erkek

Bitigçi Sözlük Maddesi

erkek

(isim, sıfat, biyoloji, mecaz)
· 7 anlam · 0 geçiş
  1. 1.

    (isim) Yetişkin adam; bay (II), er (I), er kişi, kişi.

  2. 2.

    (isim) İnsan, hayvan ve bitkilerin dişiyi dölleyecek cinsten olanı.

  3. 3.

    (isim) → koca (I).

  4. 4.

    (isim, biyoloji) Sperma oluşturan organizma.

  5. 5.

    (sıfat, mecaz) → mert.

  6. 6.

    (sıfat) Girintili ve çıkıntılı olarak bir çift oluşturan nesnelerden çıkıntılı olanı.

  7. 7.

    (sıfat) Sert, kolay bükülmez.

Tarihsel söz varlığı

Türkçenin tarihsel dönemlerindeki görünüm

Aç / kapat
Büyük Anlam Atlası'nda aç

İlk tarihsel tanık: 21 Ağustos 732 · Kül Tigin Yazıtı · PDF s. 28

yazıtın dikiliş ve Türkçe metninin tamamlanma tarihi. Kaynak, Türkçe yazıtın 21 Ağustos 732'de tamamlandığını ve anıtın dikiliş tarihinin de bu gün olması gerektiğini belirtir. Tarih dayanağı: Giriş, PDF s. 13

Anlamsal gelişim çizgisi

İlk kayıttan günümüz Türkçesine

3 denetlenmiş basamak

720–735 · Orhon Türkçesi kaydından canlı Bitigçi sözlük anlamlarına uzanan sıra. Aynı yazımlı ham tanıklar tek başına anlam değişimi sayılmaz.

Denetlenmiş ilişki türleri: kaynak yayındaki çağdaş anlam karşılığı · anlam daralması ve çok anlamlılığın ayrışması

  1. 1

    720–735

    Orhon Türkçesi

    Tarihsel kaynak

    Tarihleme dayanağı: yazıtların dikiliş tarihi aralığı · yazıtların yaklaşık dikiliş tarihleri

    Biçim: er, erig, erin · ad

    Dönem anlamı

    İnsan türünün yetişkin erkek bireyi; tarihsel askerî bağlamda savaşçı.

    kaynak yayındaki çağdaş anlam karşılığı

    Canlı sözlükteki güncel anlam kimliğiyle denetlendi.

    Birincil metin tanıklarını aç (2)
    b(e)ngü t(a)ş : (KT G13) tokıtd(ı)m : y[(a)g]uk (e)l : (e)rs(e)r : (a)nç(a) t(a)kı : (e)rig y(e)rte irs(e)r (a)nça : (e)r(i)g y(e)rte : b(e)ngü t(a)ş : tokıtd(ı)m : biti(t)d(i)m

    Kül Tigin Yazıtı · 21 Ağustos 732 · PDF s. 28

    Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.

    ilbilge k(a)tun(u)g : t(e)nri : töp(ü)sinte : tut(u)p : yüg(e)rü : kötürm(i)ş (e)r(i)nç : k(a)n(ı)m k(a)g(a)n : yiti y(e)g(i)rmi (e)r(i)n : t(a)ş(ı)km(ı)ş t(a)şra :

    Kül Tigin Yazıtı · 21 Ağustos 732 · PDF s. 32

    Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.

    Kaynak dayanağını aç (2)

    Tekin, Talât (2020). Orhon Yazıtları. 6. baskı. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.

    Kül Tigin ve Bilge Kağan metinleri, açıklamaları ve tam sözlük-dizin; tarihsel biçim ve satır konumlarının ana dizin kaynağı.

    Tekin, Talât (1998). Orhon Yazıtları: Kül Tigin, Bilge Kağan, Tunyukuk. 2. baskı. İstanbul: Simurg.

    Üç yazıtın Eski Türkçe yazı çevrimi ve karşılıklı metin yayını; biçim ve satır denetimi.

  2. 2

    1387

    Eski Anadolu Türkçesi

    Tarihsel kaynak

    Tarihleme dayanağı: eserin telif veya dil katmanı için yaklaşık dönem

    Biçim: er · ad

    Dönem anlamı

    Yetişkin erkek; bağlama göre eş veya savaşçı.

    anlam daralması ve çok anlamlılığın ayrışması

    Kâbûs-nâme'nin 39a/14 ve 50b/11 tanıkları erkek kişiyi, 10a/15 koca ilişkisini, 88b/2 savaşçıyı gösterir.

    Günümüze uzanan değişim

    Er biçimi kalmış, gündelik erkek anlamı daralarak askerlik ve yiğitlik çağrışımı güçlenmiştir.

    Canlı sözlükteki güncel anlam kimliğiyle denetlendi.

    Kaynak dayanağını aç (1)

    Keykâvus bin İskender bin Veşmgîr (2016). Kâbûs-nâme. Tercüme eden Şeyhoğlu Sadru’d-dîn Mustafa; hazırlayan Enfel Doğan. Ankara: Türk Dil Kurumu.

    Çevriyazılı metin ile yazma yaprağı yüzü-satır gönderimli sözlük/dizin için ana kaynak.

  3. 3

    Canlı Bitigçi sözlük kaydı

    Günümüz Türkçesi

    Güncel sözlük

    Biçim: erkek

    1. güncel anlam

    Yetişkin adam; bay (II), er (I), er kişi, kişi

    2. güncel anlam

    İnsan, hayvan ve bitkilerin dişiyi dölleyecek cinsten olanı

    3. güncel anlam

    → koca (I)

    4. güncel anlam

    Sperma oluşturan organizma

    5. güncel anlam

    → mert

    6. güncel anlam

    Girintili ve çıkıntılı olarak bir çift oluşturan nesnelerden çıkıntılı olanı

    7. güncel anlam

    Sert, kolay bükülmez

Yöntem ve tarih sınırları

Tarihsel basamaklar yalnız editoryal olarak denetlenmiş tarihsel tanım ve çağdaş anlam bağlantılarından kurulur; aynı yazımlı ham derlem eşleşmeleri anlam değişimi iddiasına dönüştürülmez.

Tarihler eser veya yazıt tarihleridir; bir anlamın dilde ilk ya da son kez kullanıldığı tarihi göstermez. Günümüz basamağı canlı sözlük durumudur.

Orhon Türkçesierad

Bağlama dayalı özgün Bitigçi tanımı: İnsan türünün yetişkin erkek bireyi; tarihsel askerî bağlamda savaşçı.

Çağdaş arama bağı: erkek · kaynak yayındaki çağdaş anlam karşılığı · kaynak biçimi ve özgün tanım denetimli

Kaynaklarda tanıklanan biçimler

  • er (yalın biçim)
    Tanıklık: Kül Tigin Yazıtı, kuzey yüzü, 12. satır; Kül Tigin Yazıtı, doğu yüzü, 12., 13., 31., 39., 40. satırlar; Bilge Kağan Yazıtı, doğu yüzü, 11. satır
  • erig (çekimli biçim)
    Tanıklık: Kül Tigin Yazıtı, güney yüzü, 13. satır; Kül Tigin Yazıtı, kuzey yüzü, 2., 5., 6., 7., 8. satırlar; Kül Tigin Yazıtı, doğu yüzü, 36. satır
  • erin (çekimli biçim)
    Tanıklık: Kül Tigin Yazıtı, kuzey yüzü, 1. satır; Kül Tigin Yazıtı, doğu yüzü, 11., 34., 40. satırlar; Bilge Kağan Yazıtı, güney yüzü, 7. satır; Bilge Kağan Yazıtı, doğu yüzü, 10., 37. satırlar
Eski Anadolu Türkçesierad
Kaynak çevriyazıları:Kâbûs-nâme: er

Transkripsiyon notu: Yayınların çevriyazıları kaynak başına korunmuştur. Kâbûs-nâme: er. Sade karşılıklar yalnız arama anahtarıdır.

Bağlama dayalı özgün Bitigçi tanımı: Yetişkin erkek; bağlama göre eş veya savaşçı.

Tarihsel bağlam: Kâbûs-nâme'nin 39a/14 ve 50b/11 tanıkları erkek kişiyi, 10a/15 koca ilişkisini, 88b/2 savaşçıyı gösterir.

Anlamsal gelişim notu: Er biçimi kalmış, gündelik erkek anlamı daralarak askerlik ve yiğitlik çağrışımı güçlenmiştir.

Çağdaş arama bağı: er, erkek, koca, asker · anlam daralması ve çok anlamlılığın ayrışması · kaynak biçimi, bağlam, anlam bağı ve özgün tanım denetimli

Kaynaklarda tanıklanan biçimler

  • er (yalın biçim)
    Tanıklık: Kâbûs-nâme, 39a/14, 50b/11, 52b/1, 55a/3, 55b/9, 88a/10 (yaprak yüzü–satır)

Bu kaynak kapsamındaki tanıklarda ayrıca çekimli bir biçim kaydedilmemiştir.

Tarihsel derlem tanıkları

Yalnız birincil metin bölümünden alınan kaynak çevriyazıları gösterilir; arama için kullanılan sade anahtar metnin yerine geçmez.

b(e)ngü t(a)ş : (KT G13) tokıtd(ı)m : y[(a)g]uk (e)l : (e)rs(e)r : (a)nç(a) t(a)kı : (e)rig y(e)rte irs(e)r (a)nça : (e)r(i)g y(e)rte : b(e)ngü t(a)ş : tokıtd(ı)m : biti(t)d(i)m

Orhon Türkçesi · Kül Tigin Yazıtı · 21 Ağustos 732 · PDF s. 28 · çevriyazı güveni A

ilbilge k(a)tun(u)g : t(e)nri : töp(ü)sinte : tut(u)p : yüg(e)rü : kötürm(i)ş (e)r(i)nç : k(a)n(ı)m k(a)g(a)n : yiti y(e)g(i)rmi (e)r(i)n : t(a)ş(ı)km(ı)ş t(a)şra :

Orhon Türkçesi · Kül Tigin Yazıtı · 21 Ağustos 732 · PDF s. 32 · çevriyazı güveni A

k(a)tun(u)g : t(e)nri: töp(ü)sinte : tut(u)p : yüg(e)rü : köt(ü)rti (e)r(i)nç k(a)n(ı)m k(a)g(a)n : y(e)ti y(e)g(i)rmi : (e)r(i)n : t(a)ş[(ı)k]m[(ı)ş t(a)şra] yo[n]yur tiy(i)n : kü (e)ş(i)d(i)p : b(a)lıkd(a)kı : t(a)şıkm(ı)ş :

Orhon Türkçesi · Bilge Kağan Yazıtı · 20 Eylül 735 · PDF s. 58 · çevriyazı güveni A

(BK Dil) inm(i)ş : tir(i)l(i)p : y(e)tm(i)ş (e)r : bolm(ı)ş : t(e)nri : küç birtük : üç(ü)n : k(a)n(ı)m k(a)g(a)n : süsi : böri t(e)g : (e)rm(i)ş : y(a)g(ı)si :

Orhon Türkçesi · Bilge Kağan Yazıtı · 20 Eylül 735 · PDF s. 60 · çevriyazı güveni A

24. t(ė)glük kulun ėrk(ė)k yunt(t)a (ė)mig til(ė)yür.

Uygur Türkçesi · Irk Bitig · 9. yüzyıl · Kayıt 55 · çevriyazı güveni B · Tarihsel Derlem’de aç

Sorguyla aynı sade arama biçimi; tek başına anlam veya köken sürekliliği kanıtı değildir

41. ürüŋ (ė)sri iŋ(ė)k buzagul(a)çı bolmiş. ölg(ė)y m(ė)n tėm(i)ş. ürüŋ (ė)sri ėrk(ė)k buz(a)gu k(ė)lürmiş.

Uygur Türkçesi · Irk Bitig · 9. yüzyıl · Kayıt 97 · çevriyazı güveni B · Tarihsel Derlem’de aç

Sorguyla aynı sade arama biçimi; tek başına anlam veya köken sürekliliği kanıtı değildir

ayıtmaḳlıḳ erkek turur ay ilig cevabı tişi ol yetürse bilig

Karahanlı Türkçesi · Kutadgu Bilig · 1069–1070 · KB 979 · çevriyazı güveni B · Tarihsel Derlem’de aç

Sorguyla aynı sade arama biçimi; tek başına anlam veya köken sürekliliği kanıtı değildir

tişike bir erkek bolur kör eri anıŋdın toġar toġsa iki urı

Karahanlı Türkçesi · Kutadgu Bilig · 1069–1070 · KB 980 · çevriyazı güveni B · Tarihsel Derlem’de aç

Sorguyla aynı sade arama biçimi; tek başına anlam veya köken sürekliliği kanıtı değildir

Kaynak yayınlar ve okuma notu

Tekin, Talât (1998). Orhon Yazıtları: Kül Tigin, Bilge Kağan, Tunyukuk. 2. baskı. İstanbul: Simurg.

Tekin, Talât (2020). Orhon Yazıtları. 6. baskı. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.

Keykâvus bin İskender bin Veşmgîr (2016). Kâbûs-nâme. Tercüme eden Şeyhoğlu Sadru’d-dîn Mustafa; hazırlayan Enfel Doğan. Ankara: Türk Dil Kurumu.

Yayın yılı, sözcüğün ilk kullanım tarihi değildir. Çağdaş madde bağlantıları kaynak yayındaki anlam karşılığı ve biçim denetimiyle kurulmuştur; tek başına ses benzerliği tarihsel akrabalık kanıtı sayılmaz.

BD Bağlam Gösterimi · erkek

Not: Bu bölümde gösterilen cümleler, derlem cümle seçme algoritmasının otomatik seçimleridir. Cümlelerdeki görüş, ifade ve içerikler kaynak metinlere aittir; Bitigçi’yi bağlamaz ve Bitigçi’nin görüşünü ya da tutumunu yansıtmaz.

Sayfadaki özellikler henüz yüklenmedi. Lütfen kısa bir süre bekleyiniz.

Sonuçların yüklenmesi için hesaplama yapılıyor.

Madde geçmişi ve atıf

Güncel içerik sürümü ve kayıtlı editoryal olaylar yükleniyor.

Dilsel parmak izi, terimlik, kullanım sicili, yerleşme ve veri kalitesi tek profilden yükleniyor…

İlgili Sözler

erkekli erkeksi erkekçe erkekçi erkeklik erkeksiz erkekçil erkek arı erkek gibi erkek sesi erkeklenme erkekleşme erkeksilik erkek Fatma

Tanım, alan etiketi ve sözcük ailesi ortaklığına göre seçilen maddeler.

Yazım ve Varyantlar Doğrulanmış ilişkiler, dönemsel sıklık ve kullanım payı

Panel açıldığında BD varyant verileri yüklenir.

İlk Tanık ve Yayılım Kaynak yayın tarihleri, güven düzeyi ve yayılım aşamaları

Panel açıldığında BD tanık verileri yüklenir.