insan

Bitigçi Sözlük Maddesi

insan

(isim, mecaz)
Arapça insān · 2 meanings · 0 occurrences
  1. 1.

    (isim) Toplum hâlinde bir kültür çevresinde yaşayan, düşünme ve konuşma yeteneği olan, evreni bütün olarak kavrayabilen, bulguları sonucunda değiştirebilen ve biçimlendirebilen canlı; adam, âdem, âdemoğlu, insanoğlu, kişioğlu, beniâdem, benibeşer, fâni, in (II).

  2. 2.

    (isim, mecaz) Huy ve ahlak yönünden üstün nitelikli kimse; adam.

Compound Words

insan biçimcilik, insan bilimi, insan coğrafyası, insan evladı, insan hâli, insaniçincilik, insan kurusu, insanmerkezci, insan müsveddesi, insanoğlu, insan sarrafı, insansever, insanüstü, lüzumsuz insan, üst insan, bilim insanı

Tarihsel söz varlığı

Türkçenin tarihsel dönemlerindeki görünüm

Aç / kapat
Büyük Anlam Atlası'nda aç

İlk tarihsel tanık: 21 Ağustos 732 · Kül Tigin Yazıtı · PDF s. 26

yazıtın dikiliş ve Türkçe metninin tamamlanma tarihi. Kaynak, Türkçe yazıtın 21 Ağustos 732'de tamamlandığını ve anıtın dikiliş tarihinin de bu gün olması gerektiğini belirtir. Tarih dayanağı: Giriş, PDF s. 13

Orhon TürkçesikişiadAnlamdan eşleşti: insan

Bağlama dayalı özgün Bitigçi tanımı: Toplum içinde yaşayan tek bir insan bireyi.

Çağdaş arama bağı: kişi · biçim ve anlam sürekliliği · kaynak biçimi ve özgün tanım denetimli

Kaynaklarda tanıklanan biçimler

  • kişi (yalın biçim)
    Tanıklık: Kül Tigin Yazıtı, güney yüzü, 6., 7. satırlar; Kül Tigin Yazıtı, kuzey yüzü, 10. satır; Kül Tigin Yazıtı, doğu yüzü, 1., 39. satırlar; Bilge Kağan Yazıtı, kuzey yüzü, 4., 5., 6. satırlar; Bilge Kağan Yazıtı, doğu yüzü, 2., 3., 28., 34. satırlar
  • kişig ((PHP 3, PHP 4))
    Tanıklık: Kül Tigin Yazıtı, güney yüzü, 6. satır; Bilge Kağan Yazıtı, kuzey yüzü, 4. satır
  • kişiligü ((PHP 3, PHP 4))
    Tanıklık: Bilge Kağan Yazıtı, doğu yüzü, 41. satır
Karahanlı Türkçesikişiad
Kaynak çevriyazıları:Kutadgu Bilig III: İndeks: kişi, kişide, kişidin, kişike, kişiler, kişilerke, kişini, kişiniñg, kişisi, kişisin

Transkripsiyon notu: Kaynak çevriyazısındaki ñg işaretleri korunmuştur; işaretsiz biçimler yalnız aramada eş değer anahtar olarak kullanılır.

Bağlama dayalı özgün Bitigçi tanımı: Toplum içinde düşünen, konuşan ve eyleyen tek bir insan bireyi.

Tarihsel bağlam: Kutadgu Bilig’de kişi; yönetim, ahlak, ilişki ve davranış bağlamlarında tekil ya da çoğul insanı gösterir.

Anlamsal gelişim notu: Kişi biçim ve insan bireyi anlamıyla süreklidir; dil bilgisel kişi anlamı daha sonraki uzmanlaşmış bir koldur.

Çağdaş arama bağı: kişi, insan · anlam sürekliliği ve uzmanlaşma · kaynak biçimi, anlam bağı ve özgün tanım denetimli

Kaynaklarda tanıklanan biçimler

  • kişi (yalın biçim)
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 163, 201, 272, 516, 1028, 1165, 1328, 1359, 1596, 1627, 1633, 1691, 1727, 1830, 2040, 2196, 2203, 2239, 2308, 2410, 2457, 2829, 2858, 2874, 2945, 3248, 3269, 3406, 3407, 3408, 3424, 3502, 3931, 4200, 4284, 4480, 4600, 4606, 4667, 4890, 5099, 5100, 5267, 5621, 5731, 5788, 5878, 5892, 5893, 6426, 6441, 6591, 6611. beyitler
  • kişide ((PHP 3, PHP 4))
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 1076, 1558, 1619, 1669, 2205, 2507, 2663, 2681, 2724, 2762, 2966, 3327, 3348, 3678, 4002, 4233, 4718, 5077, 5293, 5397, 5874, 6572, 6599. beyitler
  • kişidin ((PHP 3, PHP 4))
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 190, 1309, 2735, 2826, 2844, 2873, 2896, 3502, 3793, 4238, 4453. beyitler
  • kişike ((PHP 3, PHP 4))
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 190, 314, 320, 337, 497, 603, 604, 629, 630, 740, 857, 858, 950, 1023, 1133, 1192, 1307, 1415, 1469, 1517, 1632, 1657, 1665, 1667, 1703, 1714, 1835, 1837, 1946, 1995, 2066, 2229, 2405, 2678, 2680, 2738, 2765, 2895, 2970, 3022, 3026, 3369, 3493, 3495, 3496, 3689, 3854, 3892, 3930, 3963, 4074, 4212, 4222, 4243, 4359, 4540, 4603, 4638, 4686, 4946, 5055, 5056, 5161, 5222, 5257, 5268, 5388, 5657, 5708, 5764, 5797, 6028, 6128. beyitler
  • kişiler ((PHP 3, PHP 4))
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 296, 341, 423, 499, 564, 566, 814, 990, 1063, 1266, 1310, 1324, 1593, 1739, 1749, 1946, 1975, 1990, 2039, 2123, 2194, 2256, 2284, 2394, 2397, 2406, 2472, 2700, 2735, 2753, 2788, 2857, 2872, 2873, 3355, 3366, 3424, 3425, 3440, 3499, 3502, 3505, 3644, 3938, 4076, 4187, 4238, 4270, 4336, 4416, 4443, 4457, 4473, 4543, 4569, 4603, 5167, 5168, 5730, 5731, 5780, 5882, 5892, 6094, 6356, 6415, 6439, 6591, 6592. beyitler
  • kişilerke ((PHP 3, PHP 4))
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 1854, 5534. beyitler
  • kişini ((PHP 3, PHP 4))
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 2747. beyit
  • kişiniñg ((PHP 3, PHP 4))
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 973, 1954. beyitler
  • kişisi ((PHP 3, PHP 4))
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 1887, 2873, 3416, 5332. beyitler
  • kişisin ((PHP 3, PHP 4))
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 1770, 3534. beyitler
Harezm Türkçesikişiad
Kaynak çevriyazıları:Muʿînü’l-Mürîd: kişi, kişiniŋ

Transkripsiyon notu: Yayınların çevriyazıları kaynak başına korunmuştur. Muʿînü’l-Mürîd: kişi, kişiniŋ. Sade karşılıklar yalnız arama anahtarıdır.

Bağlama dayalı özgün Bitigçi tanımı: Toplum içinde düşünen, konuşan ve eyleyen tek bir insan bireyi.

Tarihsel bağlam: Muʿînü’l-Mürîd’de kişi, ibadet, davranış ve sorumluluk bildiren öğütlerde genel insan öznesi olarak kullanılır.

Anlamsal gelişim notu: Kişi biçimi ve insan bireyi anlamı sürer; dil bilgisi terimi olan kişi ayrı bir uzmanlaşmadır.

Çağdaş arama bağı: kişi, insan · anlam ve biçim sürekliliği · kaynak biçimi, bağlam, anlam bağı ve özgün tanım denetimli

Kaynaklarda tanıklanan biçimler

  • kişi (yalın biçim)
    Tanıklık: Muʿînü’l-Mürîd, 15/1, 22/2, 26/1, 37/1, 41/4, 43/3, 45/1, 63/2, 63/3, 72/2, 78/1, 85/4, 102/4, 121/1, 141/1, 145/3, 151/1, 163/1, 166/4, 179/2, 180/2, 182/3, 204/2, 206/1, 216/3, 228/3, 241/1, 255/1, 277/4, 280/3, 366/3, 376/3 (dörtlük/dize)
  • kişiniŋ ((PHP 3, PHP 4))
    Tanıklık: Muʿînü’l-Mürîd, 173/2 (dörtlük/dize)
Eski Anadolu Türkçesikişiad
Kaynak çevriyazıları:Kâbûs-nâme: kişi

Transkripsiyon notu: Yayınların çevriyazıları kaynak başına korunmuştur. Kâbûs-nâme: kişi. Sade karşılıklar yalnız arama anahtarıdır.

Bağlama dayalı özgün Bitigçi tanımı: Tek bir insan; cinsiyet belirtilmediğinde herhangi biri.

Tarihsel bağlam: Kâbûs-nâme'de bilgili ile bilgisiz, iyi ile kötü insanın davranışını karşılaştıran öğütlerde kişi bireyi gösterir.

Anlamsal gelişim notu: Kişi biçimi ve birey bildiren anlamı sürmüştür.

Çağdaş arama bağı: kişi, insan, kimse · anlam ve biçim sürekliliği · kaynak biçimi, bağlam, anlam bağı ve özgün tanım denetimli

Kaynaklarda tanıklanan biçimler

  • kişi (yalın biçim)
    Tanıklık: Kâbûs-nâme, 2a/11, 2b/9, 5a/10, 5b/3, 7b/1, 7b/3, 8a/12, 8b/7, 11b/10, 12b/5, 12b/7, 14a/7, 15a/3, 15a/5, 30a/1, 31a/6 (yaprak yüzü–satır)

Bu kaynak kapsamındaki tanıklarda ayrıca çekimli bir biçim kaydedilmemiştir.

Tarihsel derlem tanıkları

Yalnız birincil metin bölümünden alınan kaynak çevriyazıları gösterilir; arama için kullanılan sade anahtar metnin yerine geçmez.

bil(i)g : (a)nta öyür (e)rm(i)ş: (KT G6) (e)dgü : bilge : kişig : (e)dgü : (a)lp kişig : yor(ı)tm(a)z : (e)rm(i)ş : bir kişi : y(a)n(ı)ls(a)r : ug(u)şı : bod(u)nı : bişükine : t(e)gi : kndm(a)z :

Orhon Türkçesi · Kül Tigin Yazıtı · 21 Ağustos 732 · PDF s. 26 · çevriyazı güveni A

(KT G7) y(a)zı : koon(a)yin tis(e)r : türük : bod(u)n : öls(i)k(i)g (a)nta : (a)n(ı)g kişi : (a)nça : boşgurur : (e)rm(i)ş : ır(a)k (e)rs(e)r : y(a)bl(a)k : (a)gı birür : y(a)guk : (e)rs(e)r : (e)dgü : (a)gı birür : tip (a)nça : boşgurur :

Orhon Türkçesi · Kül Tigin Yazıtı · 21 Ağustos 732 · PDF s. 28 · çevriyazı güveni A

[y(a)gr]u: koontuk[da] : kisre : (a)n(ı)g bil(i)g(i)n : (a)nta ö[yür (e)rm](i)ş : (e)dgü [bil]ge : kişig : (e)dgü : (a)lp : kişig : yo[r(ı)tm(a)z]: (e)rm(i)ş : bir kişi: y(a)n(ı)ls[(a)r] ug(u)şı bod(u)n[ı biş]ükine : t(e)gi :

Orhon Türkçesi · Bilge Kağan Yazıtı · 20 Eylül 735 · PDF s. 50 · çevriyazı güveni A

(BK K6) bilm(e)z : kişi : ol s(a)b(ı)g (a)l(ı)p : y(a)gru : b(a)r(ı)p : ük(ü)ş kişi : ölt(ü)g : ol y(e)r[g(e)r]ü : b(a)rs(a)r : türük : bod(u)n : ölt(e)çi s(e)n :

Orhon Türkçesi · Bilge Kağan Yazıtı · 20 Eylül 735 · PDF s. 52 · çevriyazı güveni A

20 kitab kadrini me biliglig bilir ukuşsuz kişidin adın ne kelir 21 ay tegme kişike kitab birmegü

Karahanlı Türkçesi · Kutadgu Bilig · 1069–1070 · PDF s. 65 · çevriyazı güveni B

adırmış ödürmiş kamuğnı seçe 40 yana berk bu müikni tutuğh kişi yarağhğ erenke buyurdı işi

Karahanlı Türkçesi · Kutadgu Bilig · 1069–1070 · PDF s. 67 · çevriyazı güveni B

körjül kılsa taşdik til ikrârırja 15 munuıj birle mü’min bolur bu kişi bu cümle eren hem bu cümle tişi

Harezm Türkçesi · Muʿînü’l-Mürîd · 20 Aralık 1313–19 Ocak 1314 · PDF s. 93 · çevriyazı güveni A

22 bu cân birle tirig eren ölmes ol bu cân kadri tegme kişi bilmes ol nifak kine birle ‘amel kılğuçı

Harezm Türkçesi · Muʿînü’l-Mürîd · 20 Aralık 1313–19 Ocak 1314 · PDF s. 94 · çevriyazı güveni A

Kaynak yayınlar ve okuma notu

Tekin, Talât (1998). Orhon Yazıtları: Kül Tigin, Bilge Kağan, Tunyukuk. 2. baskı. İstanbul: Simurg.

Tekin, Talât (2020). Orhon Yazıtları. 6. baskı. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.

Arat, Reşid Rahmeti (1979). Kutadgu Bilig III: İndeks. İndeksi neşre hazırlayanlar: Kemal Eraslan, Osman F. Sertkaya ve Nuri Yüce. İstanbul: Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü.

Arat, Reşid Rahmeti. Kutadgu Bilig I: Metin. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.

Toparlı, Recep ve Mustafa Argunşah (2008). Muʿînü’l-Mürîd: İnceleme–Metin–Çeviri–Dizin–Tıpkıbasım. Ankara: Türk Dil Kurumu.

Keykâvus bin İskender bin Veşmgîr (2016). Kâbûs-nâme. Tercüme eden Şeyhoğlu Sadru’d-dîn Mustafa; hazırlayan Enfel Doğan. Ankara: Türk Dil Kurumu.

Yayın yılı, sözcüğün ilk kullanım tarihi değildir. Çağdaş madde bağlantıları kaynak yayındaki anlam karşılığı ve biçim denetimiyle kurulmuştur; tek başına ses benzerliği tarihsel akrabalık kanıtı sayılmaz.

BD Bağlam Gösterimi · insan

Not: Bu bölümde gösterilen cümleler, derlem cümle seçme algoritmasının otomatik seçimleridir. Cümlelerdeki görüş, ifade ve içerikler kaynak metinlere aittir; Bitigçi’yi bağlamaz ve Bitigçi’nin görüşünü ya da tutumunu yansıtmaz.

Sayfadaki özellikler henüz yüklenmedi. Lütfen kısa bir süre bekleyiniz.

Sonuçların yüklenmesi için hesaplama yapılıyor.

Entry history and citation

Loading the current content revision and documented editorial events.

Dilsel parmak izi, terimlik, kullanım sicili, yerleşme ve veri kalitesi tek profilden yükleniyor…

Related Entries

insanca insancı insanlı insansı insancık insancıl insangil insanlık insansal insansız insanvari insanımsı insan altı insan dili

The definition, field tag and the word family partnership are selected in the dictionary entry.

Yazım ve Varyantlar Doğrulanmış ilişkiler, dönemsel sıklık ve kullanım payı

Panel açıldığında BD varyant verileri yüklenir.

İlk Tanık ve Yayılım Kaynak yayın tarihleri, Trust level ve yayılım aşamaları

Panel açıldığında BD tanık verileri yüklenir.