koyun

Bitigçi Sözlük Maddesi

koyun

I (isim, hayvan bilimi, mecaz)
· 2 meanings
  1. 1.

    (isim, hayvan bilimi) Geviş getirenlerden, eti, sütü, yapağısı ve derisi için yetiştirilen evcil hayvan (Ovis aries).

  2. 2.

    (isim, mecaz) Verilen buyruklara uyan, kendi kişiliğini gösteremeyen kimse.

ADVANCED ANALYSES

koyun etimolojisi ve tarihsel dönemleri

Koyun, Eski Türkçede kōń biçimiyle tanıklanan ortak Türkçe bir hayvan adıdır; Orhon yazıtlarında Tarihsel Derlem sözü ḳooń diye okur. Clauson'a göre güneybatı dillerinde koyun, ötekilerde çoğunlukla koy biçimi yaşar. Eren koyun'u kōń'e -(u)n küçültme eki getirilmiş bir türev sayar, Gülensoy da bu çözümlemeyi verir; Stachowski ise ek ayırmadan *koń > *koyn > *koyın gelişmesiyle açıklar. Eren ve Clauson Moğolca qonin'i Türkçeden alıntı sayar. Sözü Ermenice xoy 'koç' ile bağlayan Pedersen görüşüne Munkácsi karşı çıkar, Gülensoy yanlış bulur. Tarihsel Derlem'deki koyun eşleşmelerine aynı yazılışlı koyun 'kucak' ve koy- fiilinin çekimleri de karışır.

  1. 8. yüzyıl · Eski Türkçe (Orhon): ḳooń
  2. 8. yüzyıl · Eski Uygur Türkçesi: kon ~ koyn ~ koy
  3. 11. yüzyıl · Karahanlı Türkçesi: koy
  4. 13. yüzyıl · Eski Uygur Türkçesi: koyun
  5. 13. yüzyıl · Kıpçak Türkçesi: koyun
  6. 13. yüzyıl · Eski Anadolu Türkçesi: koyun
  7. 14. yüzyıl · Harezm Türkçesi: koy ~ koyun
  8. 14. yüzyıl · Kıpçak Türkçesi: koy
  9. 14. yüzyıl · Eski Anadolu Türkçesi: ḳoyun
  10. 15. yüzyıl · Çağatay Türkçesi: koy ~ koyun
  11. 15. yüzyıl · Eski Anadolu Türkçesi: ḳoyun
  12. 16. yüzyıl · Osmanlı Türkçesi: ḳoyun
  13. 17. yüzyıl · Osmanlı Türkçesi: koyun
  14. 19. yüzyıl · Osmanlı Türkçesi: koyun
  15. 20. yüzyıl · Türkiye Türkçesi: koyun
Etimoloji Atlası'nda köken yolculuğunu aç

Tarihsel söz varlığı

Türkçenin tarihsel dönemlerindeki görünüm

Aç / kapat
Büyük Anlam Atlası'nda aç

İlk tarihsel tanık: 21 Ağustos 732 · Kül Tigin Yazıtı

yazıtın dikiliş ve Türkçe metninin tamamlanma tarihi. Kaynak, Türkçe yazıtın 21 Ağustos 732'de tamamlandığını ve anıtın dikiliş tarihinin de bu gün olması gerektiğini belirtir. Tarih dayanağı: Giriş, PDF s. 13

Anlamsal gelişim çizgisi

İlk kayıttan günümüz Türkçesine

3 denetlenmiş basamak

720–735 · Orhon Türkçesi kaydından canlı Bitigçi sözlük anlamlarına uzanan sıra. Aynı yazımlı ham tanıklar tek başına anlam değişimi sayılmaz.

Denetlenmiş ilişki türleri: kaynak yayındaki çağdaş anlam karşılığı · ses değişimiyle anlam sürekliliği

  1. 1

    720–735

    Orhon Türkçesi

    Tarihsel kaynak

    Tarihleme dayanağı: yazıtların dikiliş tarihi aralığı · yazıtların yaklaşık dikiliş tarihleri

    Biçim: kon · ad

    Dönem anlamı

    Yünü, sütü ve eti için yetiştirilen evcil geviş getiren hayvan.

    kaynak yayındaki çağdaş anlam karşılığı

    Canlı sözlükteki güncel anlam kimliğiyle denetlendi.

    Kaynak dayanağını aç (2)

    Tekin, Talât (2020). Orhon Yazıtları. 6. baskı. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.

    Kül Tigin ve Bilge Kağan metinleri, açıklamaları ve tam sözlük-dizin; tarihsel biçim ve satır konumlarının ana dizin kaynağı.

    Tekin, Talât (1998). Orhon Yazıtları: Kül Tigin, Bilge Kağan, Tunyukuk. 2. baskı. İstanbul: Simurg.

    Üç yazıtın Eski Türkçe yazı çevrimi ve karşılıklı metin yayını; biçim ve satır denetimi.

  2. 2

    1200–1400

    Harezm Türkçesi

    Tarihsel kaynak

    Tarihleme dayanağı: eserin telif veya dil katmanı için yaklaşık dönem

    Biçim: ḳoyun, ḳoyunnı, ḳoyunlarnı · ad

    Dönem anlamı

    Yünü, eti ve sütü için yetiştirilen küçükbaş evcil hayvan.

    ses değişimiyle anlam sürekliliği

    Mukaddimetü’l-Edeb’de ḳoyun belirtme durumunda tekil ve çokluk biçimleriyle nesne konumundadır.

    Günümüze uzanan değişim

    Başlangıçtaki ḳ çağdaş k ile karşılanmış; hayvan adı anlamı korunmuştur.

    Canlı sözlükteki güncel anlam kimliğiyle denetlendi.

    Kaynak dayanağını aç (1)

    Yüce, Nuri. Mukaddimetü’l-Edeb: Hvarizm Türkçesi ile Tercümeli Şuşter Nüshası — Giriş, Dil Özellikleri, Metin, İndeks. 2. baskı. Ankara: Türk Dil Kurumu.

    Kaynak çevriyazısı, kısa metin bağlamları ve metin sayfası-satır gönderimleri.

  3. 3

    Canlı Bitigçi sözlük kaydı

    Günümüz Türkçesi

    Güncel sözlük

    Biçim: koyun

    1. güncel anlam

    Geviş getirenlerden, eti, sütü, yapağısı ve derisi için yetiştirilen evcil hayvan (Ovis aries)

    2. güncel anlam

    Verilen buyruklara uyan, kendi kişiliğini gösteremeyen kimse

Yöntem ve tarih sınırları

Tarihsel basamaklar yalnız editoryal olarak denetlenmiş tarihsel tanım ve çağdaş anlam bağlantılarından kurulur; aynı yazımlı ham derlem eşleşmeleri anlam değişimi iddiasına dönüştürülmez.

Tarihler eser veya yazıt tarihleridir; bir anlamın dilde ilk ya da son kez kullanıldığı tarihi göstermez. Günümüz basamağı canlı sözlük durumudur.

Orhon Türkçesikonad

Bağlama dayalı özgün Bitigçi tanımı: Yünü, sütü ve eti için yetiştirilen evcil geviş getiren hayvan.

Çağdaş arama bağı: koyun · kaynak yayındaki çağdaş anlam karşılığı · kaynak biçimi ve özgün tanım denetimli

Kaynaklarda tanıklanan biçimler

  • kon (yalın biçim)
    Tanıklık: Kül Tigin Yazıtı, doğu yüzü, 12. satır; Bilge Kağan Yazıtı, doğu yüzü, 11. satır; Kül Tigin Yazıtı, kuzeydoğu yüzü

Bu kaynak kapsamındaki tanıklarda ayrıca çekimli bir biçim kaydedilmemiştir.

Harezm Türkçesiḳoyunad
Kaynak çevriyazıları:Mukaddimetü’l-Edeb: ḳoyunnı, ḳoyunlarnı

Transkripsiyon notu: Yayınların çevriyazıları kaynak başına korunmuştur. Mukaddimetü’l-Edeb: ḳoyunnı, ḳoyunlarnı. Sade karşılıklar yalnız arama anahtarıdır.

Bağlama dayalı özgün Bitigçi tanımı: Yünü, eti ve sütü için yetiştirilen küçükbaş evcil hayvan.

Tarihsel bağlam: Mukaddimetü’l-Edeb’de ḳoyun belirtme durumunda tekil ve çokluk biçimleriyle nesne konumundadır.

Anlamsal gelişim notu: Başlangıçtaki ḳ çağdaş k ile karşılanmış; hayvan adı anlamı korunmuştur.

Çağdaş arama bağı: koyun · ses değişimiyle anlam sürekliliği · kaynak biçimi, bağlam, anlam bağı ve özgün tanım denetimli

Kaynaklarda tanıklanan biçimler

  • ḳoyunnı ((PHP 3, PHP 4))
    Tanıklık: Mukaddimetü’l-Edeb, 34-4 (metin sayfası–satır)
  • ḳoyunlarnı ((PHP 3, PHP 4))
    Tanıklık: Mukaddimetü’l-Edeb, 46-3 (metin sayfası–satır)
Kaynak yayınlar ve okuma notu

Tekin, Talât (1998). Orhon Yazıtları: Kül Tigin, Bilge Kağan, Tunyukuk. 2. baskı. İstanbul: Simurg.

Tekin, Talât (2020). Orhon Yazıtları. 6. baskı. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.

Yüce, Nuri. Mukaddimetü’l-Edeb: Hvarizm Türkçesi ile Tercümeli Şuşter Nüshası — Giriş, Dil Özellikleri, Metin, İndeks. 2. baskı. Ankara: Türk Dil Kurumu.

Yayın yılı, sözcüğün ilk kullanım tarihi değildir. Çağdaş madde bağlantıları kaynak yayındaki anlam karşılığı ve biçim denetimiyle kurulmuştur; tek başına ses benzerliği tarihsel akrabalık kanıtı sayılmaz.

BD Bağlam Gösterimi · koyun

Not: Bu bölümde gösterilen cümleler, derlem cümle seçme algoritmasının otomatik seçimleridir. Cümlelerdeki görüş, ifade ve içerikler kaynak metinlere aittir; Bitigçi’yi bağlamaz ve Bitigçi’nin görüşünü ya da tutumunu yansıtmaz.

Sayfadaki özellikler henüz yüklenmedi. Lütfen kısa bir süre bekleyiniz.

Sonuçların yüklenmesi için hesaplama yapılıyor.

Cite this entry

Preparing citation formats for the current entry.

Dilsel parmak izi, terimlik, kullanım sicili, yerleşme ve veri kalitesi tek profilden yükleniyor…

Related Entries

koyuncu koyunluk koyun otu koyun gibi koyun sütü koyunculuk koyun olmak koyun koyuna koyun saymak koyun mantarı koyun peyniri koyun güden kurdu görür koyun kaval dinler gibi dinlemek koyun can derdinde, kasap yağ derdinde

The definition, field tag and the word family partnership are selected in the dictionary entry.

Yazım ve Varyantlar Doğrulanmış ilişkiler, dönemsel sıklık ve kullanım payı

Panel açıldığında BD varyant verileri yüklenir.

İlk Tanık ve Yayılım Kaynak yayın tarihleri, Trust level ve yayılım aşamaları

Panel açıldığında BD tanık verileri yüklenir.