halk

Bitigçi Sözlük Maddesi

halk

I (isim)
Arapça ḫalḳ · 5 meanings
  1. 1.

    (isim) Aynı ülkede yaşayan, aynı kültür özelliklerine sahip olan, aynı uyruktaki insan topluluğu; cumhur, folk.

  2. 2.

    (isim) Aynı soydan gelen, ayrı ülkelerin uyruğu olarak yaşayan insan topluluğu.

  3. 3.

    (isim) Bir ülke içerisinde yaşayan değişik soylardan insan topluluklarının her biri.

  4. 4.

    (isim) → ahali.

  5. 5.

    (isim) Bir ülkedeki yurttaşların bütünü; kamu.

ADVANCED ANALYSES

halk etimolojisi ve tarihsel dönemleri

Halk, Arapça ḫalḳ sözcüğünden alınmıştır; Tietze, Stachowski ve Räsänen sözü bu Arapça kökene bağlar. Türkçede ‘insanlar, topluluk, ahali’ anlamıyla XI. yüzyıldan beri tanıklıdır: Kutadgu Bilig'de _ḳamuġ ḫalk sewer_ ‘bütün halk sever’ denir; Eski Anadolu ve Osmanlı metinlerinde cümle halk, halk-ı cihân, şehir halkı gibi öbeklerle çok geçer. Kâmûs-ı Türkî ve Osmanlı Türkçesi Sözlüğü bu anlamı tek maddede başka Arapça anlamlarla birlikte, Karaağaç ise altı alt anlamla ayrı bir başlıkta verir. Türkiye Türkçesinde söz ‘aynı uyruktaki insan topluluğu, yurttaşların bütünü’ olarak yaşar.

  1. 11. yüzyıl · Karahanlı Türkçesi: ḫalḳ ~ ḫalk
  2. 13. yüzyıl · Harezm Türkçesi: ḫalḳ ~ halq
  3. 13. yüzyıl · Eski Anadolu Türkçesi: halk
  4. 14. yüzyıl · Kıpçak Türkçesi: halk
  5. 15. yüzyıl · Çağatay Türkçesi: ḫalḳ ~ halk
  6. 15. yüzyıl · Eski Anadolu Türkçesi: ḫalḳ ~ halk
  7. 16. yüzyıl · Osmanlı Türkçesi: halk
  8. 17. yüzyıl · Osmanlı Türkçesi: halk
  9. 19. yüzyıl · Osmanlı Türkçesi: halk
  10. 20. yüzyıl · Türkiye Türkçesi: halk
Etimoloji Atlası'nda köken yolculuğunu aç

Tarihsel söz varlığı

Türkçenin tarihsel dönemlerindeki görünüm

Aç / kapat
Büyük Anlam Atlası'nda aç

İlk tarihsel tanık: 21 Ağustos 732 · Kül Tigin Yazıtı · PDF s. 26

yazıtın dikiliş ve Türkçe metninin tamamlanma tarihi. Kaynak, Türkçe yazıtın 21 Ağustos 732'de tamamlandığını ve anıtın dikiliş tarihinin de bu gün olması gerektiğini belirtir. Tarih dayanağı: Giriş, PDF s. 13

Anlamsal gelişim çizgisi

İlk kayıttan günümüz Türkçesine

3 denetlenmiş basamak

720–735 · Orhon Türkçesi kaydından canlı Bitigçi sözlük anlamlarına uzanan sıra. Aynı yazımlı ham tanıklar tek başına anlam değişimi sayılmaz.

Denetlenmiş ilişki türleri: kaynak yayındaki çağdaş anlam karşılığı · sözcüksel değişimle anlam alanı sürekliliği

  1. 1

    720–735

    Orhon Türkçesi

    Tarihsel kaynak

    Tarihleme dayanağı: yazıtların dikiliş tarihi aralığı · yazıtların yaklaşık dikiliş tarihleri

    Biçim: bodun, bodunı, bodunın, bodunin, bodunka, bodunlıg, bodunta, bodunug, bodunum, bodunuma, bodunumın · ad

    Dönem anlamı

    Ortak bir yönetim veya toplumsal bağ çevresinde bir arada bulunan insan topluluğu.

    kaynak yayındaki çağdaş anlam karşılığı

    Canlı sözlükteki güncel anlam kimliğiyle denetlendi.

    Birincil metin tanıklarını aç (2)
    ol(u)rt(u)m : s(a)b(ı)m(ı)n : tük(e)ti : (e)şidg(i)I : ul(a)yu : in(i)ygün(ü)m : ogl(a)n(ı)m : birki: ug(u)ş(u)m : bod(u)n(u)m : bir(i)ye : ş(a)d(a)pıt b(e)gl(e)r : yır(ı)ya : t(a)rk(a)t : buyruk :

    Kül Tigin Yazıtı · 21 Ağustos 732 · PDF s. 26

    Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.

    (KT G7) y(a)zı : koon(a)yin tis(e)r : türük : bod(u)n : öls(i)k(i)g (a)nta : (a)n(ı)g kişi : (a)nça : boşgurur : (e)rm(i)ş : ır(a)k (e)rs(e)r : y(a)bl(a)k : (a)gı

    Kül Tigin Yazıtı · 21 Ağustos 732 · PDF s. 28

    Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.

    Kaynak dayanağını aç (2)

    Tekin, Talât (2020). Orhon Yazıtları. 6. baskı. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.

    Kül Tigin ve Bilge Kağan metinleri, açıklamaları ve tam sözlük-dizin; tarihsel biçim ve satır konumlarının ana dizin kaynağı.

    Tekin, Talât (1998). Orhon Yazıtları: Kül Tigin, Bilge Kağan, Tunyukuk. 2. baskı. İstanbul: Simurg.

    Üç yazıtın Eski Türkçe yazı çevrimi ve karşılıklı metin yayını; biçim ve satır denetimi.

  2. 2

    1069–1070

    Karahanlı Türkçesi

    Tarihsel kaynak

    Tarihleme dayanağı: eserin yazılış dönemi

    Biçim: budun, budunda, budundın, budunḳa, budunlar, budunuġ · ad

    Dönem anlamı

    Bir hükümdarın veya ülkenin yönetimi altında birlikte yaşayan halk ve topluluk.

    sözcüksel değişimle anlam alanı sürekliliği

    Kutadgu Bilig’de budun, hükümdar, ülke ve yönetim düzeniyle birlikte anılan toplu insan varlığını gösterir.

    Günümüze uzanan değişim

    Budun genel dilden çekilmiş; tarihsel siyasal-toplumsal kapsamı bağlama göre halk ve ulus karşılamaktadır.

    Canlı sözlükteki güncel anlam kimliğiyle denetlendi.

    Birincil metin tanıklarını aç (2)
    boḍunḳa başı sen ay ilig bu kün buḍunuġ küḍezgil oḍuġ tur ögün

    Kutadgu Bilig · 1069–1070 · KB 1436 · Kaynakta aç

    Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.

    olar ‘ilmi boldı buḍunḳa yula yarusa yula tünle azmaz yola

    Kutadgu Bilig · 1069–1070 · KB 4347 · Kaynakta aç

    Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.

    Kaynak dayanağını aç (2)

    Arat, Reşid Rahmeti (1979). Kutadgu Bilig III: İndeks. İndeksi neşre hazırlayanlar: Kemal Eraslan, Osman F. Sertkaya ve Nuri Yüce. İstanbul: Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü.

    Madde, anlam, (PHP 3, PHP 4) ve beyit numarası için ana dizin.

    Arat, Reşid Rahmeti. Kutadgu Bilig I: Metin. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.

    Dizindeki biçimlerin beyit metninde karşılaştırıldığı eleştirmeli metin yayını.

  3. 3

    Canlı Bitigçi sözlük kaydı

    Günümüz Türkçesi

    Güncel sözlük

    Biçim: halk

    1. güncel anlam

    Aynı ülkede yaşayan, aynı kültür özelliklerine sahip olan, aynı uyruktaki insan topluluğu; cumhur, folk

    2. güncel anlam

    Aynı soydan gelen, ayrı ülkelerin uyruğu olarak yaşayan insan topluluğu

    3. güncel anlam

    Bir ülke içerisinde yaşayan değişik soylardan insan topluluklarının her biri

    4. güncel anlam

    → ahali

    5. güncel anlam

    Bir ülkedeki yurttaşların bütünü; kamu

Yöntem ve tarih sınırları

Tarihsel basamaklar yalnız editoryal olarak denetlenmiş tarihsel tanım ve çağdaş anlam bağlantılarından kurulur; aynı yazımlı ham derlem eşleşmeleri anlam değişimi iddiasına dönüştürülmez.

Tarihler eser veya yazıt tarihleridir; bir anlamın dilde ilk ya da son kez kullanıldığı tarihi göstermez. Günümüz basamağı canlı sözlük durumudur.

Orhon Türkçesibodunad

Bağlama dayalı özgün Bitigçi tanımı: Ortak bir yönetim veya toplumsal bağ çevresinde bir arada bulunan insan topluluğu.

Çağdaş arama bağı: halk · kaynak yayındaki çağdaş anlam karşılığı · kaynak biçimi ve özgün tanım denetimli

Kaynaklarda tanıklanan biçimler

  • bodun (yalın biçim)
    Tanıklık: Kül Tigin Yazıtı, güney yüzü, 2., 4., 5., 6., 7., 8., 10., 11. satırlar; Kül Tigin Yazıtı, kuzey yüzü, 1., 2., 3., 4., 6., 7., 11. satırlar; Kül Tigin Yazıtı, doğu yüzü, 4., 6., 9., 10., 11., 17., 19., 22., 23., 25., 26., 27., 28., 38., 39. satırlar; Tengri Kağan Yazıtı, güney yüzü, 12., 15. satırlar; Bilge Kağan Yazıtı, güney yüzü, 4., 7. satırlar; Bilge Kağan Yazıtı, kuzey yüzü, 2., 3., 4., 5., 6., 8., 13. satırlar; Bilge Kağan Yazıtı, doğu yüzü, 2., 5., 6., 7., 8., 9., 10., 12., 15., 16., 18., 19., 20., 21., 22., 23., 25., 26., 29., 30., 33., 34., 35., 37., 38., 39., 40., 41. satırlar
  • bodunı ((PHP 3, PHP 4))
    Tanıklık: Kül Tigin Yazıtı, güney yüzü, 2., 6. satırlar; Kül Tigin Yazıtı, doğu yüzü, 3., 6., 20. satırlar; Bilge Kağan Yazıtı, doğu yüzü, 1., 4., 6., 17. satırlar; Bilge Kağan Yazıtı, kuzey yüzü, 4. satır
  • bodunın ((PHP 3, PHP 4))
    Tanıklık: Kül Tigin Yazıtı, doğu yüzü, 1. satır; Bilge Kağan Yazıtı, doğu yüzü, 3. satır
  • bodunin ((PHP 3, PHP 4))
    Tanıklık: Tengri Kağan Yazıtı, güney yüzü, 15. satır
  • bodunka ((PHP 3, PHP 4))
    Tanıklık: Kül Tigin Yazıtı, doğu yüzü, 7., 26. satırlar; Bilge Kağan Yazıtı, doğu yüzü, 7. satır
  • bodunlıg ((PHP 3, PHP 4))
    Tanıklık: Kül Tigin Yazıtı, doğu yüzü, 6. satır
  • bodunta ((PHP 3, PHP 4))
    Tanıklık: Kül Tigin Yazıtı, doğu yüzü, 26. satır; Kül Tigin Yazıtı, kuzey yüzü, 12. satır; Bilge Kağan Yazıtı, doğu yüzü, 21. satır
  • bodunug ((PHP 3, PHP 4))
    Tanıklık: Kül Tigin Yazıtı, güney yüzü, 5., 10. satırlar; Kül Tigin Yazıtı, doğu yüzü, 2., 13., 16., 19., 20., 21., 25., 27., 28., 29., 30., 35., 38., 40. satırlar; Bilge Kağan Yazıtı, kuzey yüzü, 4., 7., 8., 9., 10., 12. satırlar; Bilge Kağan Yazıtı, doğu yüzü, 3., 9., 11., 12., 14., 16., 17., 18., 22., 23., 24., 25., 26., 27., 29., 36., 39. satırlar
  • bodunum ((PHP 3, PHP 4))
    Tanıklık: Kül Tigin Yazıtı, güney yüzü, 1. satır; Kül Tigin Yazıtı, kuzey yüzü, 4., 11. satırlar; Bilge Kağan Yazıtı, kuzey yüzü, 1., 13. satırlar; Bilge Kağan Yazıtı, doğu yüzü, 16., 29. satırlar
  • bodunuma ((PHP 3, PHP 4))
    Tanıklık: Bilge Kağan Yazıtı, güney yüzü, 10. satır; Bilge Kağan Yazıtı, kuzey yüzü, 12. satır
  • bodunumın ((PHP 3, PHP 4))
    Tanıklık: Bilge Kağan Yazıtı, kuzey yüzü, 11. satır
Karahanlı Türkçesibudunad
Kaynak çevriyazıları:Kutadgu Bilig III: İndeks: budun, budunda, budundın, budunḳa, budunlar, budunuġ

Transkripsiyon notu: Kaynak çevriyazısındaki ḳ, ġ işaretleri korunmuştur; işaretsiz biçimler yalnız aramada eş değer anahtar olarak kullanılır.

Bağlama dayalı özgün Bitigçi tanımı: Bir hükümdarın veya ülkenin yönetimi altında birlikte yaşayan halk ve topluluk.

Tarihsel bağlam: Kutadgu Bilig’de budun, hükümdar, ülke ve yönetim düzeniyle birlikte anılan toplu insan varlığını gösterir.

Anlamsal gelişim notu: Budun genel dilden çekilmiş; tarihsel siyasal-toplumsal kapsamı bağlama göre halk ve ulus karşılamaktadır.

Çağdaş arama bağı: halk, ulus · sözcüksel değişimle anlam alanı sürekliliği · kaynak biçimi, anlam bağı ve özgün tanım denetimli

Kaynaklarda tanıklanan biçimler

  • budun (yalın biçim)
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 194, 217, 218, 224, 255, 278, 291, 543, 544, 887, 894, 1039, 1076, 1313, 1542, 1571, 1575, 1780, 1789, 1925, 1952, 2030, 2058, 2092, 2124, 2131, 2140, 2147, 2180, 2233, 2242, 2324, 2422, 2602, 2714, 2937, 3017, 3031, 3099, 3100, 3105, 3110, 3113, 3248, 3259, 3266, 3267, 3268, 3351, 3468, 3527, 3918, 4009, 4012, 4013, 4076, 4309, 4320, 4321, 4327, 4422, 4449, 4493, 4699, 5163, 5198, 5203, 5204, 5241, 5275, 5283, 5287, 5330, 5332, 5333, 5353, 5355, 5459, 5495, 5504, 5523, 5542, 5545, 5561, 5568, 5626, 5750, 5853, 5942, 5945, 5946, 5950, 6098, 6102, 6138, 6167, 6259, 6342, 6348, 6351. beyitler
  • budunda ((PHP 3, PHP 4))
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 1629, 1693, 2075, 2117, 2232, 2235, 2457, 2966, 3150, 3862, 5083, 5127, 5223, 5293, 5298, 5791. beyitler
  • budundın ((PHP 3, PHP 4))
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 1435, 1771, 3203, 5852. beyitler
  • budunḳa ((PHP 3, PHP 4))
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 223, 230, 545, 546, 879, 1436, 1464, 1751, 1961, 1964, 1966, 2010, 2022, 2071, 2133, 2136, 2161, 2166, 2171, 2242, 2294, 2967, 3093, 3237, 3266, 3304, 3458, 3868, 4347, 4464, 4996, 5064, 5245, 5251, 5288, 5331, 5471, 5587, 5904, 6107, 6266. beyitler
  • budunlar ((PHP 3, PHP 4))
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 5293. beyit
  • budunuġ ((PHP 3, PHP 4))
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 268, 1367, 1436, 1696, 1968, 2033, 5498, 5738, 6099. beyitler

Tarihsel kaynaklardan derlem satırları

Her satır kendi kaynak birimini korur; farklı maddelerin metinleri birleştirilmez.

ol(u)rt(u)m : s(a)b(ı)m(ı)n : tük(e)ti: (e)ş(i)d : ul(a)yu : in(i)ygün(ü)m: ogl(a)n(ı)m : bir(i)ki: ug(u)ş(u)m : [bod(u)n(u)m]........... (BK K2) tugs(ı)kma : bir(i)g(e)rü : kün : ortusm(a)ru : kuurıg(a)ru : kün :

Orhon Türkçesi · Bilge Kağan Yazıtı · 20 Eylül 735 · PDF s. 50 · çevriyazı güveni A

(BK K6) bilm(e)z : kişi : ol s(a)b(ı)g (a)l(ı)p : y(a)gru : b(a)r(ı)p : ük(ü)ş kişi : ölt(ü)g : ol y(e)r[g(e)r]ü : b(a)rs(a)r : türük : bod(u)n : ölt(e)çi s(e)n : ötük(e)n : y(e)r : o[l](u)r(u)p [(a)rk(ı)ş] : tirk(i)ş : ıs(a)r : n(e)n

Orhon Türkçesi · Bilge Kağan Yazıtı · 20 Eylül 735 · PDF s. 52 · çevriyazı güveni A

Kaynak yayınlar ve okuma notu

Tekin, Talât (1998). Orhon Yazıtları: Kül Tigin, Bilge Kağan, Tunyukuk. 2. baskı. İstanbul: Simurg.

Tekin, Talât (2020). Orhon Yazıtları. 6. baskı. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.

Arat, Reşid Rahmeti (1979). Kutadgu Bilig III: İndeks. İndeksi neşre hazırlayanlar: Kemal Eraslan, Osman F. Sertkaya ve Nuri Yüce. İstanbul: Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü.

Arat, Reşid Rahmeti. Kutadgu Bilig I: Metin. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.

Yayın yılı, sözcüğün ilk kullanım tarihi değildir. Çağdaş madde bağlantıları kaynak yayındaki anlam karşılığı ve biçim denetimiyle kurulmuştur; tek başına ses benzerliği tarihsel akrabalık kanıtı sayılmaz.

BD Bağlam Gösterimi · halk

Not: Bu bölümde gösterilen cümleler, derlem cümle seçme algoritmasının otomatik seçimleridir. Cümlelerdeki görüş, ifade ve içerikler kaynak metinlere aittir; Bitigçi’yi bağlamaz ve Bitigçi’nin görüşünü ya da tutumunu yansıtmaz.

Sayfadaki özellikler henüz yüklenmedi. Lütfen kısa bir süre bekleyiniz.

Sonuçların yüklenmesi için hesaplama yapılıyor.

Cite this entry

Preparing citation formats for the current entry.

Dilsel parmak izi, terimlik, kullanım sicili, yerleşme ve veri kalitesi tek profilden yükleniyor…

Related Entries

halkça halkçı halksal halksız halkvari halklaşma halkçılık halk dansı halk ekmek halk etmek

The definition, field tag and the word family partnership are selected in the dictionary entry.

Yazım ve Varyantlar Doğrulanmış ilişkiler, dönemsel sıklık ve kullanım payı

Panel açıldığında BD varyant verileri yüklenir.

İlk Tanık ve Yayılım Kaynak yayın tarihleri, Trust level ve yayılım aşamaları

Panel açıldığında BD tanık verileri yüklenir.