yeryüzü

Bitigçi Sözlük Maddesi

yeryüzü

(isim, coğrafya)
[ye'ryüzü] · 2 meanings

Dünya dış yüzeyi veya insanların yaşadığı alan.

  1. 1.

    Gezegenin dış bölümü

    (isim, coğrafya) → yer kabuğu.

    Description source: BİTİGÇİ özgün içerik üretimi · 17.10.2026 13:51:17 · Türkiye saati (UTC+3)
  2. 2.

    Canlıların yaşadığı dünya

    (isim) → dünya (I).

    Description source: BİTİGÇİ özgün içerik üretimi · 17.10.2026 13:51:17 · Türkiye saati (UTC+3)

ADVANCED ANALYSES

Tarihsel söz varlığı

Türkçenin tarihsel dönemlerindeki görünüm

Aç / kapat
Büyük Anlam Atlası'nda aç

İlk tarihsel tanık: 1069–1070 · Kutadgu Bilig · KB 3 · Tarihsel Derlem

eserin tamamlanma tarihi. Kaynak, şairin 18 ay çalıştığı eserini H. 462 (1069/1070) yılında tamamladığını belirtir. Tarih dayanağı: Giriş, PDF s. 23

Anlamsal gelişim çizgisi

İlk kayıttan günümüz Türkçesine

3 denetlenmiş basamak

1069–1220 · Karahanlı Türkçesi kaydından canlı Bitigçi sözlük anlamlarına uzanan sıra. Aynı yazımlı ham tanıklar tek başına anlam değişimi sayılmaz.

Denetlenmiş ilişki türleri: sözcüksel değişimle anlam alanı sürekliliği · anlam ve biçim sürekliliği

  1. 1

    1069–1220

    Karahanlı Türkçesi

    Tarihsel kaynak

    Tarihleme dayanağı: eserin yazılış dönemi · yaklaşık telif dönemi

    Biçim: ajun, ajunda, ajundın, ajunḳa, ajunnı, ajunuġ · ad

    Dönem anlamı

    İnsan ömrünün geçtiği, talih, geçicilik ve ölümle birlikte düşünülen dünya düzeni.

    sözcüksel değişimle anlam alanı sürekliliği

    Kutadgu Bilig ile Atebetü’l-Hakayık’ta ajun; ömür, geçicilik, nimet ve ölüm karşısındaki dünya hayatını anlatan öğüt bağlamlarında yer alır.

    Günümüze uzanan değişim

    Ajun genel kullanımdan çekilmiş, aynı kavram alanını dünya ve cihan sürdürmüştür; geçicilik çağrışımı tarihsel bağlamda belirgindir.

    Canlı sözlükteki güncel anlam kimliğiyle denetlendi.

    Birincil metin tanıklarını aç (2)
    ve tegayyüri ahvaliha 177 bu ajun rıbat ol tüşüb köçgülüg 178 rıbatka tüşügli tüşer kiçgülüg

    Atebetü’l-Hakayık · 11. yüzyıl sonu–12. yüzyılın ilk yarısı · PDF s. 38

    Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.

    204 kanı bu kün anlar minginde biri 205 ajun gülçirer baz alın kaş çatar 206 bir il gin tutub şehd birin zehr katar

    Atebetü’l-Hakayık · 11. yüzyıl sonu–12. yüzyılın ilk yarısı · PDF s. 40

    Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.

    Kaynak dayanağını aç (3)

    Arat, Reşid Rahmeti (1979). Kutadgu Bilig III: İndeks. İndeksi neşre hazırlayanlar: Kemal Eraslan, Osman F. Sertkaya ve Nuri Yüce. İstanbul: Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü.

    Madde, anlam, (PHP 3, PHP 4) ve beyit numarası için ana dizin.

    Arat, Reşid Rahmeti. Kutadgu Bilig I: Metin. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.

    Dizindeki biçimlerin beyit metninde karşılaştırıldığı eleştirmeli metin yayını.

    Edib Ahmed Yüknekî (2016). Atebetü’l-Hakayık. Çeviren: Ayşegül Çakan. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.

    Yandex yerel kitaplığındaki numaralı özgün dize metni; biçim ve dize tanıklığı.

  2. 2

    1069–1070

    Karahanlı Türkçesi

    Tarihsel kaynak

    Tarihleme dayanağı: eserin yazılış dönemi

    Biçim: yir, yirde, yirdin, yire, yiri, yirig, yirim, yirin, yirinde, yiriñg, yiriñge, yirke · ad

    Dönem anlamı

    Bir varlığın bulunduğu veya bir olayın gerçekleştiği bölüm; toprak, ülke ya da yeryüzü.

    anlam ve biçim sürekliliği

    Kutadgu Bilig’de yir; bulunma ve yönelme bildiren çekimleriyle konum, toprak, ülke ve dünya yüzeyi bağlamlarında kullanılır.

    Günümüze uzanan değişim

    Yir > yer gelişiminde ünlü değişmiş; konumdan toprak ve yeryüzüne uzanan anlam alanı korunmuştur.

    Canlı sözlükteki güncel anlam kimliğiyle denetlendi.

    Birincil metin tanıklarını aç (2)
    yaġız yir yaşıl kök kün ay birle tün törütti ḫalayıḳ öḍ öḍlek bu kün

    Kutadgu Bilig · 1069–1070 · KB 3 · Kaynakta aç

    Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.

    törüttüŋ tümen miŋ bu sansız tirig yazı taġ teŋiz kötki oprı yirig

    Kutadgu Bilig · 1069–1070 · KB 21 · Kaynakta aç

    Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.

    Kaynak dayanağını aç (2)

    Arat, Reşid Rahmeti (1979). Kutadgu Bilig III: İndeks. İndeksi neşre hazırlayanlar: Kemal Eraslan, Osman F. Sertkaya ve Nuri Yüce. İstanbul: Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü.

    Madde, anlam, (PHP 3, PHP 4) ve beyit numarası için ana dizin.

    Arat, Reşid Rahmeti. Kutadgu Bilig I: Metin. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.

    Dizindeki biçimlerin beyit metninde karşılaştırıldığı eleştirmeli metin yayını.

  3. 3

    Canlı Bitigçi sözlük kaydı

    Günümüz Türkçesi

    Güncel sözlük

    Biçim: yeryüzü

    1. güncel anlam

    → yer kabuğu

    2. güncel anlam

    → dünya (I)

Yöntem ve tarih sınırları

Tarihsel basamaklar yalnız editoryal olarak denetlenmiş tarihsel tanım ve çağdaş anlam bağlantılarından kurulur; aynı yazımlı ham derlem eşleşmeleri anlam değişimi iddiasına dönüştürülmez.

Tarihler eser veya yazıt tarihleridir; bir anlamın dilde ilk ya da son kez kullanıldığı tarihi göstermez. Günümüz basamağı canlı sözlük durumudur.

Karahanlı TürkçesiajunadAnlamdan eşleşti: yeryüzü
Kaynak çevriyazıları:Kutadgu Bilig III: İndeks: ajun, ajunda, ajundın, ajunḳa, ajunnı, ajunuġAtebetü’l-Hakayık: ajun

Transkripsiyon notu: Kaynak çevriyazısındaki ḳ, ġ işaretleri korunmuştur. Atebetü’l-Hakayık baskısının işaretsiz çevriyazısı kendi tanıklarında aynen bırakılmıştır; işaretsiz biçimler yalnız aramada eş değer anahtar olarak kullanılır.

Bağlama dayalı özgün Bitigçi tanımı: İnsan ömrünün geçtiği, talih, geçicilik ve ölümle birlikte düşünülen dünya düzeni.

Tarihsel bağlam: Kutadgu Bilig ile Atebetü’l-Hakayık’ta ajun; ömür, geçicilik, nimet ve ölüm karşısındaki dünya hayatını anlatan öğüt bağlamlarında yer alır.

Anlamsal gelişim notu: Ajun genel kullanımdan çekilmiş, aynı kavram alanını dünya ve cihan sürdürmüştür; geçicilik çağrışımı tarihsel bağlamda belirgindir.

Çağdaş arama bağı: dünya · sözcüksel değişimle anlam alanı sürekliliği · kaynak biçimi, anlam bağı ve özgün tanım denetimli

Kaynaklarda tanıklanan biçimler

  • ajun (yalın biçim)
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 88, 93, 98, 101, 103, 108, 114, 134, 217, 218, 224, 250, 276, 399, 443, 445, 460, 488, 669, 732, 895, 940, 1119, 1147, 1237, 1390, 1405, 1432, 1443, 1444, 1463, 1744, 1746, 1885, 1886, 1929, 2034, 2092, 2141, 2456, 2474, 2593, 2716, 2745, 2758, 2863, 3034, 3049, 3076, 3077, 3086, 3103, 3126, 3262, 3288, 3573, 3619, 3652, 3653, 3662, 3837, 3840, 3924, 3926, 3948, 3949, 4009, 4012, 4013, 4420, 4422, 4424, 4434, 4474, 4506, 4681, 4720, 4739, 4758, 4798, 4800, 4839, 4884, 4885, 4905, 4959, 4961, 5086, 5133, 5137, 5231, 5248, 5254, 5258, 5294, 5358, 5367, 5368, 5381, 5382, 5383, 5386, 5450, 5451, 5492, 5586, 5596, 5601, 5604, 5669, 5680, 5695, 5744, 5751, 5754, 5803, 5828, 5878, 5895, 5916, 5942, 5950, 6044, 6122, 6154, 6192, 6213, 6215, 6223, 6288, 6329, 6336, 6344, 6382, 6390, 6399, 6411, 6424, 6465, 6480, 6487, 6489, 6541, 6548, 6573, 6629, 6634. beyitler
  • ajun (yalın biçim)
    Tanıklık: Atebetü’l-Hakayık, 177. dize
  • ajunda ((PHP 3, PHP 4))
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 12, 17, 19, 102, 234, 238, 260, 261, 279, 331, 405, 1263, 1268, 1294, 1391, 1442, 1522, 1663, 1693, 1976, 2126, 2277, 2635, 3080, 3130, 3375, 3459, 3660, 3807, 3875, 4105, 4346, 4431, 4435, 4459, 4767, 5732, 5764, 5808, 5834, 5983, 6203, 6565, 6572, 6592, 6641. beyitler
  • ajundın ((PHP 3, PHP 4))
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 76, 231. beyitler
  • ajunḳa ((PHP 3, PHP 4))
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 87, 125, 219, 264, 415, 458, 461, 732, 879, 1726, 2685, 3007, 4558, 4798, 5067, 5074, 5297, 5421, 6391, 6642. beyitler
  • ajunnı ((PHP 3, PHP 4))
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 351, 352, 6542. beyitler
  • ajunuġ ((PHP 3, PHP 4))
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 225, 747, 1290, 1459, 1535, 1745, 1748, 2712, 3012, 3152, 3404, 3616, 3735, 4740, 4741, 4916, 5085, 5173, 5282, 5327, 6488, 6565. beyitler
Karahanlı TürkçesiyiradAnlamdan eşleşti: yeryüzü
Kaynak çevriyazıları:Kutadgu Bilig III: İndeks: yir, yirde, yirdin, yire, yiri, yirig, yirim, yirin, yirinde, yiriñg, yiriñge, yirke

Transkripsiyon notu: Kaynak çevriyazısındaki ñg işaretleri korunmuştur; işaretsiz biçimler yalnız aramada eş değer anahtar olarak kullanılır.

Bağlama dayalı özgün Bitigçi tanımı: Bir varlığın bulunduğu veya bir olayın gerçekleştiği bölüm; toprak, ülke ya da yeryüzü.

Tarihsel bağlam: Kutadgu Bilig’de yir; bulunma ve yönelme bildiren çekimleriyle konum, toprak, ülke ve dünya yüzeyi bağlamlarında kullanılır.

Anlamsal gelişim notu: Yir > yer gelişiminde ünlü değişmiş; konumdan toprak ve yeryüzüne uzanan anlam alanı korunmuştur.

Çağdaş arama bağı: yer · biçim değişimiyle anlam sürekliliği · kaynak biçimi, anlam bağı ve özgün tanım denetimli

Kaynaklarda tanıklanan biçimler

  • yir (yalın biçim)
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 3, 44, 120, 213, 302, 395, 402, 883, 939, 1144, 1371, 1418, 1419, 1427, 1429, 1540, 1553, 1601, 1734, 1800, 2278, 2595, 2784, 2787, 3325, 3439, 3554, 3570, 3617, 3705, 3706, 3717, 3725, 4328, 4512, 4524, 4548, 4721, 4722, 4723, 4820, 4884, 5044, 5046, 5049, 5363, 5365, 5390, 5422, 5572, 5781, 5834, 6140, 6157, 6272, 6374, 6400, 6402, 6403, 6404, 6420, 6434, 6437, 6439, 6441, 6444. beyitler
  • yirde ((PHP 3, PHP 4))
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 96, 439, 497, 697, 902, 1149, 1174, 2503, 2582, 2833, 2865, 3038, 3207, 3215, 3226, 3338, 3449, 3499, 3510, 3973, 4055, 4208, 4298, 4303, 4346, 4501, 4713, 4723, 5600, 5990, 6139, 6149, 6415. beyitler
  • yirdin ((PHP 3, PHP 4))
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 3827, 3953, 4892, 4895, 5675, 5678. beyitler
  • yire ((PHP 3, PHP 4))
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 6618. beyit
  • yiri ((PHP 3, PHP 4))
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 787, 1444, 3803. beyitler
  • yirig ((PHP 3, PHP 4))
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 237, 2347, 2866, 3050, 3464, 3785, 4591, 5212, 5371, 5641, 6507. beyitler
  • yirim ((PHP 3, PHP 4))
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 1096. beyit
  • yirin ((PHP 3, PHP 4))
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 6439. beyit
  • yirinde ((PHP 3, PHP 4))
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 1367. beyit
  • yiriñg ((PHP 3, PHP 4))
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 5278. beyit
  • yiriñge ((PHP 3, PHP 4))
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 6065. beyit
  • yirke ((PHP 3, PHP 4))
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 173, 210, 769, 829, 956, 1056, 1207, 1394, 1512, 1624, 2647, 3081, 3283, 3337, 3339, 3347, 3600, 3831, 3836, 3929, 3948, 4044, 4525, 4725, 5012, 5028, 5039, 5046, 5212, 5747, 6071, 6177, 6215, 6221, 6383, 6440, 6552, 6553. beyitler
Kaynak yayınlar ve okuma notu

Arat, Reşid Rahmeti (1979). Kutadgu Bilig III: İndeks. İndeksi neşre hazırlayanlar: Kemal Eraslan, Osman F. Sertkaya ve Nuri Yüce. İstanbul: Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü.

Arat, Reşid Rahmeti. Kutadgu Bilig I: Metin. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.

Edib Ahmed Yüknekî (2016). Atebetü’l-Hakayık. Çeviren: Ayşegül Çakan. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.

Yayın yılı, sözcüğün ilk kullanım tarihi değildir. Çağdaş madde bağlantıları kaynak yayındaki anlam karşılığı ve biçim denetimiyle kurulmuştur; tek başına ses benzerliği tarihsel akrabalık kanıtı sayılmaz.

BD Bağlam Gösterimi · yeryüzü

Not: Bu bölümde gösterilen cümleler, derlem cümle seçme algoritmasının otomatik seçimleridir. Cümlelerdeki görüş, ifade ve içerikler kaynak metinlere aittir; Bitigçi’yi bağlamaz ve Bitigçi’nin görüşünü ya da tutumunu yansıtmaz.

Sayfadaki özellikler henüz yüklenmedi. Lütfen kısa bir süre bekleyiniz.

Sonuçların yüklenmesi için hesaplama yapılıyor.

Cite this entry

Preparing citation formats for the current entry.

Dilsel parmak izi, terimlik, kullanım sicili, yerleşme ve veri kalitesi tek profilden yükleniyor…

Related Entries

dünya iklim kayaç acun ferş hava juro kırç kıta seki yer kabuğu

The definition, field tag and the word family partnership are selected in the dictionary entry.

Yazım ve Varyantlar Doğrulanmış ilişkiler, dönemsel sıklık ve kullanım payı

Panel açıldığında BD varyant verileri yüklenir.

İlk Tanık ve Yayılım Kaynak yayın tarihleri, Trust level ve yayılım aşamaları

Panel açıldığında BD tanık verileri yüklenir.