bilim

(isim)

· 3 anlam

1.

(isim) Evrenin veya olayların bir bölümünü konu olarak seçen, deneye dayanan yöntemler ve gerçeklikten yararlanarak sonuç çıkarmaya çalışan düzenli bilgi; ilim.
Son güncelleme (Türkiye saati): 24.09.2026 09:56:38
2.

(isim) Genelgeçerlik ve kesinlik nitelikleri gösteren yöntemli ve dizgesel bilgi.
3.

(isim) Belli bir konuyu bilme isteğinden yola çıkan, belli bir amaca yönelen bir bilgi edinme ve yöntemli araştırma süreci.

İLERİ ÇÖZÜMLEMELER

bilim etimolojisi ve tarihsel dönemleri

Bilim, bil- ‘bilmek’ fiiline -im ekinin getirilmesiyle kurulmuş Türkçe bir addır; Gülensoy sözü bu çözümlemeyle ve ‘ilim’ karşılığı olarak kaydeder, bil- maddesinin türev listesinde de sayar. Taban bil- Türkçenin en eski fiillerindendir: Gülensoy onu Kül Tigin Yazıtı, Uygurca metinler, Divanü Lugati't-Türk ve Kutadgu Bilig'den gösterir, Tietze de Eski Türkçe bil-'e bağlar. Aynı kökten Anadolu ağızlarında bili ve bilik biçimleri yaşar; Tietze Eski Anadolu Türkçesinde bilü ~ bili ‘malumat’ sözünü kaydeder. Kâmûs-ı Türkî'de bilim yer almaz; incelenen kaynaklardaki en eski tarihli kayıt Derleme Sözlüğü'nün 1965 tarihli cildinde bili ve bilik ağız sözlerini açıklayan ‘bilim’ tanımıdır.

20. yüzyıl · Türkiye Türkçesi: bilim

Etimoloji Atlası'nda köken yolculuğunu aç

Tarihsel söz varlığı

Türkçenin tarihsel dönemlerindeki görünüm

Aç / kapat

Büyük Anlam Atlası'nda aç

İlk tarihsel tanık: 20 Aralık 1313–19 Ocak 1314 · Muʿînü’l-Mürîd · PDF s. 101

eserin tamamlanma aralığı. Kaynak, son dörtlük ve ketebe kaydındaki H. 713 Ramazan tarihini 20 Aralık 1313–19 Ocak 1314 aralığına dönüştürür. Tarih dayanağı: İnceleme, PDF s. 26–27

Anlamsal gelişim çizgisi

İlk kayıttan günümüz Türkçesine

2 denetlenmiş basamak

1313–1314 · Harezm Türkçesi kaydından canlı Bitigçi sözlük anlamlarına uzanan sıra. Aynı yazımlı ham tanıklar tek başına anlam değişimi sayılmaz.

Denetlenmiş ilişki türleri: anlam ve biçim sürekliliği

1

1313–1314
Harezm Türkçesi
Tarihsel kaynak

Tarihleme dayanağı: eserin telif veya dil katmanı için yaklaşık dönem

Biçim: bilig, biligge, biligsiz · ad

Dönem anlamı

Öğrenme, düşünme ve deneyim yoluyla edinilen; doğru davranışa ve kavrayışa yön veren zihinsel birikim.
anlam ve biçim sürekliliği
Muʿînü’l-Mürîd’de bilig dinî görevlerin öğrenilmesi, kavranması ve bilgisizlikle karşıtlık içinde kullanılır.

Günümüze uzanan değişim
bilig > bilgi gelişiminde ses dizilişi değişmiş; öğrenilmiş içerik ve kavrayış anlamı sürmüştür.

Canlı sözlükteki güncel anlam kimliğiyle denetlendi.

Birincil metin tanıklarını aç (2)
kıra’at üçinçi rükû" tört tamâm sücüd bdş ahir ka"de altı bilig bu on èkki birle "amel kıl müdâm
Muʿînü’l-Mürîd · 20 Aralık 1313–19 Ocak 1314 · PDF s. 101
Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.
ğusül içre farz ol neçük özge ten 7a [183a] 88 bilig sünneti elni yumak oza takı fercni yumak kemiş suw süze
Muʿînü’l-Mürîd · 20 Aralık 1313–19 Ocak 1314 · PDF s. 104
Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.

Kaynak dayanağını aç (1)
Toparlı, Recep ve Mustafa Argunşah (2008). Muʿînü’l-Mürîd: İnceleme–Metin–Çeviri–Dizin–Tıpkıbasım. Ankara: Türk Dil Kurumu.
Dörtlük ve dize düzeyinde özgün metin, çeviri ve eksiksiz biçim dizini.
2

Canlı Bitigçi sözlük kaydı
Günümüz Türkçesi
Güncel sözlük

Biçim: bilim

1. güncel anlam

Evrenin veya olayların bir bölümünü konu olarak seçen, deneye dayanan yöntemler ve gerçeklikten yararlanarak sonuç çıkarmaya çalışan düzenli bilgi; ilim

2. güncel anlam

Genelgeçerlik ve kesinlik nitelikleri gösteren yöntemli ve dizgesel bilgi

3. güncel anlam

Belli bir konuyu bilme isteğinden yola çıkan, belli bir amaca yönelen bir bilgi edinme ve yöntemli araştırma süreci

Yöntem ve tarih sınırları

Tarihsel basamaklar yalnız editoryal olarak denetlenmiş tarihsel tanım ve çağdaş anlam bağlantılarından kurulur; aynı yazımlı ham derlem eşleşmeleri anlam değişimi iddiasına dönüştürülmez.

Tarihler eser veya yazıt tarihleridir; bir anlamın dilde ilk ya da son kez kullanıldığı tarihi göstermez. Günümüz basamağı canlı sözlük durumudur.

Harezm Türkçesibiligad

Kaynak çevriyazıları:Muʿînü’l-Mürîd: bilig, biligge, biligsiz

Transkripsiyon notu: Yayınların çevriyazıları kaynak başına korunmuştur. Muʿînü’l-Mürîd: bilig, biligge, biligsiz. Sade karşılıklar yalnız arama anahtarıdır.

Bağlama dayalı özgün Bitigçi tanımı: Öğrenme, düşünme ve deneyim yoluyla edinilen; doğru davranışa ve kavrayışa yön veren zihinsel birikim.

Tarihsel bağlam: Muʿînü’l-Mürîd’de bilig dinî görevlerin öğrenilmesi, kavranması ve bilgisizlikle karşıtlık içinde kullanılır.

Anlamsal gelişim notu: bilig > bilgi gelişiminde ses dizilişi değişmiş; öğrenilmiş içerik ve kavrayış anlamı sürmüştür.

Çağdaş arama bağı: bilgi, bilim · biçim değişimiyle anlam sürekliliği · kaynak biçimi, bağlam, anlam bağı ve özgün tanım denetimli

Kaynaklarda tanıklanan biçimler

bilig (yalın biçim)
Tanıklık: Muʿînü’l-Mürîd, 121/4, 155/4, 156/2, 156/3, 394/1, 394/3 (dörtlük/dize)
biligge (çekimli biçim)
Tanıklık: Muʿînü’l-Mürîd, 322/4 (dörtlük/dize)
biligsiz (çekimli biçim)
Tanıklık: Muʿînü’l-Mürîd, 156/1 (dörtlük/dize)

Kaynak yayınlar ve okuma notu

Toparlı, Recep ve Mustafa Argunşah (2008). Muʿînü’l-Mürîd: İnceleme–Metin–Çeviri–Dizin–Tıpkıbasım. Ankara: Türk Dil Kurumu.

Yayın yılı, sözcüğün ilk kullanım tarihi değildir. Çağdaş madde bağlantıları kaynak yayındaki anlam karşılığı ve biçim denetimiyle kurulmuştur; tek başına ses benzerliği tarihsel akrabalık kanıtı sayılmaz.

BD Bağlam Gösterimi · bilim

Not: Bu bölümde gösterilen cümleler, derlem cümle seçme algoritmasının otomatik seçimleridir. Cümlelerdeki görüş, ifade ve içerikler kaynak metinlere aittir; Bitigçi’yi bağlamaz ve Bitigçi’nin görüşünü ya da tutumunu yansıtmaz.

Sayfadaki özellikler henüz yüklenmedi. Lütfen kısa bir süre bekleyiniz.

Sonuçların yüklenmesi için hesaplama yapılıyor.

Bu maddeye atıf

Güncel madde için atıf biçimleri hazırlanıyor.

Dilsel parmak izi, terimlik, kullanım sicili, yerleşme ve veri kalitesi tek profilden yükleniyor…

İlgili Sözler

bilimci bilimcil bilimlik bilimsel bilimsiz bilim dalı bilim dili bilimcilik bilimleşme bilim alanı bilim etiği bilim fuarı bilimsizlik bilim kafesi

Tanım, alan etiketi ve sözcük ailesi ortaklığına göre seçilen maddeler.

Yazım ve Varyantlar Doğrulanmış ilişkiler, dönemsel sıklık ve kullanım payı

Panel açıldığında BD varyant verileri yüklenir.

İlk Tanık ve Yayılım Kaynak yayın tarihleri, güven düzeyi ve yayılım aşamaları

Panel açıldığında BD tanık verileri yüklenir.