köle

Bitigçi Sözlük Maddesi

köle

(isim, tarih, mecaz)
· 3 meanings
  1. 1.

    (isim, tarih) Savaşta tutsak alınan, yabancı ülkelerden zorla kaçırılıp özgürlükten yoksun bırakılan veya başkasından satın alınan kimse; kul, bende, esir (I), memluk.

  2. 2.

    (isim) Birinin emri altında bulunan; bende, çaker.

  3. 3.

    (isim, mecaz) Herhangi bir şeye aşırı derecede bağlı olan kimse; bende.

ADVANCED ANALYSES

Tarihsel söz varlığı

Türkçenin tarihsel dönemlerindeki görünüm

Aç / kapat
Büyük Anlam Atlası'nda aç

İlk tarihsel tanık: 20 Eylül 735 · Bilge Kağan Yazıtı · PDF s. 62

yazıtın dikiliş tarihi. Kaynak, Çince yazıt ile Türkçe yazıtın tamamlanma süresinden hareketle anıtın 20 Eylül 735'te dikildiği sonucunu aktarır. Tarih dayanağı: Giriş, PDF s. 14

Anlamsal gelişim çizgisi

İlk kayıttan günümüz Türkçesine

5 denetlenmiş basamak

720–735 · Orhon Türkçesi kaydından canlı Bitigçi sözlük anlamlarına uzanan sıra. Aynı yazımlı ham tanıklar tek başına anlam değişimi sayılmaz.

Denetlenmiş ilişki türleri: kaynak yayındaki çağdaş anlam karşılığı · anlam daralmasıyla süreklilik

  1. 1

    720–735

    Orhon Türkçesi

    Tarihsel kaynak

    Tarihleme dayanağı: yazıtların dikiliş tarihi aralığı · yazıtların yaklaşık dikiliş tarihleri

    Biçim: kul · ad

    Dönem anlamı

    Özgürlüğü elinden alınmış ve başka birinin buyruğunda çalıştırılan kişi.

    kaynak yayındaki çağdaş anlam karşılığı

    Canlı sözlükteki güncel anlam kimliğiyle denetlendi.

    Birincil metin tanıklarını aç (2)
    kuu[nç](u)y(u)g : birt(i)m(i)z : özi y(a)z(ı)ntı : k(a)g(a)nı : ölti : bod(u)nı : kün kul : boltı : kögm(e)n : yir sub : id(i)s(i)z : k(a)[l]m(a)zun : tiy(i)n : (a)z kıırk(ı)z : bod(u)n(u)g i[t(i)p] :

    Bilge Kağan Yazıtı · 20 Eylül 735 · PDF s. 62

    Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.

    (BK D36) y(a)zukl(a)[........... bi]r(i)ye : t(a)bg(a)çda : (a)tı küsi : yok boltı : bu y(e)rde : m(a)na : kul boltı : m(e)n öz(ü)m : k(a)g(a)n : ol(u)rtuk(u)m : üç(ü)n : türük : bod(u)n(u)g : [............. ]i: kılm(a)d(ı)m [il(i)g t]örüg :

    Bilge Kağan Yazıtı · 20 Eylül 735 · PDF s. 68

    Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.

    Kaynak dayanağını aç (2)

    Tekin, Talât (2020). Orhon Yazıtları. 6. baskı. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.

    Kül Tigin ve Bilge Kağan metinleri, açıklamaları ve tam sözlük-dizin; tarihsel biçim ve satır konumlarının ana dizin kaynağı.

    Tekin, Talât (1998). Orhon Yazıtları: Kül Tigin, Bilge Kağan, Tunyukuk. 2. baskı. İstanbul: Simurg.

    Üç yazıtın Eski Türkçe yazı çevrimi ve karşılıklı metin yayını; biçim ve satır denetimi.

  2. 2

    1069–1070

    Karahanlı Türkçesi

    Tarihsel kaynak

    Tarihleme dayanağı: eserin yazılış dönemi

    Biçim: ḳul, ḳulda, ḳulḳa, ḳullar, ḳulları, ḳulların, ḳullarında, ḳuluġ, ḳulça, ḳulı, ḳulın · ad

    Dönem anlamı

    Bir efendinin buyruğu altındaki hizmetçi veya köle; dinî bağlamda kendini Tanrı’ya bağlı sayan insan.

    anlam daralmasıyla süreklilik

    Kutadgu Bilig’de ḳul, hükümdar-hizmet eden ilişkisiyle birlikte Tanrı karşısındaki bağlılığı anlatan dünyevî ve dinî bağlamlarda görülür.

    Günümüze uzanan değişim

    Kul çağdaş dilde yaşar; tarihsel toplumsal bağımlılık anlamı gerilerken Tanrı’ya bağlılık anlamı daha belirgin kalmıştır.

    Canlı sözlükteki güncel anlam kimliğiyle denetlendi.

    Birincil metin tanıklarını aç (2)
    ay muŋsuz iḍim sen bu muŋluġ ḳuluġ suyurḳap keçürgil yazuḳın ḳamuġ

    Kutadgu Bilig · 1069–1070 · KB 28 · Kaynakta aç

    Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.

    biligni beḍük bil uḳuşnı uluġ bu iki beḍütür öḍürmiş ḳuluġ

    Kutadgu Bilig · 1069–1070 · KB 152 · Kaynakta aç

    Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.

    Kaynak dayanağını aç (2)

    Arat, Reşid Rahmeti (1979). Kutadgu Bilig III: İndeks. İndeksi neşre hazırlayanlar: Kemal Eraslan, Osman F. Sertkaya ve Nuri Yüce. İstanbul: Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü.

    Madde, anlam, (PHP 3, PHP 4) ve beyit numarası için ana dizin.

    Arat, Reşid Rahmeti. Kutadgu Bilig I: Metin. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.

    Dizindeki biçimlerin beyit metninde karşılaştırıldığı eleştirmeli metin yayını.

  3. 3

    1200–1400

    Harezm Türkçesi

    Tarihsel kaynak

    Tarihleme dayanağı: eserin telif veya dil katmanı için yaklaşık dönem

    Biçim: ḳul, ḳulum, ḳuldın · ad

    Dönem anlamı

    Bir başkasının buyruğu altında bulunan hizmetçi veya köle; dinî bağlamda Tanrı’ya bağlı insan.

    anlam daralmasıyla süreklilik

    Mukaddimetü’l-Edeb’de ḳul, yalın, birinci kişi iyelikli ve ayrılma durumlu biçimleriyle bağımlılık ve hizmet ilişkisi kurar.

    Günümüze uzanan değişim

    Kul biçimi sürmüş; toplumsal kölelik anlamı gerilerken Tanrı’ya bağlılık kullanımı canlı kalmıştır.

    Canlı sözlükteki güncel anlam kimliğiyle denetlendi.

    Kaynak dayanağını aç (1)

    Yüce, Nuri. Mukaddimetü’l-Edeb: Hvarizm Türkçesi ile Tercümeli Şuşter Nüshası — Giriş, Dil Özellikleri, Metin, İndeks. 2. baskı. Ankara: Türk Dil Kurumu.

    Kaynak çevriyazısı, kısa metin bağlamları ve metin sayfası-satır gönderimleri.

  4. 4

    1387–1500

    Eski Anadolu Türkçesi

    Tarihsel kaynak

    Tarihleme dayanağı: eserin telif veya dil katmanı için yaklaşık dönem

    Biçim: kul, kul-ile, kulum, kuluma, kulun · ad

    Dönem anlamı

    Bir efendinin buyruğu altında bulunan hizmetli; dinî bağlamda Tanrı'ya bağlı insan.

    anlam daralmasıyla süreklilik

    Dede Korkut'ta hizmet ve bağlılık, Kâbûs-nâme'de hem insanın Tanrı karşısındaki konumu hem toplumsal bağımlılık bağlamları görülür.

    Günümüze uzanan değişim

    Toplumsal bağımlılık anlamı gerilerken dinî bağlılık anlamı canlı kalmıştır.

    Canlı sözlükteki güncel anlam kimliğiyle denetlendi.

    Birincil metin tanıklarını aç (2)
    Yigirmi ikinci (5) bâb, emânet saklamağı bildürür. Yigirmi üçinci bâb, kul karavaş almağı (6) bildürür. bâb, ev ve milk almağı bildürür.

    Şeyhoğlu Kâbûs-nâme Tercümesi · yaklaşık 1387 · PDF s. 86

    Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.

    ola. Eğer dilersen [8a] ki senün ulun saça muti1 olup ullu ede, sen-dahı ul- luğmdan (2) kaçma. Eğer açar-ısan sen dahi kendü ulundan vefa umma. Kul ki kullukdan G) kaça, hvocası mertebesin istemiş olur. Beglik isteyen kul töz helâk

    Şeyhoğlu Kâbûs-nâme Tercümesi · yaklaşık 1387 · PDF s. 90

    Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.

    Kaynak dayanağını aç (2)

    Dede Korkut Kitabı II: İndeks–Gramer (1997). Hazırlayan Muharrem Ergin. Ankara: Türk Dil Kurumu.

    Madde, yan biçim, (PHP 3, PHP 4) ve metin sayfası-satır gönderimleri için ana dizin.

    Keykâvus bin İskender bin Veşmgîr (2016). Kâbûs-nâme. Tercüme eden Şeyhoğlu Sadru’d-dîn Mustafa; hazırlayan Enfel Doğan. Ankara: Türk Dil Kurumu.

    Çevriyazılı metin ile yazma yaprağı yüzü-satır gönderimli sözlük/dizin için ana kaynak.

  5. 5

    Canlı Bitigçi sözlük kaydı

    Günümüz Türkçesi

    Güncel sözlük

    Biçim: köle

    1. güncel anlam

    Savaşta tutsak alınan, yabancı ülkelerden zorla kaçırılıp özgürlükten yoksun bırakılan veya başkasından satın alınan kimse; kul, bende, esir (I), memluk

    2. güncel anlam

    Birinin emri altında bulunan; bende, çaker

    3. güncel anlam

    Herhangi bir şeye aşırı derecede bağlı olan kimse; bende

Yöntem ve tarih sınırları

Tarihsel basamaklar yalnız editoryal olarak denetlenmiş tarihsel tanım ve çağdaş anlam bağlantılarından kurulur; aynı yazımlı ham derlem eşleşmeleri anlam değişimi iddiasına dönüştürülmez.

Tarihler eser veya yazıt tarihleridir; bir anlamın dilde ilk ya da son kez kullanıldığı tarihi göstermez. Günümüz basamağı canlı sözlük durumudur.

Orhon Türkçesikulad

Bağlama dayalı özgün Bitigçi tanımı: Özgürlüğü elinden alınmış ve başka birinin buyruğunda çalıştırılan kişi.

Çağdaş arama bağı: köle · kaynak yayındaki çağdaş anlam karşılığı · kaynak biçimi ve özgün tanım denetimli

Kaynaklarda tanıklanan biçimler

  • kul (yalın biçim)
    Tanıklık: Bilge Kağan Yazıtı, doğu yüzü, 7., 17., 20., 24., 36. satırlar

Bu kaynak kapsamındaki tanıklarda ayrıca çekimli bir biçim kaydedilmemiştir.

Karahanlı TürkçesiḳuladAnlamdan eşleşti: köle
Kaynak çevriyazıları:Kutadgu Bilig III: İndeks: ḳul, ḳulda, ḳulḳa, ḳullar, ḳulları, ḳulların, ḳullarında, ḳuluġ, ḳulça, ḳulı, ḳulın

Transkripsiyon notu: Kaynak çevriyazısındaki ḳ, ġ işaretleri korunmuştur; işaretsiz biçimler yalnız aramada eş değer anahtar olarak kullanılır.

Bağlama dayalı özgün Bitigçi tanımı: Bir efendinin buyruğu altındaki hizmetçi veya köle; dinî bağlamda kendini Tanrı’ya bağlı sayan insan.

Tarihsel bağlam: Kutadgu Bilig’de ḳul, hükümdar-hizmet eden ilişkisiyle birlikte Tanrı karşısındaki bağlılığı anlatan dünyevî ve dinî bağlamlarda görülür.

Anlamsal gelişim notu: Kul çağdaş dilde yaşar; tarihsel toplumsal bağımlılık anlamı gerilerken Tanrı’ya bağlılık anlamı daha belirgin kalmıştır.

Çağdaş arama bağı: kul · anlam daralmasıyla süreklilik · kaynak biçimi, anlam bağı ve özgün tanım denetimli

Kaynaklarda tanıklanan biçimler

  • ḳul (yalın biçim)
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 235, 590, 1272, 1376, 1811, 1906, 2070, 2076, 2080, 2406, 2479, 2616, 2619, 2620, 2724, 2953, 2954, 2960, 2981, 2987, 2988, 2989, 2991, 3003, 3115, 3123, 3183, 3249, 3252, 3345, 3357, 3435, 3661, 3675, 3750, 3759, 3880, 3921, 4081, 4083, 4223, 4277, 4556, 4729, 4817, 5371, 5781, 5865, 6144, 6247, 6290, 6485, 6509, 6510, 6586. beyitler
  • ḳulda ((PHP 3, PHP 4))
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 4724. beyit
  • ḳulḳa ((PHP 3, PHP 4))
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 1268, 2998, 3183, 3356, 3357, 3750. beyitler
  • ḳullar ((PHP 3, PHP 4))
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 2953, 2954, 3920. beyitler
  • ḳulları ((PHP 3, PHP 4))
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 4530. beyit
  • ḳulların ((PHP 3, PHP 4))
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 5193. beyit
  • ḳullarında ((PHP 3, PHP 4))
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 2598, 5119. beyitler
  • ḳuluġ ((PHP 3, PHP 4))
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 152, 389, 1555, 1602, 1813, 1884, 2409, 2967, 2991, 3117, 3344, 3534, 3722, 4080, 6373, 6508. beyitler
  • ḳulça ((PHP 3, PHP 4))
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 2991. beyit
  • ḳulı ((PHP 3, PHP 4))
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 1881, 2114, 2412, 2573, 2990, 3124, 5145. beyitler
  • ḳulın ((PHP 3, PHP 4))
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 635, 1755, 2952, 3524, 3920. beyitler
Harezm Türkçesiḳulad
Kaynak çevriyazıları:Mukaddimetü’l-Edeb: ḳul, ḳulum, ḳuldın

Transkripsiyon notu: Yayınların çevriyazıları kaynak başına korunmuştur. Mukaddimetü’l-Edeb: ḳul, ḳulum, ḳuldın. Sade karşılıklar yalnız arama anahtarıdır.

Bağlama dayalı özgün Bitigçi tanımı: Bir başkasının buyruğu altında bulunan hizmetçi veya köle; dinî bağlamda Tanrı’ya bağlı insan.

Tarihsel bağlam: Mukaddimetü’l-Edeb’de ḳul, yalın, birinci kişi iyelikli ve ayrılma durumlu biçimleriyle bağımlılık ve hizmet ilişkisi kurar.

Anlamsal gelişim notu: Kul biçimi sürmüş; toplumsal kölelik anlamı gerilerken Tanrı’ya bağlılık kullanımı canlı kalmıştır.

Çağdaş arama bağı: kul, köle · anlam daralmasıyla süreklilik · kaynak biçimi, bağlam, anlam bağı ve özgün tanım denetimli

Kaynaklarda tanıklanan biçimler

  • ḳul (yalın biçim)
    Tanıklık: Mukaddimetü’l-Edeb, 103-5, 169-5 (metin sayfası–satır)
  • ḳulum ((PHP 3, PHP 4))
    Tanıklık: Mukaddimetü’l-Edeb, 25-8, 38-4, 73-2, 109-2 (metin sayfası–satır)
  • ḳuldın ((PHP 3, PHP 4))
    Tanıklık: Mukaddimetü’l-Edeb, 223-4 (metin sayfası–satır)
Eski Anadolu Türkçesikulad
Kaynak çevriyazıları:Dede Korkut Kitabı: kul, kul-ile, kulum, kuluma, kulunKâbûs-nâme: kul

Transkripsiyon notu: Yayınların çevriyazıları kaynak başına korunmuştur. Dede Korkut Kitabı: kul, kul-ile, kulum, kuluma, kulun; Kâbûs-nâme: kul. Sade karşılıklar yalnız arama anahtarıdır.

Bağlama dayalı özgün Bitigçi tanımı: Bir efendinin buyruğu altında bulunan hizmetli; dinî bağlamda Tanrı'ya bağlı insan.

Tarihsel bağlam: Dede Korkut'ta hizmet ve bağlılık, Kâbûs-nâme'de hem insanın Tanrı karşısındaki konumu hem toplumsal bağımlılık bağlamları görülür.

Anlamsal gelişim notu: Toplumsal bağımlılık anlamı gerilerken dinî bağlılık anlamı canlı kalmıştır.

Çağdaş arama bağı: kul, köle · anlam daralmasıyla süreklilik · kaynak biçimi, bağlam, anlam bağı ve özgün tanım denetimli

Kaynaklarda tanıklanan biçimler

  • kul (yalın biçim)
    Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 2-12, 65-7, 111-1, 115-1, 174-11, 279-8 (metin sayfası–satır)
  • kul-ile ((PHP 3, PHP 4))
    Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 153-10 (metin sayfası–satır)
  • kulum ((PHP 3, PHP 4))
    Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 118-2 (metin sayfası–satır)
  • kuluma ((PHP 3, PHP 4))
    Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 252-1 (metin sayfası–satır)
  • kulun ((PHP 3, PHP 4))
    Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 57-13 (metin sayfası–satır)
  • kul (yalın biçim)
    Tanıklık: Kâbûs-nâme, 1b/6, 1b/9, 8a/1, 8a/2, 13a/1, 20a/3, 22b/10 (yaprak yüzü–satır)

Tarihsel derlem tanıkları

Yalnız birincil metin bölümünden alınan kaynak çevriyazıları gösterilir; arama için kullanılan sade anahtar metnin yerine geçmez.

Dede Korkut şoylamış:11 Allah Allah dimeyinçe işler onmaz, kadir Tanrı virmeyinçe er bayımaz. 12 Ezelden yazılmasa kul başına kaza gelmez, ecel va'de irmeyinçe 1 kimse ölmez. Ölen

Eski Anadolu Türkçesi · Dede Korkut Kitabı · 15. yüzyılın ortaları veya ikinci yarısı · PDF s. 93 · çevriyazı güveni B

dimez. Kül depeçük| olmaz, güyegii oğul olmaz. Kara eşek başına uyan 7 ursan katır olmaz, karavaşa ton geyürsen kadın olmaz.

Eski Anadolu Türkçesi · Dede Korkut Kitabı · 15. yüzyılın ortaları veya ikinci yarısı · PDF s. 94 · çevriyazı güveni B

Kaynak yayınlar ve okuma notu

Tekin, Talât (1998). Orhon Yazıtları: Kül Tigin, Bilge Kağan, Tunyukuk. 2. baskı. İstanbul: Simurg.

Tekin, Talât (2020). Orhon Yazıtları. 6. baskı. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.

Arat, Reşid Rahmeti (1979). Kutadgu Bilig III: İndeks. İndeksi neşre hazırlayanlar: Kemal Eraslan, Osman F. Sertkaya ve Nuri Yüce. İstanbul: Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü.

Arat, Reşid Rahmeti. Kutadgu Bilig I: Metin. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.

Yüce, Nuri. Mukaddimetü’l-Edeb: Hvarizm Türkçesi ile Tercümeli Şuşter Nüshası — Giriş, Dil Özellikleri, Metin, İndeks. 2. baskı. Ankara: Türk Dil Kurumu.

Keykâvus bin İskender bin Veşmgîr (2016). Kâbûs-nâme. Tercüme eden Şeyhoğlu Sadru’d-dîn Mustafa; hazırlayan Enfel Doğan. Ankara: Türk Dil Kurumu.

Dede Korkut Kitabı II: İndeks–Gramer (1997). Hazırlayan Muharrem Ergin. Ankara: Türk Dil Kurumu.

Yayın yılı, sözcüğün ilk kullanım tarihi değildir. Çağdaş madde bağlantıları kaynak yayındaki anlam karşılığı ve biçim denetimiyle kurulmuştur; tek başına ses benzerliği tarihsel akrabalık kanıtı sayılmaz.

BD Bağlam Gösterimi · köle

Not: Bu bölümde gösterilen cümleler, derlem cümle seçme algoritmasının otomatik seçimleridir. Cümlelerdeki görüş, ifade ve içerikler kaynak metinlere aittir; Bitigçi’yi bağlamaz ve Bitigçi’nin görüşünü ya da tutumunu yansıtmaz.

Sayfadaki özellikler henüz yüklenmedi. Lütfen kısa bir süre bekleyiniz.

Sonuçların yüklenmesi için hesaplama yapılıyor.

Cite this entry

Preparing citation formats for the current entry.

Dilsel parmak izi, terimlik, kullanım sicili, yerleşme ve veri kalitesi tek profilden yükleniyor…

Related Entries

kölece köleci köleli kölelik kölesiz kölevari kölecilik köleleşme kölelilik köle etmek köleleşmek kent devleti sömürge kont

The definition, field tag and the word family partnership are selected in the dictionary entry.

Yazım ve Varyantlar Doğrulanmış ilişkiler, dönemsel sıklık ve kullanım payı

Panel açıldığında BD varyant verileri yüklenir.

İlk Tanık ve Yayılım Kaynak yayın tarihleri, Trust level ve yayılım aşamaları

Panel açıldığında BD tanık verileri yüklenir.