ad

Bitigçi Sözlük Maddesi

ad

(isim, dil bilgisi)
· 3 anlam · 1 geçiş
  1. 1.

    (isim) Bir kimseyi, bir şeyi anlatmaya, tanımlamaya, açıklamaya, bildirmeye yarayan söz; isim, nam.

  2. 2.

    (isim) Herkesçe tanınmış veya işitilmiş olma durumu.

  3. 3.

    (isim, dil bilgisi) Canlı ve cansız varlıkları, kavramları, durumları karşılayan kelime; isim.

Birleşik Sözcükler

ad aktarması, ad bilimi, ad cümlesi, ad çekimi, ad çekme, ad durumu, ad-eylem, ad-fiil, ad gövdesi, ad kökü, ad öbeği, ad tamlaması, ad tümcesi, adı belirsiz, adı sanı, adı üstünde, adına, adıyla sanıyla, adlar dizgesi, bayramlık ad, birleşik ad, kısaltma ad, küçük ad, ön ad, özel ad, somut ad, soyut ad, takma ad, aile adı, cins adı, göbek adı, kod adı, soyadı, tanıtma adı, topluluk adı, yer adı, kendi adına, adlı adıyla

Tarihsel söz varlığı

Türkçenin tarihsel dönemlerindeki görünüm

Aç / kapat
Büyük Anlam Atlası'nda aç

İlk tarihsel tanık: 21 Ağustos 732 · Kül Tigin Yazıtı · PDF s. 34

yazıtın dikiliş ve Türkçe metninin tamamlanma tarihi. Kaynak, Türkçe yazıtın 21 Ağustos 732'de tamamlandığını ve anıtın dikiliş tarihinin de bu gün olması gerektiğini belirtir. Tarih dayanağı: Giriş, PDF s. 13

Orhon Türkçesiat (II)ad

Bağlama dayalı özgün Bitigçi tanımı: Bir varlığı, kişiyi ya da kavramı tanıtmaya yarayan söz.

Çağdaş arama bağı: ad · kaynak yayındaki çağdaş anlam karşılığı · kaynak biçimi ve özgün tanım denetimli

Kaynaklarda tanıklanan biçimler

  • atı (çekimli biçim)
    Tanıklık: Kül Tigin Yazıtı, doğu yüzü, 25. satır; Bilge Kağan Yazıtı, doğu yüzü, 20., 21., 22., 36. satırlar
  • atıg (çekimli biçim)
    Tanıklık: Bilge Kağan Yazıtı, doğu yüzü, 17. satır
  • atin (çekimli biçim)
    Tanıklık: Bilge Kağan Yazıtı, doğu yüzü, 7. satır
Harezm Türkçesiatad
Kaynak çevriyazıları:Muʿînü’l-Mürîd: at, atı

Transkripsiyon notu: Yayınların çevriyazıları kaynak başına korunmuştur. Muʿînü’l-Mürîd: at, atı. Sade karşılıklar yalnız arama anahtarıdır.

Bağlama dayalı özgün Bitigçi tanımı: Bir kişi veya varlığı ötekilerden ayırmaya yarayan sözlü gösterge; ad.

Tarihsel bağlam: Muʿînü’l-Mürîd’de ad verme ve anma bağlamlarında yalın at ile üçüncü kişi iyelikli atı biçimleri kullanılır.

Anlamsal gelişim notu: Son ünsüzün ötümlüleşmesiyle at > ad gelişmiş; adlandırma anlamı korunmuştur.

Çağdaş arama bağı: ad, isim · ses değişimiyle anlam sürekliliği · kaynak biçimi, bağlam, anlam bağı ve özgün tanım denetimli

Kaynaklarda tanıklanan biçimler

  • at (yalın biçim)
    Tanıklık: Muʿînü’l-Mürîd, 209/2, 212/2, 220/1, 306/4 (dörtlük/dize)
  • atı (çekimli biçim)
    Tanıklık: Muʿînü’l-Mürîd, 144/3, 220/3, 306/4, 351/3, 354/3, 402/1, 405/1 (dörtlük/dize)
Eski Anadolu Türkçesiadad
Kaynak çevriyazıları:Dede Korkut Kitabı: ad, adum, adun, adunı, adı, adımı, adım, adıma, adlu

Transkripsiyon notu: Yayınların çevriyazıları kaynak başına korunmuştur. Dede Korkut Kitabı: ad, adum, adun, adunı, adı, adımı, adım, adıma, adlu. Sade karşılıklar yalnız arama anahtarıdır.

Bağlama dayalı özgün Bitigçi tanımı: Bir kişiyi ya da varlığı başkalarından ayırarak anmaya yarayan söz.

Tarihsel bağlam: Dede Korkut'ta kahramana ad verilmesi, adın baba ve oğul ilişkisi içinde yaşatılması bağlamları denetlendi.

Anlamsal gelişim notu: Biçim ve adlandırma işlevi çağdaş dilde sürer.

Çağdaş arama bağı: ad · anlam ve biçim sürekliliği · kaynak biçimi, bağlam, anlam bağı ve özgün tanım denetimli

Kaynaklarda tanıklanan biçimler

  • ad (yalın biçim)
    Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 17-7, 70-7, 75-1, 75-3, 75-13, 125-1, 125-2, 131-3 (metin sayfası–satır)
  • adum (çekimli biçim)
    Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 130-1, 232-2, 269-8, 288-3 (metin sayfası–satır)
  • adun (çekimli biçim)
    Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 114-2, 214-9, 231-10, 268-13, 286-7, 288-2, 288-13 (metin sayfası–satır)
  • adunı (çekimli biçim)
    Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 214-9 (metin sayfası–satır)
  • adı (çekimli biçim)
    Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 18-7, 63-3, 66-10, 75-10, 114-1, 120-4, 132-4, 152-1, 170-4, 182-2, 193-8, 201-11, 208-3, 214-8, 221-6, 227-1, 231-8, 253-9, 264-5, 265-1, 291-6 (metin sayfası–satır)
  • adımı (çekimli biçim)
    Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 4-9, 18-7, 75-11 (metin sayfası–satır)
  • adım (çekimli biçim)
    Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 4-10, 110-10, 231-9, 232-1, 268-13, 288-1, 296-7 (metin sayfası–satır)
  • adıma (çekimli biçim)
    Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 73-5, 81-9, 121-2, 170-8, 202-12, 204-4, 212-7, 214-11, 288-3 (metin sayfası–satır)
  • adlu (çekimli biçim)
    Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 104-5, 104-7, 104-8, 281-1 (metin sayfası–satır)

Tarihsel derlem tanıkları

Yalnız birincil metin bölümünden alınan kaynak çevriyazıları gösterilir; arama için kullanılan sade anahtar metnin yerine geçmez.

tiy(i)n : (a)z bod(u)n(u)g : it(i)p : y(a)r[(a)t(ı)p. ] (KT D20) b(a)rs b(e)g : (e)rti : k(a)g(a)n (a)t : bunta : biz : birt(i)m(i)z : sin(i)l(i)m : kuunç(u)yug : birt(i)m(i)z : özi y(a)n(ı)ltı : k(a)g(a)nı :

Orhon Türkçesi · Kül Tigin Yazıtı · 21 Ağustos 732 · PDF s. 34 · çevriyazı güveni A

(KT D25) b(a)şl(a)yu : kırk(ı)z k(a)g(a)n(ı)g : b(a)lb(a)l : tikd(i)m : türük : bod(u)n(u)g : (a)tı küsi : yok bolm(a)zun : tiy(i)n : k(a)n(ı)m k(a)g(a)n(ı)g ög(ü)m k(a)tun(u)g : köt(ü)rm(i)ş : t(e)nri : il bir(i)gme :

Orhon Türkçesi · Kül Tigin Yazıtı · 21 Ağustos 732 · PDF s. 36 · çevriyazı güveni A

t(e)gi koont(u)rt(u)m s(a)r(ı)g (a)ltu]nin : ür(ü)n : küm(ü)şin : kıırg(a)gl(ı)g : kuut(a)yin : kinl(i)g : (e)şg[(i)tis]in : özl(i)k (a)tin : (a)dg(ı)rin: k(a)ra k[işin]

Orhon Türkçesi · Bilge Kağan Yazıtı · 20 Eylül 735 · PDF s. 54 · çevriyazı güveni A

bod(u)nka : b(e)gl(i)k : un og(ı)lin : kuul kıltı : (e)ş(i)l(i)k kuz og(ı)lin : kün kıltı : türük : b(e)gl(e)r : türük : (a)tin : ıt(t)ı : t(a)bg[(a)çgı] : b(e)gl(e)r : t(a)bg[(a)ç (a)tin : tut(u)p(a)n : t(a)bg(a)ç :

Orhon Türkçesi · Bilge Kağan Yazıtı · 20 Eylül 735 · PDF s. 58 · çevriyazı güveni A

25 yakin bil bu ihsân eğer sorsa-sen körer teg idige ta‘at kılsa-sen eğer körmes erseıj seni ol körer

Harezm Türkçesi · Muʿînü’l-Mürîd · 20 Aralık 1313–19 Ocak 1314 · PDF s. 94 · çevriyazı güveni A

bilir) boldı kirmerj munurj teg söze tekebbürdin öter anıt) tâ'atı bolup red kamuğı uruldı yüze’

Harezm Türkçesi · Muʿînü’l-Mürîd · 20 Aralık 1313–19 Ocak 1314 · PDF s. 99 · çevriyazı güveni A

bismi'llâhi... nasta'ln] \2 hikâyet-i oğuznâme-i kazan beg ve İayri D2 V2 1 resul... selâm]yı hazret-i resûZ||l-2 ata dirler]N\ adlu\\2 fcopJı]V1 kopmışidi || 2-4 ol... ider-idiJV1.2 içinde tamam vilâyeti zahir olmış-idi

Eski Anadolu Türkçesi · Dede Korkut Kitabı · 15. yüzyılın ortaları veya ikinci yarısı · PDF s. 93 · çevriyazı güveni B

Kızağuça kaymaymça yol alınmaz, kara polad öz kılıcı çalmayınça11 karım dönmez, er mahna kıymayınça adı çıkmaz. Kız anadan görmeyinçe12 öğüt almaz, oğul atadan görmeyinçe şufra çekmez.

Eski Anadolu Türkçesi · Dede Korkut Kitabı · 15. yüzyılın ortaları veya ikinci yarısı · PDF s. 94 · çevriyazı güveni B

Kaynak yayınlar ve okuma notu

Tekin, Talât (1998). Orhon Yazıtları: Kül Tigin, Bilge Kağan, Tunyukuk. 2. baskı. İstanbul: Simurg.

Tekin, Talât (2020). Orhon Yazıtları. 6. baskı. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.

Toparlı, Recep ve Mustafa Argunşah (2008). Muʿînü’l-Mürîd: İnceleme–Metin–Çeviri–Dizin–Tıpkıbasım. Ankara: Türk Dil Kurumu.

Dede Korkut Kitabı II: İndeks–Gramer (1997). Hazırlayan Muharrem Ergin. Ankara: Türk Dil Kurumu.

Yayın yılı, sözcüğün ilk kullanım tarihi değildir. Çağdaş madde bağlantıları kaynak yayındaki anlam karşılığı ve biçim denetimiyle kurulmuştur; tek başına ses benzerliği tarihsel akrabalık kanıtı sayılmaz.

BD Bağlam Gösterimi · ad

Not: Bu bölümde gösterilen cümleler, derlem cümle seçme algoritmasının otomatik seçimleridir. Cümlelerdeki görüş, ifade ve içerikler kaynak metinlere aittir; Bitigçi’yi bağlamaz ve Bitigçi’nin görüşünü ya da tutumunu yansıtmaz.

Sayfadaki özellikler henüz yüklenmedi. Lütfen kısa bir süre bekleyiniz.

Sonuçların yüklenmesi için hesaplama yapılıyor.

Madde geçmişi ve atıf

Güncel içerik sürümü ve kayıtlı editoryal olaylar yükleniyor.

Dilsel parmak izi, terimlik, kullanım sicili, yerleşme ve veri kalitesi tek profilden yükleniyor…

İlgili Sözler

isim hâli isim durumu yansımalı yansımalı kelime çok anlamlı dişillik tonluluk ad tabanı tonsuzluk

Tanım, alan etiketi ve sözcük ailesi ortaklığına göre seçilen maddeler.

Yazım ve Varyantlar Doğrulanmış ilişkiler, dönemsel sıklık ve kullanım payı

Panel açıldığında BD varyant verileri yüklenir.

İlk Tanık ve Yayılım Kaynak yayın tarihleri, güven düzeyi ve yayılım aşamaları

Panel açıldığında BD tanık verileri yüklenir.