatḳa bütügli köŋül til tüze

    Kutadgu Bilig · 1069–1070 · KB 51 · Kaynakta aç

    Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.

    Kaynak dayanağını aç (3)

    Arat, Reşid Rahmeti (1979). Kutadgu Bilig III: İndeks. İndeksi neşre hazırlayanlar: Kemal Eraslan, Osman F. Sertkaya ve Nuri Yüce. İstanbul: Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü.

    Madde, anlam, (PHP 3, PHP 4) ve beyit numarası için ana dizin.

    Arat, Reşid Rahmeti. Kutadgu Bilig I: Metin. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.

    Dizindeki biçimlerin beyit metninde karşılaştırıldığı eleştirmeli metin yayını.

    Kaşgarlı Mahmud (2023). Dîvânu Lugâti’t-Türk: Türk Dilinin İlk Sözlüğü. Türkçesi: Mustafa S. Kaçalin; dizini hazırlayan: Mehmet Ölmez. İstanbul: VakıfBank Kültür Yayınları.

    Tarihsel madde biçimleri, sözlük madde numaraları ve yazma yapraklarının karşılaştırma kaynağı.

  2. 2

    Canlı Bitigçi sözlük kaydı

    Günümüz Türkçesi

    Güncel sözlük

    Biçim: düz

    1. güncel anlam

    Yatay durumda olan, eğik ve dik olmayan; yeksan

    2. güncel anlam

    Kıvrımlı olmayan; doğru, stabil

    3. güncel anlam

    Yüzeyinde girinti çıkıntı olmayan; müstevi

    4. güncel anlam

    Kısa ökçeli, ökçesiz (ayakkabı)

    5. güncel anlam

    Yayvan, altı derin olmayan

    6. güncel anlam

    Kıvırcık veya dalgalı olmayan (saç)

    7. güncel anlam

    Yalın, sade, süssüz olan

    8. güncel anlam

    Çizgisiz, desensiz ve tek renkli

    9. güncel anlam

    Engebesiz olan yer

Yöntem ve tarih sınırları

Tarihsel basamaklar yalnız editoryal olarak denetlenmiş tarihsel tanım ve çağdaş anlam bağlantılarından kurulur; aynı yazımlı ham derlem eşleşmeleri anlam değişimi iddiasına dönüştürülmez.

Tarihler eser veya yazıt tarihleridir; bir anlamın dilde ilk ya da son kez kullanıldığı tarihi göstermez. Günümüz basamağı canlı sözlük durumudur.

Karahanlı Türkçesitüzsıfat
Kaynak çevriyazıları:Kutadgu Bilig III: İndeks: tüz, tüzde, tüzeDîvânu Lugâti’t-Türk: tüz

Transkripsiyon notu: Kaynak yayının işaretsiz çevriyazısı aynen korunmuştur; işaretsiz biçimler yalnız aramada eş değer anahtar olarak kullanılır.

Bağlama dayalı özgün Bitigçi tanımı: Eğri veya engebeli olmayan; ölçüye uygun, birbiriyle uyuşan ya da doğruluktan ayrılmayan.

Tarihsel bağlam: Kutadgu Bilig ve Dîvânu Lugâti’t-Türk’te tüz, fiziksel düzgünlükten kişiler ve davranışlar arasındaki uygunluk ile doğruluğa uzanır.

Anlamsal gelişim notu: Tüz > düz gelişiminde ilk ünsüz ötümlüleşmiş; fiziksel düzgünlükten doğruluğa uzanan mecaz kolları korunmuştur.

Çağdaş arama bağı: düz, doğru · biçim değişimi ve mecaz sürekliliği · kaynak biçimi, anlam bağı ve özgün tanım denetimli

Kaynaklarda tanıklanan biçimler

  • tüz (yalın biçim)
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 291, 393, 424, 454, 464, 515, 805, 807, 887, 1238, 1427, 1540, 1713, 1759, 1927, 2033, 2058, 2072, 2099, 2112, 2179, 2239, 2241, 2481, 2483, 2551, 2788, 2854, 2923, 3148, 3279, 3448, 3537, 3573, 3617, 3993, 3997, 4314, 4318, 4546, 4567, 4605, 4691, 4885, 4990, 5057, 5376, 5452, 5509, 5699, 5835, 5934, 5985, 5989, 6184, 6356, 6387, 6462, 6550. beyitler
  • tüz (yalın biçim)
    Tanıklık: Dîvânu Lugâti’t-Türk, 5179. sözlük maddesi
  • tüzde ((PHP 3, PHP 4))
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 5372. beyit
  • tüze ((PHP 3, PHP 4))
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 42, 1269, 2795, 4716, 5966. beyitler

Tarihsel derlem tanıkları

Yalnız birincil metin bölümünden alınan kaynak çevriyazıları gösterilir; arama için kullanılan sade anahtar metnin yerine geçmez.

Ḳara meŋiz ḳızıl yüz Andın tamar tükel tuz Bulnap yana ol ḳaçar

Karahanlı Türkçesi · Dîvânu Lugâti’t-Türk’teki Türkçe parçalar · 1072–1077 · Manzum parçalar · DLT I, 60 · çevriyazı güveni B · Tarihsel Derlem’de aç

Kaynak yayınlar ve okuma notu

Arat, Reşid Rahmeti (1979). Kutadgu Bilig III: İndeks. İndeksi neşre hazırlayanlar: Kemal Eraslan, Osman F. Sertkaya ve Nuri Yüce. İstanbul: Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü.

Arat, Reşid Rahmeti. Kutadgu Bilig I: Metin. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.

Kaşgarlı Mahmud (2023). Dîvânu Lugâti’t-Türk: Türk Dilinin İlk Sözlüğü. Türkçesi: Mustafa S. Kaçalin; dizini hazırlayan: Mehmet Ölmez. İstanbul: VakıfBank Kültür Yayınları.

Yayın yılı, sözcüğün ilk kullanım tarihi değildir. Çağdaş madde bağlantıları kaynak yayındaki anlam karşılığı ve biçim denetimiyle kurulmuştur; tek başına ses benzerliği tarihsel akrabalık kanıtı sayılmaz.

BD Bağlam Gösterimi · düz

Not: Bu bölümde gösterilen cümleler, derlem cümle seçme algoritmasının otomatik seçimleridir. Cümlelerdeki görüş, ifade ve içerikler kaynak metinlere aittir; Bitigçi’yi bağlamaz ve Bitigçi’nin görüşünü ya da tutumunu yansıtmaz.

Sayfadaki özellikler henüz yüklenmedi. Lütfen kısa bir süre bekleyiniz.

Sonuçların yüklenmesi için hesaplama yapılıyor.

Cite this entry

Preparing citation formats for the current entry.

Dilsel parmak izi, terimlik, kullanım sicili, yerleşme ve veri kalitesi tek profilden yükleniyor…
Yazım ve Varyantlar Doğrulanmış ilişkiler, dönemsel sıklık ve kullanım payı

Panel açıldığında BD varyant verileri yüklenir.

İlk Tanık ve Yayılım Kaynak yayın tarihleri, Trust level ve yayılım aşamaları

Panel açıldığında BD tanık verileri yüklenir.