adam
(isim, spor)
Arapça ādem
· 10 anlam
İnsan, erişkin erkek, görevli veya bağlı kişi ve eş için kullanılan adlandırma.
Seçili Derlem İstatistikleri
İLERİ ÇÖZÜMLEMELER
adam etimolojisi ve tarihsel dönemleri
Adam, Arapçada ilk insanın adı olan ādam (Âdem) sözünden gelir. Stachowski Arapça sözün hem ilk insanın adı hem ‘erkek’ anlamı taşıdığını belirtir; Tietze sözü Âdem adına bağlar ve Türkçede kişi adlarının geçirdiği anlam gelişmesine gönderir. Şemseddin Sâmî sözün âdemî ya da benî Âdem'den kısalmış olabileceğini de düşünmüştür. Uygurca ve Harezm Türkçesi metinlerinde söz çoğunlukla ilk insanın adı olarak geçer. ‘İnsan, kişi’ anlamlı adam ilk kez XIII. yüzyılda Şeyyad Hamza'nın Yusuf u Züleyhâ'sında görülür; ‘hizmetçi’, ‘birinin adamı’, ‘koca’ gibi anlamlar sonraki yüzyıllarda kayda geçer.
- 13. yüzyıl · Eski Anadolu Türkçesi: adam
- 14. yüzyıl · Eski Anadolu Türkçesi: adam
- 15. yüzyıl · Eski Anadolu Türkçesi: adam
- 17. yüzyıl · Osmanlı Türkçesi: adam
- 19. yüzyıl · Osmanlı Türkçesi: adam
- 20. yüzyıl · Türkiye Türkçesi: adam
Tarihsel söz varlığı
Türkçenin tarihsel dönemlerindeki görünüm
Aç / kapat Aç / kapat
Tarihsel söz varlığı
Türkçenin tarihsel dönemlerindeki görünüm
İlk tarihsel tanık: 21 Ağustos 732 · Kül Tigin Yazıtı · PDF s. 28
yazıtın dikiliş ve Türkçe metninin tamamlanma tarihi. Kaynak, Türkçe yazıtın 21 Ağustos 732'de tamamlandığını ve anıtın dikiliş tarihinin de bu gün olması gerektiğini belirtir. Tarih dayanağı: Giriş, PDF s. 13
Anlamsal gelişim çizgisi
İlk kayıttan günümüz Türkçesine
720–735 · Orhon Türkçesi kaydından canlı Bitigçi sözlük anlamlarına uzanan sıra. Aynı yazımlı ham tanıklar tek başına anlam değişimi sayılmaz.
Denetlenmiş ilişki türleri: kaynak yayındaki çağdaş anlam karşılığı
-
1
Tarihsel kaynak
720–735
Orhon Türkçesi
Tarihleme dayanağı: yazıtların dikiliş tarihi aralığı · yazıtların yaklaşık dikiliş tarihleri
Biçim: er, erig, erin · ad
Dönem anlamı
İnsan türünün yetişkin erkek bireyi; tarihsel askerî bağlamda savaşçı.
kaynak yayındaki çağdaş anlam karşılığıCanlı sözlükteki güncel anlam kimliğiyle denetlendi.
Birincil metin tanıklarını aç (2)
b(e)ngü t(a)ş : (KT G13) tokıtd(ı)m : y[(a)g]uk (e)l : (e)rs(e)r : (a)nç(a) t(a)kı : (e)rig y(e)rte irs(e)r (a)nça : (e)r(i)g y(e)rte : b(e)ngü t(a)ş : tokıtd(ı)m : biti(t)d(i)m
Kül Tigin Yazıtı · 21 Ağustos 732 · PDF s. 28
Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.
ilbilge k(a)tun(u)g : t(e)nri : töp(ü)sinte : tut(u)p : yüg(e)rü : kötürm(i)ş (e)r(i)nç : k(a)n(ı)m k(a)g(a)n : yiti y(e)g(i)rmi (e)r(i)n : t(a)ş(ı)km(ı)ş t(a)şra :
Kül Tigin Yazıtı · 21 Ağustos 732 · PDF s. 32
Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.
Kaynak dayanağını aç (2)
Tekin, Talât (2020). Orhon Yazıtları. 6. baskı. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
Kül Tigin ve Bilge Kağan metinleri, açıklamaları ve tam sözlük-dizin; tarihsel biçim ve satır konumlarının ana dizin kaynağı.
Tekin, Talât (1998). Orhon Yazıtları: Kül Tigin, Bilge Kağan, Tunyukuk. 2. baskı. İstanbul: Simurg.
Üç yazıtın Eski Türkçe yazı çevrimi ve karşılıklı metin yayını; biçim ve satır denetimi.
-
2
Güncel sözlük
Canlı Bitigçi sözlük kaydı
Günümüz Türkçesi
Biçim: adam
1. güncel anlam
Cinsiyet ayrımı yapılmadan sayılan veya genel bir yargıda anılan insan; ilgili: → insan.
2. güncel anlam
Yetişkin yaştaki erkek için, çoğu kez adı belirtilmeden veya mesafe konularak kullanılan adlandırma; ilgili: → erkek.
3. güncel anlam
Ücret veya geçim karşılığında bir işverenin buyruğunda çalışan kişi; ilgili: → işçi.
4. güncel anlam
Güçlü bir çevrenin isteklerini yerine getirmek üzere konumlandırdığı veya güdümünde tuttuğu kişi; ilgili: → maşa.
5. güncel anlam
Bağlı bulunduğu kişiyi her koşulda destekleyip isteklerini yerine getiren sadık yandaş; ilgili: → yandaş.
6. güncel anlam
Belirli haberi ulaştırmak veya tek seferlik görevi yerine getirmek üzere yollanan kişi; ilgili: → ulak.
7. güncel anlam
Karakteriyle güven uyandıran, verdiği sözün ve üstlendiği sorumluluğun arkasında duran onurlu kişi; ilgili: → dürüst.
8. güncel anlam
Meslek, sanat veya görüş bildiren sözlerle birlikte, yaşamını o alana vermiş kişiyi anlatan ad; ilgili: → uzman.
9. güncel anlam
Evlenerek ortak yaşam sürdürdüğü kadına göre erkek eş; ilgili: → koca (I).
10. güncel anlam
Oyun alanında belirli rolü üstlenen veya bire bir mücadelede karşısındakinin savunmasını aşmaya çalışan takım üyesi; ilgili: → oyuncu.
Yöntem ve tarih sınırları
Tarihsel basamaklar yalnız editoryal olarak denetlenmiş tarihsel tanım ve çağdaş anlam bağlantılarından kurulur; aynı yazımlı ham derlem eşleşmeleri anlam değişimi iddiasına dönüştürülmez.
Tarihler eser veya yazıt tarihleridir; bir anlamın dilde ilk ya da son kez kullanıldığı tarihi göstermez. Günümüz basamağı canlı sözlük durumudur.
Orhon TürkçesieradAnlamdan eşleşti: adam
Bağlama dayalı özgün Bitigçi tanımı: İnsan türünün yetişkin erkek bireyi; tarihsel askerî bağlamda savaşçı.
Çağdaş arama bağı: erkek · kaynak yayındaki çağdaş anlam karşılığı · kaynak biçimi ve özgün tanım denetimli
Kaynaklarda tanıklanan biçimler
- er (yalın biçim)
Tanıklık: Kül Tigin Yazıtı, kuzey yüzü, 12. satır; Kül Tigin Yazıtı, doğu yüzü, 12., 13., 31., 39., 40. satırlar; Bilge Kağan Yazıtı, doğu yüzü, 11. satır - erig (çekimli biçim)
Tanıklık: Kül Tigin Yazıtı, güney yüzü, 13. satır; Kül Tigin Yazıtı, kuzey yüzü, 2., 5., 6., 7., 8. satırlar; Kül Tigin Yazıtı, doğu yüzü, 36. satır - erin (çekimli biçim)
Tanıklık: Kül Tigin Yazıtı, kuzey yüzü, 1. satır; Kül Tigin Yazıtı, doğu yüzü, 11., 34., 40. satırlar; Bilge Kağan Yazıtı, güney yüzü, 7. satır; Bilge Kağan Yazıtı, doğu yüzü, 10., 37. satırlar
Tarihsel kaynaklardan derlem satırları
Her satır kendi kaynak birimini korur; farklı maddelerin metinleri birleştirilmez.
k(a)tun(u)g : t(e)nri: töp(ü)sinte : tut(u)p : yüg(e)rü : köt(ü)rti (e)r(i)nç k(a)n(ı)m k(a)g(a)n : y(e)ti y(e)g(i)rmi : (e)r(i)n : t(a)ş[(ı)k]m[(ı)ş t(a)şra] yo[n]yur tiy(i)n : kü (e)ş(i)d(i)p : b(a)lıkd(a)kı : t(a)şıkm(ı)ş :
Orhon Türkçesi · Bilge Kağan Yazıtı · 20 Eylül 735 · PDF s. 58 · çevriyazı güveni A
(BK Dil) inm(i)ş : tir(i)l(i)p : y(e)tm(i)ş (e)r : bolm(ı)ş : t(e)nri : küç birtük : üç(ü)n : k(a)n(ı)m k(a)g(a)n : süsi : böri t(e)g : (e)rm(i)ş : y(a)g(ı)si :
Orhon Türkçesi · Bilge Kağan Yazıtı · 20 Eylül 735 · PDF s. 60 · çevriyazı güveni A
Kaynak yayınlar ve okuma notu
Tekin, Talât (1998). Orhon Yazıtları: Kül Tigin, Bilge Kağan, Tunyukuk. 2. baskı. İstanbul: Simurg.
Tekin, Talât (2020). Orhon Yazıtları. 6. baskı. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
Yayın yılı, sözcüğün ilk kullanım tarihi değildir. Çağdaş madde bağlantıları kaynak yayındaki anlam karşılığı ve biçim denetimiyle kurulmuştur; tek başına ses benzerliği tarihsel akrabalık kanıtı sayılmaz.
BD Bağlam Gösterimi · adam
Not: Bu bölümde gösterilen cümleler, derlem cümle seçme algoritmasının otomatik seçimleridir. Cümlelerdeki görüş, ifade ve içerikler kaynak metinlere aittir; Bitigçi’yi bağlamaz ve Bitigçi’nin görüşünü ya da tutumunu yansıtmaz.
Sayfadaki özellikler henüz yüklenmedi. Lütfen kısa bir süre bekleyiniz.
Sonuçların yüklenmesi için hesaplama yapılıyor.
Bu maddeye atıf
Güncel madde için atıf biçimleri hazırlanıyor.
Dilsel parmak izi, terimlik, kullanım sicili, yerleşme ve veri kalitesi tek profilden yükleniyor…
İlgili Sözler
adamca
adamcı
adamsı
adamcık
adamcıl
adamlık
adamsız
adam gibi
adamcağız
adamcılık
adam etmek
adam olmak
adamcasına
adamsızlık
Tanım, alan etiketi ve sözcük ailesi ortaklığına göre seçilen maddeler.
Yazım ve Varyantlar Doğrulanmış ilişkiler, dönemsel sıklık ve kullanım payı
Panel açıldığında BD varyant verileri yüklenir.
İlk Tanık ve Yayılım Kaynak yayın tarihleri, güven düzeyi ve yayılım aşamaları
Panel açıldığında BD tanık verileri yüklenir.