ifade

Bitigçi Sözlük Maddesi

ifade

(isim, hukuk, ruh bilimi, matematik)
[ifa:de] Arapça ifāde · 6 meanings

Sözle anlatım, yüzdeki belirti ve simgesel gösterim.

  1. 1.

    Düşünceyi aktarma

    (isim) → anlatım.

    Description source: BİTİGÇİ özgün içerik üretimi · 16.10.2026 20:52:26 · Türkiye saati (UTC+3)
  2. 2.

    Söyleme tarzı

    (isim) → deyiş.

    Description source: BİTİGÇİ özgün içerik üretimi · 16.10.2026 20:52:26 · Türkiye saati (UTC+3)
  3. 3.

    Yüzde beliren duygu

    (isim) Yüz kaslarının duruş ve hareketlerinde görünür hâle gelen duygusal görünüm; ilgili: → mimik.

    Description source: BİTİGÇİ özgün içerik üretimi · 16.10.2026 20:52:26 · Türkiye saati (UTC+3)
  4. 4.

    Yargı mercilerine açıklama

    (isim, hukuk) Bir soruşturma veya yargılama sırasında kişinin olaya ilişkin bilgisini ya da savunmasını yetkili makama sözle aktardığı açıklama; ilgili: → sorgu.

    Description source: BİTİGÇİ özgün içerik üretimi · 16.10.2026 20:52:26 · Türkiye saati (UTC+3)
  5. 5.

    Ruhsal durumu görünür kılma

    (isim, ruh bilimi) → dışa vurum.

    Description source: BİTİGÇİ özgün içerik üretimi · 16.10.2026 20:52:26 · Türkiye saati (UTC+3)
  6. 6.
    Yeni

    Matematiksel kuruluş

    (isim, matematik) Bir niceliği veya işlemi sayı ve simgeler aracılığıyla gösteren matematiksel kuruluş; ilgili: → cebirsel deyim.

    Description source: BİTİGÇİ özgün içerik üretimi · 16.10.2026 20:52:26 · Türkiye saati (UTC+3)

ADVANCED ANALYSES

ifade etimolojisi ve tarihsel dönemleri

İfade, Arapça ifāda sözünden alınmıştır; Kâmûs-ı Türkî onu Arapça feyd kökünden türemiş bir mastar it shows. Osmanlı Türkçesinde XVI.–XVII. yüzyıl tanıklarında ‘yarar sağlama, faydalanma’ ile ‘anlatma, ders verme’ anlamları birlikte görülür: Tietze ‘fayda’ anlamını Âlî'den (1581) tanıklar; Evliya Çelebi'de söz hem _andan ifâde ederdik_ ‘ondan yararlanırdık’ hem _ifâde-i ulûm_ ‘ilim okutma’ anlamında geçer; Meninski (1687) ifāde bujurmak'ı ‘anlatmak’ karşılığında verir. XIX. yüzyılda hukuktaki ifade almak kalıbı da kayıtlıdır. Türkiye Türkçesinde söz ‘anlatım, deyiş’, ‘yüzdeki duygu belirtileri’ ve ‘tanık ya da sanığın sözlü açıklaması’ anlamlarını taşır.

  1. 16. yüzyıl · Osmanlı Türkçesi: ifāde
  2. 17. yüzyıl · Osmanlı Türkçesi: ifâde
  3. 18. yüzyıl · Osmanlı Türkçesi: îfâde ~ ifâde
  4. 19. yüzyıl · Osmanlı Türkçesi: ifâde
  5. 20. yüzyıl · Türkiye Türkçesi: ifade
Etimoloji Atlası'nda köken yolculuğunu aç

Tarihsel söz varlığı

Türkçenin tarihsel dönemlerindeki görünüm

Aç / kapat

İlk tarihsel tanık: 1069–1070 · Kutadgu Bilig · KB 1 · Tarihsel Derlem

eserin tamamlanma tarihi. Kaynak, şairin 18 ay çalıştığı eserini H. 462 (1069/1070) yılında tamamladığını belirtir. Tarih dayanağı: Giriş, PDF s. 23

Anlamsal gelişim çizgisi

İlk kayıttan günümüz Türkçesine

2 denetlenmiş basamak

1069–1220 · Karahanlı Türkçesi kaydından canlı Bitigçi sözlük anlamlarına uzanan sıra. Aynı yazımlı ham tanıklar tek başına anlam değişimi sayılmaz.

Denetlenmiş ilişki türleri: çok anlamlı anlam sürekliliği

  1. 1

    1069–1220

    Karahanlı Türkçesi

    Tarihsel kaynak

    Tarihleme dayanağı: eserin yazılış dönemi · eserin telif dönemi · yaklaşık telif dönemi

    Biçim: söz, sözde, sözdin, söze, sözi, sözin, sözke, sözler, sözlerim, sözlerin, sözni, sözçe, sözü, sözüg, sözüm, sözümke, sözün, sözüñg · ad

    Dönem anlamı

    Bir düşünceyi bildiren sözlü anlatım; bağlama göre ifade, konuşma, öğüt veya verilen vaat.

    çok anlamlı anlam sürekliliği

    Kutadgu Bilig, Atebetü’l-Hakayık ve Dîvânu Lugâti’t-Türk’te söz; söyleme, öğüt verme, cevaplama ve söze bağlı kalma bağlamlarında kullanılır.

    Günümüze uzanan değişim

    Söz biçimce sürmüş; ifade, konuşma ve vaat kollarını koruyarak çok anlamlı yapısını genişletmiştir.

    Canlı sözlükteki güncel anlam kimliğiyle denetlendi.

    Birincil metin tanıklarını aç (2)
    bayat atı birle sözüg başladım törütgen igiḍgen keçürgen iḍim

    Kutadgu Bilig · 1069–1070 · KB 1 · Kaynakta aç

    Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.

    ḳalı ḳançaḳa kirme tutġıl özüŋ ḳalı ḳançasız bil uzatma sözüŋ

    Kutadgu Bilig · 1069–1070 · KB 27 · Kaynakta aç

    Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.

    Kaynak dayanağını aç (4)

    Arat, Reşid Rahmeti (1979). Kutadgu Bilig III: İndeks. İndeksi neşre hazırlayanlar: Kemal Eraslan, Osman F. Sertkaya ve Nuri Yüce. İstanbul: Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü.

    Madde, anlam, (PHP 3, PHP 4) ve beyit numarası için ana dizin.

    Arat, Reşid Rahmeti. Kutadgu Bilig I: Metin. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.

    Dizindeki biçimlerin beyit metninde karşılaştırıldığı eleştirmeli metin yayını.

    Kaşgarlı Mahmud (2023). Dîvânu Lugâti’t-Türk: Türk Dilinin İlk Sözlüğü. Türkçesi: Mustafa S. Kaçalin; dizini hazırlayan: Mehmet Ölmez. İstanbul: VakıfBank Kültür Yayınları.

    Tarihsel madde biçimleri, sözlük madde numaraları ve yazma yapraklarının karşılaştırma kaynağı.

    Edib Ahmed Yüknekî (2016). Atebetü’l-Hakayık. Çeviren: Ayşegül Çakan. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.

    Yandex yerel kitaplığındaki numaralı özgün dize metni; biçim ve dize tanıklığı.

  2. 2

    Canlı Bitigçi sözlük kaydı

    Günümüz Türkçesi

    Güncel sözlük

    Biçim: ifade

    1. güncel anlam

    → anlatım

    2. güncel anlam

    → deyiş

    3. güncel anlam

    Yüz kaslarının duruş ve hareketlerinde görünür hâle gelen duygusal görünüm; ilgili: → mimik.

    4. güncel anlam

    Bir soruşturma veya yargılama sırasında kişinin olaya ilişkin bilgisini ya da savunmasını yetkili makama sözle aktardığı açıklama; ilgili: → sorgu.

    5. güncel anlam

    → dışa vurum

    6. güncel anlam

    Bir niceliği veya işlemi sayı ve simgeler aracılığıyla gösteren matematiksel kuruluş; ilgili: → cebirsel deyim.

Yöntem ve tarih sınırları

Tarihsel basamaklar yalnız editoryal olarak denetlenmiş tarihsel tanım ve çağdaş anlam bağlantılarından kurulur; aynı yazımlı ham derlem eşleşmeleri anlam değişimi iddiasına dönüştürülmez.

Tarihler eser veya yazıt tarihleridir; bir anlamın dilde ilk ya da son kez kullanıldığı tarihi göstermez. Günümüz basamağı canlı sözlük durumudur.

Karahanlı TürkçesisözadAnlamdan eşleşti: ifade
Kaynak çevriyazıları:Kutadgu Bilig III: İndeks: söz, sözde, sözdin, söze, sözi, sözin, sözke, sözler, sözlerim, sözlerin, sözni, sözçe, sözü, sözüg, sözüm, sözün, sözüñgDîvânu Lugâti’t-Türk: sözAtebetü’l-Hakayık: sözin, sözümke

Transkripsiyon notu: Kaynak çevriyazısındaki ñg işaretleri korunmuştur. Atebetü’l-Hakayık baskısının işaretsiz çevriyazısı kendi tanıklarında aynen bırakılmıştır; işaretsiz biçimler yalnız aramada eş değer anahtar olarak kullanılır.

Bağlama dayalı özgün Bitigçi tanımı: Bir düşünceyi bildiren sözlü anlatım; bağlama göre ifade, konuşma, öğüt veya verilen vaat.

Tarihsel bağlam: Kutadgu Bilig, Atebetü’l-Hakayık ve Dîvânu Lugâti’t-Türk’te söz; söyleme, öğüt verme, cevaplama ve söze bağlı kalma bağlamlarında kullanılır.

Anlamsal gelişim notu: Söz biçimce sürmüş; ifade, konuşma ve vaat kollarını koruyarak çok anlamlı yapısını genişletmiştir.

Çağdaş arama bağı: söz · çok anlamlı anlam sürekliliği · kaynak biçimi, anlam bağı ve özgün tanım denetimli

Kaynaklarda tanıklanan biçimler

  • söz (yalın biçim)
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 83, 114, 153, 165, 170, 172, 173, 178, 180, 184, 190, 192, 206, 210, 270, 272, 274, 287, 306, 333, 353, 380, 433, 481, 490, 510, 515, 522, 535, 560, 593, 649, 650, 672, 700, 706, 723, 750, 782, 859, 867, 870, 921, 927, 938, 978, 984, 986, 991, 995, 996, 998, 999, 1000, 1002, 1005, 1006, 1007, 1009, 1011, 1017, 1023, 1024, 1084, 1104, 1132, 1146, 1212, 1252, 1339, 1341, 1358, 1421, 1469, 1656, 1665, 1668, 1684, 1696, 1713, 1767, 1831, 1889, 1974, 2042, 2070, 2072, 2077, 2100, 2112, 2203, 2338, 2394, 2405, 2407, 2470, 2522, 2526, 2576, 2594, 2631, 2648, 2656, 2662, 2666, 2670, 2676, 2680, 2681, 2682, 2696, 2697, 2701, 2758, 2779, 2804, 2851, 2908, 2949, 2977, 3092, 3099, 3100, 3156, 3157, 3159, 3161, 3177, 3180, 3233, 3235, 3273, 3276, 3279, 3334, 3368, 3403, 3426, 3448, 3478, 3487, 3492, 3537, 3607, 3646, 3647, 3684, 3689, 3714, 3803, 3810, 3814, 3815, 3817, 3820, 3828, 3834, 3843, 3850, 3851, 3852, 3863, 3877, 3881, 3893, 3912, 3913, 3938, 3939, 3961, 3971, 3993, 4020, 4027, 4041, 4059, 4065, 4106, 4108, 4126, 4135, 4221, 4222, 4300, 4301, 4307, 4314, 4317, 4318, 4332, 4334, 4348, 4390, 4392, 4428, 4460, 4533, 4562, 4567, 4680, 4861, 4868, 4876, 4898, 4903, 4941, 4979, 4990, 5010, 5057, 5155, 5171, 5173, 5207, 5301, 5392, 5433, 5434, 5435, 5493, 5603, 5687, 5699, 5774, 5775, 5777, 5778, 5806, 5835, 5843, 5875, 5985, 5989, 6002, 6042, 6074, 6085, 6095, 6119, 6150, 6184, 6243, 6308, 6358, 6376, 6387, 6462, 6495, 6496, 6557, 6579, 6620, 6622, 6623, 6624, 6628. beyitler
  • söz (yalın biçim)
    Tanıklık: Dîvânu Lugâti’t-Türk, 249a yaprağı, 5184. sözlük maddesi
  • sözde ((PHP 3, PHP 4))
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 171, 172, 703, 2515, 3317, 3477, 3478, 3481, 5050, 5080, 6376, 6622. beyitler
  • sözdin ((PHP 3, PHP 4))
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 1457, 3692. beyitler
  • söze ((PHP 3, PHP 4))
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 1809. beyit
  • sözi ((PHP 3, PHP 4))
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 181, 275, 292, 336, 404, 452, 464, 496, 503, 516, 604, 643, 711, 739, 862, 1048, 1246, 1270, 1314, 1359, 1510, 1528, 1533, 1638, 1791, 1807, 1853, 1872, 1900, 1901, 1906, 2038, 2065, 2324, 2354, 2458, 2466, 2486, 2578, 2632, 2665, 2785, 2984, 3051, 3075, 3182, 3323, 3853, 3997, 4152, 4179, 4453, 4605, 4609, 4631, 4673, 4766, 4900, 4997, 5083, 5142, 5213, 5269, 5325, 5606, 5980, 6356, 6429, 6471. beyitler
  • sözin ((PHP 3, PHP 4))
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 82, 471, 480, 506, 508, 568, 625, 626, 748, 820, 951, 970, 1034, 1157, 1249, 1557, 1562, 1701, 2013, 2508, 2514, 2642, 2675, 2678, 2812, 3050, 3594, 3818, 3819, 3849, 4086, 4116, 4120, 4144, 4176, 4286, 4340, 4342, 4364, 4565, 4844, 4881, 5000, 5024, 5229, 5274, 5439, 5622, 5822, 5873, 6061, 6195, 6236, 6274, 6420, 6452, 6474. beyitler
  • sözin ((PHP 3, PHP 4))
    Tanıklık: Atebetü’l-Hakayık, 117. dize
  • sözke ((PHP 3, PHP 4))
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 153, 188, 441, 505, 506, 535, 691, 711, 921, 988, 1006, 1173, 1244, 1666, 1713, 1781, 2046, 2065, 2112, 2129, 2253, 2478, 2479, 2522, 2600, 2665, 2700, 3426, 3448, 3891, 3936, 3997, 4933, 4951, 4992, 5070, 5221, 5599, 5775, 5865, 6042, 6061, 6616, 6628. beyitler
  • sözler ((PHP 3, PHP 4))
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 542, 896, 977, 1029, 1385, 1944, 2265, 3681, 3848, 3992, 4681, 5008, 5397, 5818. beyitler
  • sözlerim ((PHP 3, PHP 4))
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 3694, 3914, 5121. beyitler
  • sözlerin ((PHP 3, PHP 4))
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 2424, 3853, 3859. beyitler
  • sözni ((PHP 3, PHP 4))
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 185, 961, 1010, 1869, 1962, 2468, 2673, 2947, 3925, 4102, 4297, 4319, 4943, 5929, 6138, 6249, 6627. beyitler
  • sözçe ((PHP 3, PHP 4))
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 3851. beyit
  • sözü ((PHP 3, PHP 4))
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 1912. beyit
  • sözüg ((PHP 3, PHP 4))
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 124, 205, 298, 338, 558, 962, 1003, 1008, 1013, 1018, 1020, 1301, 1326, 1343, 1503, 1620, 1916, 2519, 2592, 2677, 2736, 2796, 3188, 3320, 3878, 3880, 3897, 3996, 4036, 4062, 4116, 4901, 4922, 5076, 5621, 5874, 5876, 5877, 6147, 6501, 6616, 6617, 6619, 6626. beyitler
  • sözüm ((PHP 3, PHP 4))
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 186, 187, 202, 203, 204, 351, 352, 363, 559, 630, 638, 657, 698, 736, 828, 854, 981, 1010, 1017, 1088, 1118, 1153, 1340, 1360, 1361, 1481, 1498, 1677, 1847, 1921, 2176, 2430, 2669, 2740, 2823, 2880, 2946, 3017, 3055, 3158, 3176, 3274, 3310, 3317, 3326, 3454, 3489, 3512, 3679, 3707, 3709, 3767, 3833, 3886, 3937, 3940, 3993, 4002, 4160, 4454, 4732, 4861, 4869, 4870, 4875, 4977, 5050, 5335, 5393, 5435, 5436, 5776, 5933, 5958, 6086, 6244. beyitler
  • sözümke ((PHP 3, PHP 4))
    Tanıklık: Atebetü’l-Hakayık, 81. dize
  • sözün ((PHP 3, PHP 4))
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 230, 379, 1141, 1148, 1206, 1326, 1505, 1765, 2000, 2031, 2193, 2579, 2998, 3423, 3473, 3894, 4209, 5073, 5088, 5192, 5219, 5308, 6338, 6396. beyitler
  • sözüñg ((PHP 3, PHP 4))
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 193, 195, 539, 792. beyitler

Tarihsel kaynaklardan derlem satırları

Her satır kendi kaynak birimini korur; farklı maddelerin metinleri birleştirilmez.

Esizlikig anunma Tılda çıḳar eḍgü söz

Karahanlı Türkçesi · Dîvânu Lugâti’t-Türk’teki Türkçe parçalar · 1072–1077 · Manzum parçalar · DLT III, 160 · çevriyazı güveni B · Tarihsel Derlem’de aç

ennevu'l evvelü fi menfaati'l ilm ve mazarrati'l cehJ 81 biligtin ayur men sözümke ula 82 biligligke ya dost özüngi ula

Karahanlı Türkçesi · Atebetü’l-Hakayık · 11. yüzyıl sonu–12. yüzyılın ilk yarısı · PDF s. 26 · çevriyazı güveni A

10 8 biligli biligsiz adın ne kılur 1 09 biligsizge hak söz tatıksız erür 110 anga pend nasihat asıksız irür

Karahanlı Türkçesi · Atebetü’l-Hakayık · 11. yüzyıl sonu–12. yüzyılın ilk yarısı · PDF s. 30 · çevriyazı güveni A

Kaynak yayınlar ve okuma notu

Arat, Reşid Rahmeti (1979). Kutadgu Bilig III: İndeks. İndeksi neşre hazırlayanlar: Kemal Eraslan, Osman F. Sertkaya ve Nuri Yüce. İstanbul: Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü.

Arat, Reşid Rahmeti. Kutadgu Bilig I: Metin. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.

Edib Ahmed Yüknekî (2016). Atebetü’l-Hakayık. Çeviren: Ayşegül Çakan. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.

Kaşgarlı Mahmud (2023). Dîvânu Lugâti’t-Türk: Türk Dilinin İlk Sözlüğü. Türkçesi: Mustafa S. Kaçalin; dizini hazırlayan: Mehmet Ölmez. İstanbul: VakıfBank Kültür Yayınları.

Yayın yılı, sözcüğün ilk kullanım tarihi değildir. Çağdaş madde bağlantıları kaynak yayındaki anlam karşılığı ve biçim denetimiyle kurulmuştur; tek başına ses benzerliği tarihsel akrabalık kanıtı sayılmaz.

BD Bağlam Gösterimi · ifade

Not: Bu bölümde gösterilen cümleler, derlem cümle seçme algoritmasının otomatik seçimleridir. Cümlelerdeki görüş, ifade ve içerikler kaynak metinlere aittir; Bitigçi’yi bağlamaz ve Bitigçi’nin görüşünü ya da tutumunu yansıtmaz.

Sayfadaki özellikler henüz yüklenmedi. Lütfen kısa bir süre bekleyiniz.

Sonuçların yüklenmesi için hesaplama yapılıyor.

Cite this entry

Preparing citation formats for the current entry.

Dilsel parmak izi, terimlik, kullanım sicili, yerleşme ve veri kalitesi tek profilden yükleniyor…

Related Entries

The definition, field tag and the word family partnership are selected in the dictionary entry.

Yazım ve Varyantlar Doğrulanmış ilişkiler, dönemsel sıklık ve kullanım payı

Panel açıldığında BD varyant verileri yüklenir.

İlk Tanık ve Yayılım Kaynak yayın tarihleri, Trust level ve yayılım aşamaları

Panel açıldığında BD tanık verileri yüklenir.