ilk
(sıfat, isim, zarf)
· 3 meanings
Dizinin başında bulunma ve başlangıçta gerçekleşme.
Selected Corpus Statistics
ADVANCED ANALYSES
ilk etimolojisi ve tarihsel dönemleri
İlk, Eski Türkçeden beri 'birinci, en önce gelen' anlamında kullanılan yerli bir sözdür. Kül Tigin Yazıtı'nda eŋ ilki, Bilge Kağan Yazıtı'nda en ilk biçimleriyle geçer; Clauson'a göre erken metinlerde sık görülen ilki yazımı çoğunlukla söyleyiş kolaylığından doğmuştur. Stachowski ve Räsänen sözcüğü ileri ve ilkin ile aynı *il 'ön taraf' kökünden -(i)k ekiyle türetir. Kaşgarlı ilk sen barğıl 'önce sen git' örneğini verir; sözcük Oğuz dillerinde ve bazı Kıpçak dillerinde yaşamayı sürdürür. ÈSTJa ise çıkış biçimini ilik sayar ve onu bir fiile dayandırır.
- 8. yüzyıl · Eski Türkçe (Orhon): ilk ~ ilki
- 9. yüzyıl · Eski Uygur Türkçesi: ilki
- 11. yüzyıl · Karahanlı Türkçesi: ilk
- 13. yüzyıl · Eski Anadolu Türkçesi: ilk
- 14. yüzyıl · Harezm Türkçesi: ilk
- 14. yüzyıl · Kıpçak Türkçesi: ilk
- 14. yüzyıl · Eski Anadolu Türkçesi: ilk
- 15. yüzyıl · Eski Anadolu Türkçesi: ilk
- 16. yüzyıl · Osmanlı Türkçesi: ilk
- 17. yüzyıl · Osmanlı Türkçesi: ilk
- 19. yüzyıl · Osmanlı Türkçesi: ilk
- 20. yüzyıl · Türkiye Türkçesi: ilk
Tarihsel söz varlığı
Türkçenin tarihsel dönemlerindeki görünüm
Aç / kapat Aç / kapat
Tarihsel söz varlığı
Türkçenin tarihsel dönemlerindeki görünüm
İlk tarihsel tanık: 20 Eylül 735 · Bilge Kağan Yazıtı · PDF s. 66
yazıtın dikiliş tarihi. Kaynak, Çince yazıt ile Türkçe yazıtın tamamlanma süresinden hareketle anıtın 20 Eylül 735'te dikildiği sonucunu aktarır. Tarih dayanağı: Giriş, PDF s. 14
Anlamsal gelişim çizgisi
İlk kayıttan günümüz Türkçesine
720–735 · Orhon Türkçesi kaydından canlı Bitigçi sözlük anlamlarına uzanan sıra. Aynı yazımlı ham tanıklar tek başına anlam değişimi sayılmaz.
Denetlenmiş ilişki türleri: anlam ve biçim sürekliliği
-
1
Tarihsel kaynak
720–735
Orhon Türkçesi
Tarihleme dayanağı: yazıtların dikiliş tarihi aralığı · yazıtların yaklaşık dikiliş tarihleri
Biçim: ilk, ilki · sıfat
Dönem anlamı
Bir sıralamada kendisinden önce başka öğe bulunmayan.
anlam ve biçim sürekliliğiCanlı sözlükteki güncel anlam kimliğiyle denetlendi.
Birincil metin tanıklarını aç (2)
(BK D30) küni : t(e)gdük : üç(ü)n : y(a)gı boltı : bir yılka : tört : yoh : sün(ü)şd(ü)m : (e)n ilki : togu : b(a)hkda : sün(ü)şd(ü)m : togla : üg(ü)z(ü)g : yüz(ü)ti : k(e)ç(i)p : süsi [........ ] (e)kinti :
Bilge Kağan Yazıtı · 20 Eylül 735 · PDF s. 66
Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.
(BK D32) og(u)z : t(a)pa : sül(e)d(i)m : ilki sü : t(a)ş[ık]m(ı)ş : (e)rti: (e)kin sü : (e)bde : (e)rti : uç og(u)z : süsi: b(a)sa : k(e)lti: y(a)d(a)g : y(a)b(ı)z :
Bilge Kağan Yazıtı · 20 Eylül 735 · PDF s. 68
Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.
Kaynak dayanağını aç (2)
Tekin, Talât (2020). Orhon Yazıtları. 6. baskı. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
Kül Tigin ve Bilge Kağan metinleri, açıklamaları ve tam sözlük-dizin; tarihsel biçim ve satır konumlarının ana dizin kaynağı.
Tekin, Talât (1998). Orhon Yazıtları: Kül Tigin, Bilge Kağan, Tunyukuk. 2. baskı. İstanbul: Simurg.
Üç yazıtın Eski Türkçe yazı çevrimi ve karşılıklı metin yayını; biçim ve satır denetimi.
-
2
Güncel sözlük
Canlı Bitigçi sözlük kaydı
Günümüz Türkçesi
Biçim: ilk
1. güncel anlam
Bir dizide başlangıç noktasını tutarak sıralanan ögelerin tümünden önde bulunan; ilgili: → öncelik.
2. güncel anlam
Ele alınan dizinin veya öncelik sırasının başlangıcında bulunan unsur; ilgili: → birinci.
3. güncel anlam
Başlangıç anında yahut öteki olayların gerçekleşmesinden önce; eş anlamlı: → önce.
Yöntem ve tarih sınırları
Tarihsel basamaklar yalnız editoryal olarak denetlenmiş tarihsel tanım ve çağdaş anlam bağlantılarından kurulur; aynı yazımlı ham derlem eşleşmeleri anlam değişimi iddiasına dönüştürülmez.
Tarihler eser veya yazıt tarihleridir; bir anlamın dilde ilk ya da son kez kullanıldığı tarihi göstermez. Günümüz basamağı canlı sözlük durumudur.
Orhon Türkçesiilksıfat
Bağlama dayalı özgün Bitigçi tanımı: Bir sıralamada kendisinden önce başka öğe bulunmayan.
Çağdaş arama bağı: ilk · biçim ve anlam sürekliliği · kaynak biçimi ve özgün tanım denetimli
Kaynaklarda tanıklanan biçimler
- ilki ((PHP 3, PHP 4))
Tanıklık: Bilge Kağan Yazıtı, güney yüzü, 1. satır; Bilge Kağan Yazıtı, doğu yüzü, 32. satır
Kaynak yayınlar ve okuma notu
Tekin, Talât (1998). Orhon Yazıtları: Kül Tigin, Bilge Kağan, Tunyukuk. 2. baskı. İstanbul: Simurg.
Tekin, Talât (2020). Orhon Yazıtları. 6. baskı. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
Yayın yılı, sözcüğün ilk kullanım tarihi değildir. Çağdaş madde bağlantıları kaynak yayındaki anlam karşılığı ve biçim denetimiyle kurulmuştur; tek başına ses benzerliği tarihsel akrabalık kanıtı sayılmaz.
BD Bağlam Gösterimi · ilk
Not: Bu bölümde gösterilen cümleler, derlem cümle seçme algoritmasının otomatik seçimleridir. Cümlelerdeki görüş, ifade ve içerikler kaynak metinlere aittir; Bitigçi’yi bağlamaz ve Bitigçi’nin görüşünü ya da tutumunu yansıtmaz.
Sayfadaki özellikler henüz yüklenmedi. Lütfen kısa bir süre bekleyiniz.
Sonuçların yüklenmesi için hesaplama yapılıyor.
Cite this entry
Preparing citation formats for the current entry.
Dilsel parmak izi, terimlik, kullanım sicili, yerleşme ve veri kalitesi tek profilden yükleniyor…
Yazım ve Varyantlar Doğrulanmış ilişkiler, dönemsel sıklık ve kullanım payı
Panel açıldığında BD varyant verileri yüklenir.
İlk Tanık ve Yayılım Kaynak yayın tarihleri, Trust level ve yayılım aşamaları
Panel açıldığında BD tanık verileri yüklenir.