aygır

Bitigçi Sözlük Maddesi

aygır

(isim)
· 1 meanings

Üretimde kullanılan erişkin erkek at

  1. Damızlık erkek at

    (isim) Damızlık olarak ayrılan, doğrudan çiftleşmeyle ya da spermi alınarak yavru elde etmede kullanılan erişkin erkek at; ilgili: → kısrak.

    Description source: BİTİGÇİ özgün içerik üretimi · 07.11.2026 11:59:27 · Türkiye saati (UTC+3)

ADVANCED ANALYSES

Historical vocabulary

Patterns across historical periods of Turkish

Open / close

Earliest historical attestation: 21 Ağustos 732 · Kül Tigin Yazıtı · PDF s. 40

yazıtın dikiliş ve Türkçe metninin tamamlanma tarihi. Kaynak, Türkçe yazıtın 21 Ağustos 732'de tamamlandığını ve anıtın dikiliş tarihinin de bu gün olması gerektiğini belirtir. Tarih dayanağı: Giriş, PDF s. 13

Anlamsal gelişim çizgisi

İlk kayıttan günümüz Türkçesine

3 denetlenmiş basamak

720–735 · Orkhon Turkish kaydından canlı Bitigçi sözlük anlamlarına uzanan sıra. Aynı yazımlı ham tanıklar tek başına anlam değişimi sayılmaz.

Denetlenmiş ilişki türleri: kaynak yayındaki çağdaş anlam karşılığı · anlam ve biçim sürekliliği

  1. 1

    720–735

    Orkhon Turkish

    Historical source

    Tarihleme dayanağı: yazıtların dikiliş tarihi aralığı · yazıtların yaklaşık dikiliş tarihleri

    Biçim: adgır, adgırıg, adgırin · ad

    Dönem anlamı

    Damızlık olarak kullanılan yetişkin erkek at.

    kaynak yayındaki çağdaş anlam karşılığı

    Canlı sözlükteki güncel anlam kimliğiyle denetlendi.

    Open primary-text attestations (2)
    bod(u)n(u)g: uda : b(a)sd(ı)m(ı)z : k(a)g(a)nin : birle : sona yışda : sün(ü)şd(ü)m(i)z kül tig(i)n : b(a)y(ı)rkuun[(ı)n : (a)k (a)dg[(ı)r[(ı)g] (KT D36) bin(i)p : opl(a)yu : t(e)gdi : bir : (e)r(i)g : okun urtı : (e)ki (e)r(i)g

    Kül Tigin Yazıtı · 21 Ağustos 732 · PDF s. 40

    Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.

    kıırg(a)gl(ı)g : kuut(a)yin : kinl(i)g : (e)şg[(i)tis]in : özl(i)k (a)tin : (a)dg(ı)rin: k(a)ra k[işin] (BK Kİ2) kök : t(e)y(e)nin : türük(ü)me : bod(u)n(u)ma : k(a)zg(a)nu : birt(i)m :

    Bilge Kağan Yazıtı · 20 Eylül 735 · PDF s. 54

    Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.

    Open supporting sources (2)

    Tekin, Talât (2020). Orhon Yazıtları. 6. baskı. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.

    Kül Tigin ve Bilge Kağan metinleri, açıklamaları ve tam sözlük-dizin; tarihsel biçim ve satır konumlarının ana dizin kaynağı.

    Tekin, Talât (1998). Orhon Yazıtları: Kül Tigin, Bilge Kağan, Tunyukuk. 2. baskı. İstanbul: Simurg.

    Üç yazıtın Eski Türkçe yazı çevrimi ve karşılıklı metin yayını; biçim ve satır denetimi.

  2. 2

    1069–1070

    Karakhanid Turkish

    Historical source

    Tarihleme dayanağı: eserin yazılış dönemi

    Biçim: aḍġır · ad

    Dönem anlamı

    At sürüsü ve hayvan varlığı içinde yetişkin erkek at.

    anlam ve biçim sürekliliği

    Kutadgu Bilig dizinindeki aḍġır tanıkları sözcüğü at ve hayvan varlığı bağlamında bir erkek hayvan adı olarak belirler.

    Günümüze uzanan değişim

    aḍġır biçimi çağdaş aygıra ulaşırken ḍ > y ve ġ > g değişimleri görülür; hayvan adı anlamı korunur.

    Canlı sözlükteki güncel anlam kimliğiyle denetlendi.

    Open primary-text attestations (2)
    ḳayusı alur ḫil bolur ḫil başı ḳayusı at aḍġır üze il başı

    Kutadgu Bilig · 1069–1070 · KB 4064 · Open source

    Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.

    yigü keçigü mingü at aḍġır sülük bulardın çıḳar hem yüḍürgü kölük

    Kutadgu Bilig · 1069–1070 · KB 4441 · Open source

    Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.

    Open supporting sources (2)

    Arat, Reşid Rahmeti (1979). Kutadgu Bilig III: İndeks. İndeksi neşre hazırlayanlar: Kemal Eraslan, Osman F. Sertkaya ve Nuri Yüce. İstanbul: Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü.

    Madde, anlam, inflected form ve beyit numarası için ana dizin.

    Arat, Reşid Rahmeti. Kutadgu Bilig I: Metin. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.

    Dizindeki biçimlerin beyit metninde karşılaştırıldığı eleştirmeli metin yayını.

  3. 3

    Canlı Bitigçi sözlük kaydı

    Günümüz Türkçesi

    Current dictionary

    Biçim: aygır

    1. güncel anlam

    Damızlık olarak ayrılan, doğrudan çiftleşmeyle ya da spermi alınarak yavru elde etmede kullanılan erişkin erkek at; ilgili: → kısrak.

Method and dating limitations

Tarihsel basamaklar yalnız editoryal olarak denetlenmiş tarihsel tanım ve çağdaş anlam bağlantılarından kurulur; aynı yazımlı ham derlem eşleşmeleri anlam değişimi iddiasına dönüştürülmez.

Tarihler eser veya yazıt tarihleridir; bir anlamın dilde ilk ya da son kez kullanıldığı tarihi göstermez. Günümüz basamağı canlı sözlük durumudur.

Orkhon Turkishadgırad

Bağlama dayalı özgün Bitigçi tanımı: Damızlık olarak kullanılan yetişkin erkek at.

Çağdaş arama bağı: aygır · kaynak yayındaki çağdaş anlam karşılığı · kaynak biçimi ve özgün tanım denetimli

Kaynaklarda tanıklanan biçimler

  • adgırıg (inflected form)
    Tanıklık: Kül Tigin Yazıtı, doğu yüzü, 36. satır
  • adgırin (inflected form)
    Tanıklık: Bilge Kağan Yazıtı, kuzey yüzü, 11. satır
Karakhanid Turkishaḍġırad
Kaynak çevriyazıları:Kutadgu Bilig III: İndeks: aḍġır

Transkripsiyon notu: Kaynak çevriyazısındaki ḍ, ġ işaretleri korunmuştur; işaretsiz biçimler yalnız aramada eş değer anahtar olarak kullanılır.

Bağlama dayalı özgün Bitigçi tanımı: At sürüsü ve hayvan varlığı içinde yetişkin erkek at.

Historical context: Kutadgu Bilig dizinindeki aḍġır tanıkları sözcüğü at ve hayvan varlığı bağlamında bir erkek hayvan adı olarak belirler.

Anlamsal gelişim notu: aḍġır biçimi çağdaş aygıra ulaşırken ḍ > y ve ġ > g değişimleri görülür; hayvan adı anlamı korunur.

Çağdaş arama bağı: aygır · biçim değişimiyle anlam sürekliliği · kaynak biçimi, anlam bağı ve özgün tanım denetimli

Kaynaklarda tanıklanan biçimler

  • aḍġır (yalın biçim)
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 4064, 4441, 5781. beyitler

Bu kaynak kapsamındaki tanıklarda ayrıca çekimli bir biçim kaydedilmemiştir.

Source publications and reading notes

Tekin, Talât (1998). Orhon Yazıtları: Kül Tigin, Bilge Kağan, Tunyukuk. 2. baskı. İstanbul: Simurg.

Tekin, Talât (2020). Orhon Yazıtları. 6. baskı. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.

Arat, Reşid Rahmeti (1979). Kutadgu Bilig III: İndeks. İndeksi neşre hazırlayanlar: Kemal Eraslan, Osman F. Sertkaya ve Nuri Yüce. İstanbul: Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü.

Arat, Reşid Rahmeti. Kutadgu Bilig I: Metin. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.

Yayın yılı, sözcüğün ilk kullanım tarihi değildir. Çağdaş madde bağlantıları kaynak yayındaki anlam karşılığı ve biçim denetimiyle kurulmuştur; tek başına ses benzerliği tarihsel akrabalık kanıtı sayılmaz.

BD Bağlam Gösterimi · aygır

Note: The sentences in this section are selected automatically by the corpus sentence-selection algorithm. Their views, wording and content belong to the source texts; they do not bind Bitigçi or represent its views or position.

Sayfadaki özellikler henüz yüklenmedi. Lütfen kısa bir süre bekleyiniz.

Sonuçların yüklenmesi için hesaplama yapılıyor.

Cite this entry

Preparing citation formats for the current entry.

Dilsel parmak izi, terimlik, kullanım sicili, yerleşme ve veri kalitesi tek profilden yükleniyor…

Related Entries

The definition, field tag and the word family partnership are selected in the dictionary entry.

Spelling and Variants Verified relationships, frequency by period and usage share

Panel açıldığında BD varyant verileri yüklenir.

Earliest Attestation and Dispersion Source publication dates, confidence level and stages of dispersion

Panel açıldığında BD tanık verileri yüklenir.