Zarar vermeye yönelen karşı taraf, savaşta hasım güç veya bir şeye karşı olan.
(isim, mecaz) Belirli bir kaynağı veya yiyeceği fazlasıyla harcayan ya da tüketen kişi; ilgili: → tüketici.
Tarihsel söz varlığı
İlk tarihsel tanık: 21 Ağustos 732 · Kül Tigin Yazıtı · PDF s. 30
yazıtın dikiliş ve Türkçe metninin tamamlanma tarihi. Kaynak, Türkçe yazıtın 21 Ağustos 732'de tamamlandığını ve anıtın dikiliş tarihinin de bu gün olması gerektiğini belirtir. Tarih dayanağı: Giriş, PDF s. 13
Anlamsal gelişim çizgisi
720–735 · Orhon Türkçesi kaydından canlı Bitigçi sözlük anlamlarına uzanan sıra. Aynı yazımlı ham tanıklar tek başına anlam değişimi sayılmaz.
Denetlenmiş ilişki türleri: kaynak yayındaki çağdaş anlam karşılığı · sözcüksel değişimle anlam alanı sürekliliği
720–735
Tarihleme dayanağı: yazıtların dikiliş tarihi aralığı · yazıtların yaklaşık dikiliş tarihleri
Biçim: yağı, yağıg, yağısi · ad
Dönem anlamı
Savaşta veya çatışmada karşı tarafta bulunan kişi ya da topluluk.
kaynak yayındaki çağdaş anlam karşılığıCanlı sözlükteki güncel anlam kimliğiyle denetlendi.
bod(u)n(ı)n : ilin : törüsin : tuta : birm(i)ş : iti: birm(i)ş : (KT D2) tört : bul(u)n : kop : y(a)gı (e)rm(i)ş : sü sül(e)p(e)n : tört : bul(u)nd(a)kı : bod(u)n(u)g : kop (a)lm(ı)ş : kop b(a)z : kılm(ı)ş :
Kül Tigin Yazıtı · 21 Ağustos 732 · PDF s. 30
Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.
k(a)g(a)nka : iş(i)g küç(ü)g : birür m(e)n : tir (e)rm(i)ş : (a)nça tip :t(a)bg(a)ç : k(a)g(a)nka : y(a)gı bolm(ı)ş : (KT D10) y(a)gı bol(u)p : it(i)nü : y(a)r(a)tunu : um(a)duk : y(a)na : iç(i)km(i)ş :
Kül Tigin Yazıtı · 21 Ağustos 732 · PDF s. 32
Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.
Tekin, Talât (2020). Orhon Yazıtları. 6. baskı. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
Kül Tigin ve Bilge Kağan metinleri, açıklamaları ve tam sözlük-dizin; tarihsel biçim ve satır konumlarının ana dizin kaynağı.
Tekin, Talât (1998). Orhon Yazıtları: Kül Tigin, Bilge Kağan, Tunyukuk. 2. baskı. İstanbul: Simurg.
Üç yazıtın Eski Türkçe yazı çevrimi ve karşılıklı metin yayını; biçim ve satır denetimi.
1069–1070
Tarihleme dayanağı: eserin yazılış dönemi
Biçim: yaġı, yaġıda, yaġıdın, yaġıḳa, yaġılar, yaġıları, yaġını, yaġısı, yaġısın · ad
Dönem anlamı
Savaşta veya çatışmada karşı tarafta bulunan, zarar vermeye yönelen kişi, topluluk ya da ordu.
sözcüksel değişimle anlam alanı sürekliliğiKutadgu Bilig’de yaġı; savaş, ülke savunması, karşı koyma ve yenme bağlamlarında siyasal veya askerî düşmanı adlandırır.
Günümüze uzanan değişim
Yaġı genel dilde çekilmiş; düşman onun kişi, topluluk ve karşı güç anlamlarını üstlenmiştir.
Canlı sözlükteki güncel anlam kimliğiyle denetlendi.
bu yaŋlıġ topuġḳa itindi ajun yaġı boynı egdi kötürdi özün
Kutadgu Bilig · 1069–1070 · KB 101 · Kaynakta aç
Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.
sewerin esen tut yaġısın kötür sewinçin tolu tut saḳınçın ḳotur
Kutadgu Bilig · 1069–1070 · KB 117 · Kaynakta aç
Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.
Arat, Reşid Rahmeti (1979). Kutadgu Bilig III: İndeks. İndeksi neşre hazırlayanlar: Kemal Eraslan, Osman F. Sertkaya ve Nuri Yüce. İstanbul: Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü.
Madde, anlam, (PHP 3, PHP 4) ve beyit numarası için ana dizin.
Arat, Reşid Rahmeti. Kutadgu Bilig I: Metin. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
Dizindeki biçimlerin beyit metninde karşılaştırıldığı eleştirmeli metin yayını.
1200–1400
Tarihleme dayanağı: eserin telif veya dil katmanı için yaklaşık dönem
Biçim: yaġı, yaġını, yaġıġa, yaġısı, yaġısındın · ad
Dönem anlamı
Kendisine karşı savaşılan veya zarar vermeye çalışan kişi ya da topluluk.
sözcüksel değişimle anlam alanı sürekliliğiMukaddimetü’l-Edeb’de yaġı, düşmanlık ve karşı karşıya gelme bağlamında yalın, iyelikli ve durum ekli biçimlerle tanıklanır.
Günümüze uzanan değişim
Yaġı genel dilden çekilmiş; karşıt ve savaşan kişi anlamını düşman üstlenmiştir.
Canlı sözlükteki güncel anlam kimliğiyle denetlendi.
Yüce, Nuri. Mukaddimetü’l-Edeb: Hvarizm Türkçesi ile Tercümeli Şuşter Nüshası — Giriş, Dil Özellikleri, Metin, İndeks. 2. baskı. Ankara: Türk Dil Kurumu.
Kaynak çevriyazısı, kısa metin bağlamları ve metin sayfası-satır gönderimleri.
Canlı Bitigçi sözlük kaydı
Biçim: düşman
1. güncel anlam
Bir kişiye karşı yoğun olumsuz duygular besleyip onun zarar görmesini isteyen veya buna çalışan kişi; ilgili: → çatışma.
2. güncel anlam
Savaşta karşı tarafta görülen siyasal topluluk, askerî güç veya bu topluluğa mensup kişi; ilgili: → çatışma.
3. güncel anlam
Çıkar veya görüş ayrılığı yüzünden çatışabilecek kadar keskin karşıtlık taşıyan taraf; ilgili: → çatışma.
4. güncel anlam
Gelişmeyi veya yaşamın sürmesini engelleyen etki taşıyan; ilgili: → karşıt.
5. güncel anlam
Belirli bir kaynağı veya yiyeceği fazlasıyla harcayan ya da tüketen kişi; ilgili: → tüketici.
6. güncel anlam
Belirli bir nesneye, alışkanlığa veya davranışa yoğun hoşnutsuzluk duyan ve kesin karşı çıkan kişi; ilgili: → karşıt.
Tarihsel basamaklar yalnız editoryal olarak denetlenmiş tarihsel tanım ve çağdaş anlam bağlantılarından kurulur; aynı yazımlı ham derlem eşleşmeleri anlam değişimi iddiasına dönüştürülmez.
Tarihler eser veya yazıt tarihleridir; bir anlamın dilde ilk ya da son kez kullanıldığı tarihi göstermez. Günümüz basamağı canlı sözlük durumudur.
Bağlama dayalı özgün Bitigçi tanımı: Savaşta veya çatışmada karşı tarafta bulunan kişi ya da topluluk.
Çağdaş arama bağı: düşman · kaynak yayındaki çağdaş anlam karşılığı · kaynak biçimi ve özgün tanım denetimli
Kaynaklarda tanıklanan biçimler
Transkripsiyon notu: Kaynak çevriyazısındaki ḳ, ġ işaretleri korunmuştur; işaretsiz biçimler yalnız aramada eş değer anahtar olarak kullanılır.
Bağlama dayalı özgün Bitigçi tanımı: Savaşta veya çatışmada karşı tarafta bulunan, zarar vermeye yönelen kişi, topluluk ya da ordu.
Tarihsel bağlam: Kutadgu Bilig’de yaġı; savaş, ülke savunması, karşı koyma ve yenme bağlamlarında siyasal veya askerî düşmanı adlandırır.
Anlamsal gelişim notu: Yaġı genel dilde çekilmiş; düşman onun kişi, topluluk ve karşı güç anlamlarını üstlenmiştir.
Çağdaş arama bağı: düşman · sözcüksel değişimle anlam alanı sürekliliği · kaynak biçimi, anlam bağı ve özgün tanım denetimli
Kaynaklarda tanıklanan biçimler
Transkripsiyon notu: Yayınların çevriyazıları kaynak başına korunmuştur. Mukaddimetü’l-Edeb: yaġı, yaġını, yaġıġa, yaġısı, yaġısındın. Sade karşılıklar yalnız arama anahtarıdır.
Bağlama dayalı özgün Bitigçi tanımı: Kendisine karşı savaşılan veya zarar vermeye çalışan kişi ya da topluluk.
Tarihsel bağlam: Mukaddimetü’l-Edeb’de yaġı, düşmanlık ve karşı karşıya gelme bağlamında yalın, iyelikli ve durum ekli biçimlerle tanıklanır.
Anlamsal gelişim notu: Yaġı genel dilden çekilmiş; karşıt ve savaşan kişi anlamını düşman üstlenmiştir.
Çağdaş arama bağı: düşman · sözcüksel değişimle anlam alanı sürekliliği · kaynak biçimi, bağlam, anlam bağı ve özgün tanım denetimli
Kaynaklarda tanıklanan biçimler
Yalnız birincil metin bölümünden alınan kaynak çevriyazıları gösterilir; arama için kullanılan sade anahtar metnin yerine geçmez.
k(a)g(a)n : ol(u)rm(ı)ş : ol(u)r(u)p(a)n : türük [b]od(u)n(ı)n : ilin : törüsin : tuta birm(i)ş : iti birm(i)ş : tört : bul(u)n : koop : y(a)gı (e)rm(i)ş : sü sül(e)p(e)n : tört : bul(u)nd(a)kı : bod(u)n(u)g [kop
Orhon Türkçesi · Bilge Kağan Yazıtı · 20 Eylül 735 · PDF s. 56 · çevriyazı güveni A
k(a)g(a)nka : iş(i)g küç(ü)g ; birür m(e)n : tir (e)rm(i)ş : (a)nça tip : t(a)bg(a)ç k(a)g(a)nka : y(a)gı : bolm(ı)ş : y(a)gı : bol(u)p : it(i)nü : y(a)r(a)t(ı)nu : um(a)duk : y(a)na : iç(i)km(i)ş : bunça : iş(i)g küç(ü)g :
Orhon Türkçesi · Bilge Kağan Yazıtı · 20 Eylül 735 · PDF s. 58 · çevriyazı güveni A
Tekin, Talât (1998). Orhon Yazıtları: Kül Tigin, Bilge Kağan, Tunyukuk. 2. baskı. İstanbul: Simurg.
Tekin, Talât (2020). Orhon Yazıtları. 6. baskı. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
Arat, Reşid Rahmeti (1979). Kutadgu Bilig III: İndeks. İndeksi neşre hazırlayanlar: Kemal Eraslan, Osman F. Sertkaya ve Nuri Yüce. İstanbul: Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü.
Arat, Reşid Rahmeti. Kutadgu Bilig I: Metin. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
Yüce, Nuri. Mukaddimetü’l-Edeb: Hvarizm Türkçesi ile Tercümeli Şuşter Nüshası — Giriş, Dil Özellikleri, Metin, İndeks. 2. baskı. Ankara: Türk Dil Kurumu.
Yayın yılı, sözcüğün ilk kullanım tarihi değildir. Çağdaş madde bağlantıları kaynak yayındaki anlam karşılığı ve biçim denetimiyle kurulmuştur; tek başına ses benzerliği tarihsel akrabalık kanıtı sayılmaz.
Not: Bu bölümde gösterilen cümleler, derlem cümle seçme algoritmasının otomatik seçimleridir. Cümlelerdeki görüş, ifade ve içerikler kaynak metinlere aittir; Bitigçi’yi bağlamaz ve Bitigçi’nin görüşünü ya da tutumunu yansıtmaz.
Sayfadaki özellikler henüz yüklenmedi. Lütfen kısa bir süre bekleyiniz.
Sonuçların yüklenmesi için hesaplama yapılıyor.
Preparing citation formats for the current entry.
The definition, field tag and the word family partnership are selected in the dictionary entry.
Panel açıldığında BD varyant verileri yüklenir.
Panel açıldığında BD tanık verileri yüklenir.
/karşılaştır umut ile ümit