Yetişkin insan, üreme kategorisi, eş ve teknik nitelemeler.
(isim) → koca (I).
Erkek, insan ve hayvanlarda dişi karşıtını anlatan eski bir Türk sözüdür; bilinen en eski tanıklarından biri, yüzyılı yaklaşık olarak 9. yüzyıl sayılan Irk Bitig'deki erkek buzaġu ‘erkek buzağı’dır. Kâşgarlı Mahmud sözü her hayvanın erkeği diye açıklar ve erkek takaġu ‘horoz’ örneğini verir. Kökeni kesinleşmemiştir: Tietze, Erdal'ın görüşünü izleyerek irk ‘koç’ ile küçültme eki -ek'e bağlar; Stachowski er ‘adam’dan, tanıklanmamış bir *erke- fiilinden ya da erk ‘güç’ten türeme olasılıklarını da tartışır. Clauson er'den türetmeyi ilk ünlü farklı olduğu için reddeder.
Tarihsel söz varlığı
İlk tarihsel tanık: 21 Ağustos 732 · Kül Tigin Yazıtı · PDF s. 28
yazıtın dikiliş ve Türkçe metninin tamamlanma tarihi. Kaynak, Türkçe yazıtın 21 Ağustos 732'de tamamlandığını ve anıtın dikiliş tarihinin de bu gün olması gerektiğini belirtir. Tarih dayanağı: Giriş, PDF s. 13
Anlamsal gelişim çizgisi
720–735 · Orhon Türkçesi kaydından canlı Bitigçi sözlük anlamlarına uzanan sıra. Aynı yazımlı ham tanıklar tek başına anlam değişimi sayılmaz.
Denetlenmiş ilişki türleri: kaynak yayındaki çağdaş anlam karşılığı · anlam daralması ve çok anlamlılığın ayrışması
720–735
Tarihleme dayanağı: yazıtların dikiliş tarihi aralığı · yazıtların yaklaşık dikiliş tarihleri
Biçim: er, erig, erin · ad
Dönem anlamı
İnsan türünün yetişkin erkek bireyi; tarihsel askerî bağlamda savaşçı.
kaynak yayındaki çağdaş anlam karşılığıCanlı sözlükteki güncel anlam kimliğiyle denetlendi.
b(e)ngü t(a)ş : (KT G13) tokıtd(ı)m : y[(a)g]uk (e)l : (e)rs(e)r : (a)nç(a) t(a)kı : (e)rig y(e)rte irs(e)r (a)nça : (e)r(i)g y(e)rte : b(e)ngü t(a)ş : tokıtd(ı)m : biti(t)d(i)m
Kül Tigin Yazıtı · 21 Ağustos 732 · PDF s. 28
Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.
ilbilge k(a)tun(u)g : t(e)nri : töp(ü)sinte : tut(u)p : yüg(e)rü : kötürm(i)ş (e)r(i)nç : k(a)n(ı)m k(a)g(a)n : yiti y(e)g(i)rmi (e)r(i)n : t(a)ş(ı)km(ı)ş t(a)şra :
Kül Tigin Yazıtı · 21 Ağustos 732 · PDF s. 32
Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.
Tekin, Talât (2020). Orhon Yazıtları. 6. baskı. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
Kül Tigin ve Bilge Kağan metinleri, açıklamaları ve tam sözlük-dizin; tarihsel biçim ve satır konumlarının ana dizin kaynağı.
Tekin, Talât (1998). Orhon Yazıtları: Kül Tigin, Bilge Kağan, Tunyukuk. 2. baskı. İstanbul: Simurg.
Üç yazıtın Eski Türkçe yazı çevrimi ve karşılıklı metin yayını; biçim ve satır denetimi.
1387
Tarihleme dayanağı: eserin telif veya dil katmanı için yaklaşık dönem
Biçim: er · ad
Dönem anlamı
Yetişkin erkek; bağlama göre eş veya savaşçı.
anlam daralması ve çok anlamlılığın ayrışmasıKâbûs-nâme'nin 39a/14 ve 50b/11 tanıkları erkek kişiyi, 10a/15 koca ilişkisini, 88b/2 savaşçıyı gösterir.
Günümüze uzanan değişim
Er biçimi kalmış, gündelik erkek anlamı daralarak askerlik ve yiğitlik çağrışımı güçlenmiştir.
Canlı sözlükteki güncel anlam kimliğiyle denetlendi.
Hikâyet Bir gün Muhammed bin Zekeriyyâ er-Râzi C2) şâgirdleri-y-ile yörür-idi. N- gâh bir delüye uğradı. Ve çün delü, şeyhi gördi; 6 güldi. Der-hâl şeyh gerü döndi.
Şeyhoğlu Kâbûs-nâme Tercümesi · yaklaşık 1387 · PDF s. 99
Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.
Bih ez-durüğ buved her çigüne bâşed rast (7 Be-medh guften-i hviş er kesı buzurg buved (8) Heme makâlet-i Kisrâ be-pend-nâme hebâst*
Şeyhoğlu Kâbûs-nâme Tercümesi · yaklaşık 1387 · PDF s. 101
Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.
Keykâvus bin İskender bin Veşmgîr (2016). Kâbûs-nâme. Tercüme eden Şeyhoğlu Sadru’d-dîn Mustafa; hazırlayan Enfel Doğan. Ankara: Türk Dil Kurumu.
Çevriyazılı metin ile yazma yaprağı yüzü-satır gönderimli sözlük/dizin için ana kaynak.
Canlı Bitigçi sözlük kaydı
Biçim: erkek
1. güncel anlam
Sperm üretimine yönelik üreme yapısıyla ilişkilendirilen cinsiyetin yetişkin insan bireyi; ilgili: → adam.
2. güncel anlam
Üremede küçük eşey hücresini sağlama yönünde örgütlenmiş cinsiyetin bireyi; ilgili: → cinsiyet.
3. güncel anlam
→ koca (I)
4. güncel anlam
Üreme sisteminde sperm hücrelerinin oluştuğu canlı; ilgili: → sperma.
5. güncel anlam
Geleneksel kullanımda cesur ve sözünde duran kişi için söylenen niteleme; ilgili: → mert.
6. güncel anlam
Birbirine geçen iki parçadan, ötekinin yuvasına giren çıkıntıyı taşıyan; ilgili: → bağlantı.
7. güncel anlam
Bükme veya biçim verme kuvvetine yüksek direnç gösteren; ilgili: → direnç.
Tarihsel basamaklar yalnız editoryal olarak denetlenmiş tarihsel tanım ve çağdaş anlam bağlantılarından kurulur; aynı yazımlı ham derlem eşleşmeleri anlam değişimi iddiasına dönüştürülmez.
Tarihler eser veya yazıt tarihleridir; bir anlamın dilde ilk ya da son kez kullanıldığı tarihi göstermez. Günümüz basamağı canlı sözlük durumudur.
Bağlama dayalı özgün Bitigçi tanımı: İnsan türünün yetişkin erkek bireyi; tarihsel askerî bağlamda savaşçı.
Çağdaş arama bağı: erkek · kaynak yayındaki çağdaş anlam karşılığı · kaynak biçimi ve özgün tanım denetimli
Kaynaklarda tanıklanan biçimler
Transkripsiyon notu: Yayınların çevriyazıları kaynak başına korunmuştur. Kâbûs-nâme: er. Sade karşılıklar yalnız arama anahtarıdır.
Bağlama dayalı özgün Bitigçi tanımı: Yetişkin erkek; bağlama göre eş veya savaşçı.
Tarihsel bağlam: Kâbûs-nâme'nin 39a/14 ve 50b/11 tanıkları erkek kişiyi, 10a/15 koca ilişkisini, 88b/2 savaşçıyı gösterir.
Anlamsal gelişim notu: Er biçimi kalmış, gündelik erkek anlamı daralarak askerlik ve yiğitlik çağrışımı güçlenmiştir.
Çağdaş arama bağı: er, erkek, koca, asker · anlam daralması ve çok anlamlılığın ayrışması · kaynak biçimi, bağlam, anlam bağı ve özgün tanım denetimli
Kaynaklarda tanıklanan biçimler
Bu kaynak kapsamındaki tanıklarda ayrıca çekimli bir biçim kaydedilmemiştir.
Her satır kendi kaynak birimini korur; farklı maddelerin metinleri birleştirilmez.
k(a)tun(u)g : t(e)nri: töp(ü)sinte : tut(u)p : yüg(e)rü : köt(ü)rti (e)r(i)nç k(a)n(ı)m k(a)g(a)n : y(e)ti y(e)g(i)rmi : (e)r(i)n : t(a)ş[(ı)k]m[(ı)ş t(a)şra] yo[n]yur tiy(i)n : kü (e)ş(i)d(i)p : b(a)lıkd(a)kı : t(a)şıkm(ı)ş :
Orhon Türkçesi · Bilge Kağan Yazıtı · 20 Eylül 735 · PDF s. 58 · çevriyazı güveni A
(BK Dil) inm(i)ş : tir(i)l(i)p : y(e)tm(i)ş (e)r : bolm(ı)ş : t(e)nri : küç birtük : üç(ü)n : k(a)n(ı)m k(a)g(a)n : süsi : böri t(e)g : (e)rm(i)ş : y(a)g(ı)si :
Orhon Türkçesi · Bilge Kağan Yazıtı · 20 Eylül 735 · PDF s. 60 · çevriyazı güveni A
Tekin, Talât (1998). Orhon Yazıtları: Kül Tigin, Bilge Kağan, Tunyukuk. 2. baskı. İstanbul: Simurg.
Tekin, Talât (2020). Orhon Yazıtları. 6. baskı. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
Keykâvus bin İskender bin Veşmgîr (2016). Kâbûs-nâme. Tercüme eden Şeyhoğlu Sadru’d-dîn Mustafa; hazırlayan Enfel Doğan. Ankara: Türk Dil Kurumu.
Yayın yılı, sözcüğün ilk kullanım tarihi değildir. Çağdaş madde bağlantıları kaynak yayındaki anlam karşılığı ve biçim denetimiyle kurulmuştur; tek başına ses benzerliği tarihsel akrabalık kanıtı sayılmaz.
Not: Bu bölümde gösterilen cümleler, derlem cümle seçme algoritmasının otomatik seçimleridir. Cümlelerdeki görüş, ifade ve içerikler kaynak metinlere aittir; Bitigçi’yi bağlamaz ve Bitigçi’nin görüşünü ya da tutumunu yansıtmaz.
Sayfadaki özellikler henüz yüklenmedi. Lütfen kısa bir süre bekleyiniz.
Sonuçların yüklenmesi için hesaplama yapılıyor.
Preparing citation formats for the current entry.
The definition, field tag and the word family partnership are selected in the dictionary entry.
Panel açıldığında BD varyant verileri yüklenir.
Panel açıldığında BD tanık verileri yüklenir.
/karşılaştır umut ile ümit