ilim
(isim, mecaz)
Arapça ʿilm
· 2 anlam
-
1.
(isim) → bilim.
Seçili Derlem İstatistikleri
Tarihsel söz varlığı
Türkçenin tarihsel dönemlerindeki görünüm
Aç / kapat Aç / kapat
Tarihsel söz varlığı
Türkçenin tarihsel dönemlerindeki görünüm
İlk tarihsel tanık: 1069–1070 · Kutadgu Bilig · KB 112 · Tarihsel Derlem
eserin tamamlanma tarihi. Kaynak, şairin 18 ay çalıştığı eserini H. 462 (1069/1070) yılında tamamladığını belirtir. Tarih dayanağı: Giriş, PDF s. 23
Anlamsal gelişim çizgisi
İlk kayıttan günümüz Türkçesine
1069–1300 · Karahanlı Türkçesi kaydından canlı Bitigçi sözlük anlamlarına uzanan sıra. Aynı yazımlı ham tanıklar tek başına anlam değişimi sayılmaz.
Denetlenmiş ilişki türleri: anlam ve biçim sürekliliği
-
1
Tarihsel kaynak
1069–1300
Karahanlı Türkçesi
Tarihleme dayanağı: eserin yazılış dönemi · eserin telif dönemi · yaklaşık telif dönemi · nüsha ve dil katmanı için yaklaşık dönem
Biçim: bilig, biligde, biligdin, biligi, biligig, biligin, biligke, biligleri, biliglerin, biligni, biligtin · ad
Dönem anlamı
Öğrenme ve düşünmeyle edinilen, doğru hüküm ve davranışa yol gösteren bilgi ve kavrayış.
anlam ve biçim sürekliliğiKutadgu Bilig, Atebetü’l-Hakayık ve Rylands tercümesinde bilig; öğüt, doğru davranış, dinî kavrayış ve öğrenme bağlamlarında değer taşıyan zihinsel birikimdir.
Günümüze uzanan değişim
Bilig > bilgi gelişiminde ses dizilişi değişmiş; edinilmiş bilgi ile kavrayışın yol gösterici işlevi korunmuştur.
Canlı sözlükteki güncel anlam kimliğiyle denetlendi.
Birincil metin tanıklarını aç (2)
talu neŋ taŋuḳ tuttı miŋ miŋ elig munu ḳıl taŋuḳı ḳutaḍġu bilig
Kutadgu Bilig · 1069–1070 · KB 112 · Kaynakta aç
Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.
basa aydım emdi munu yalŋuḳuġ aġırlıḳı boldı bilig ög uḳuġ
Kutadgu Bilig · 1069–1070 · KB 147 · Kaynakta aç
Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.
Kaynak dayanağını aç (5)
Arat, Reşid Rahmeti (1979). Kutadgu Bilig III: İndeks. İndeksi neşre hazırlayanlar: Kemal Eraslan, Osman F. Sertkaya ve Nuri Yüce. İstanbul: Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü.
Madde, anlam, çekimli biçim ve beyit numarası için ana dizin.
Arat, Reşid Rahmeti. Kutadgu Bilig I: Metin. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
Dizindeki biçimlerin beyit metninde karşılaştırıldığı eleştirmeli metin yayını.
Kaşgarlı Mahmud (2023). Dîvânu Lugâti’t-Türk: Türk Dilinin İlk Sözlüğü. Türkçesi: Mustafa S. Kaçalin; dizini hazırlayan: Mehmet Ölmez. İstanbul: VakıfBank Kültür Yayınları.
Tarihsel madde biçimleri, sözlük madde numaraları ve yazma yapraklarının karşılaştırma kaynağı.
Edib Ahmed Yüknekî (2016). Atebetü’l-Hakayık. Çeviren: Ayşegül Çakan. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
Yandex yerel kitaplığındaki numaralı özgün dize metni; biçim ve dize tanıklığı.
Ata, Aysu (2019). Karahanlı Türkçesinde İlk Kur’an Tercümesi (Rylands Nüshası: Giriş–Metin–Notlar–Dizin). 3. baskı. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
Yandex yerel kitaplığındaki metin ve eksiksiz Türkçe dizin; cilt, yaprak, satır, sure ve ayet tanıklığı.
-
2
Güncel sözlük
Canlı Bitigçi sözlük kaydı
Günümüz Türkçesi
Biçim: ilim
1. güncel anlam
→ bilim
2. güncel anlam
Ayrıntı, özellik, nitelik
Yöntem ve tarih sınırları
Tarihsel basamaklar yalnız editoryal olarak denetlenmiş tarihsel tanım ve çağdaş anlam bağlantılarından kurulur; aynı yazımlı ham derlem eşleşmeleri anlam değişimi iddiasına dönüştürülmez.
Tarihler eser veya yazıt tarihleridir; bir anlamın dilde ilk ya da son kez kullanıldığı tarihi göstermez. Günümüz basamağı canlı sözlük durumudur.
Karahanlı TürkçesibiligadAnlamdan eşleşti: ilim
Kaynak çevriyazıları:Kutadgu Bilig III: İndeks: bilig, biligde, biligdin, biligi, biligig, biligin, biligke, biligleri, biliglerin, biligniİlk Kur’an Tercümesi (Rylands): bilig, biligdin, biligiAtebetü’l-Hakayık: bilig, biligtinDîvânu Lugâti’t-Türk: bilig
Transkripsiyon notu: Atebetü’l-Hakayık baskısının işaretsiz çevriyazısı kendi tanıklarında aynen bırakılmıştır; işaretsiz biçimler yalnız aramada eş değer anahtar olarak kullanılır.
Bağlama dayalı özgün Bitigçi tanımı: Öğrenme ve düşünmeyle edinilen, doğru hüküm ve davranışa yol gösteren bilgi ve kavrayış.
Tarihsel bağlam: Kutadgu Bilig, Atebetü’l-Hakayık ve Rylands tercümesinde bilig; öğüt, doğru davranış, dinî kavrayış ve öğrenme bağlamlarında değer taşıyan zihinsel birikimdir.
Anlamsal gelişim notu: Bilig > bilgi gelişiminde ses dizilişi değişmiş; edinilmiş bilgi ile kavrayışın yol gösterici işlevi korunmuştur.
Çağdaş arama bağı: bilgi · biçim değişimiyle anlam sürekliliği · kaynak biçimi, anlam bağı ve özgün tanım denetimli
Kaynaklarda tanıklanan biçimler
- bilig (yalın biçim)
Tanıklık: Kutadgu Bilig, 112, 147, 148, 150, 154, 160, 174, 179, 208, 209, 218, 222, 224, 255, 271, 288, 300, 301, 302, 303, 305, 308, 312, 314, 317, 335, 350, 398, 470, 472, 473, 623, 778, 790, 979, 990, 992, 1009, 1019, 1047, 1228, 1253, 1385, 1489, 1493, 1494, 1658, 1666, 1673, 1679, 1680, 1681, 1683, 1727, 1783, 1784, 1794, 1813, 1814, 1815, 1824, 1825, 1845, 1872, 1906, 1927, 1940, 1947, 1952, 1953, 1958, 1967, 1968, 1970, 1994, 2029, 2086, 2095, 2164, 2175, 2218, 2238, 2243, 2450, 2451, 2466, 2483, 2488, 2524, 2594, 2596, 2605, 2606, 2621, 2624, 2625, 2626, 2627, 2654, 2698, 2713, 2719, 2725, 2790, 2870, 2883, 2896, 2908, 2919, 2950, 3013, 3062, 3070, 3075, 3112, 3168, 3200, 3216, 3220, 3221, 3222, 3223, 3224, 3304, 3382, 3467, 3473, 3484, 3670, 3802, 3853, 4075, 4076, 4221, 4231, 4240, 4333, 4388, 4413, 4446, 4451, 4506, 4557, 4596, 4638, 4691, 4866, 5048, 5076, 5084, 5171, 5199, 5209, 5238, 5252, 5253, 5419, 5472, 5473, 5478, 5587, 5606, 5657, 5723, 5770, 5779, 5812, 5835, 5852, 5894, 5926, 5980, 6000, 6081, 6342, 6448, 6463, 6469, 6605, 6606, 6609, 6611, 6613. beyitler - bilig (yalın biçim)
Tanıklık: İlk Kur’an Tercümesi (Rylands), 33. cilt, 31a yaprağı, 1. satır; 34. sure, 6. ayet - bilig (yalın biçim)
Tanıklık: Atebetü’l-Hakayık, 83. dize - bilig (yalın biçim)
Tanıklık: Dîvânu Lugâti’t-Türk, 2101. sözlük maddesi - biligde (çekimli biçim)
Tanıklık: Kutadgu Bilig, 260, 1833, 1843. beyitler - biligdin (çekimli biçim)
Tanıklık: Kutadgu Bilig, 201, 1775, 1804, 2730, 3177. beyitler - biligdin (çekimli biçim)
Tanıklık: İlk Kur’an Tercümesi (Rylands), 31. cilt, 17a yaprağı, 1. satır; 19. sure, 43. ayet - biligi (çekimli biçim)
Tanıklık: Kutadgu Bilig, 4020, 4320. beyitler - biligi (çekimli biçim)
Tanıklık: İlk Kur’an Tercümesi (Rylands), 31. cilt, 49a yaprağı, 2. satır; 20. sure, 52. ayet - biligig (çekimli biçim)
Tanıklık: Kutadgu Bilig, 287. beyit - biligin (çekimli biçim)
Tanıklık: Kutadgu Bilig, 289, 527, 1542, 2712. beyitler - biligke (çekimli biçim)
Tanıklık: Kutadgu Bilig, 162, 170, 264, 1818, 1820, 2651, 2949, 3647, 3939. beyitler - biligleri (çekimli biçim)
Tanıklık: Kutadgu Bilig, 4344. beyit - biliglerin (çekimli biçim)
Tanıklık: Kutadgu Bilig, 4342. beyit - biligni (çekimli biçim)
Tanıklık: Kutadgu Bilig, 152, 6616. beyitler - biligtin (çekimli biçim)
Tanıklık: Atebetü’l-Hakayık, 81. dize
Tarihsel derlem tanıkları
Yalnız birincil metin bölümünden alınan kaynak çevriyazıları gösterilir; arama için kullanılan sade anahtar metnin yerine geçmez.
Yaġı erür yalŋuḳuŋ neŋi tawar Bilig eri yaġısın nelik semer
Karahanlı Türkçesi · Dîvânu Lugâti’t-Türk’teki Türkçe parçalar · 1072–1077 · Manzum parçalar · DLT III, 385 · çevriyazı güveni B · Tarihsel Derlem’de aç
Erdi oza erenler erdem begi bilig taġ Aydı üküş öġütler köŋlüm bolur aŋar saġ
Karahanlı Türkçesi · Dîvânu Lugâti’t-Türk’teki Türkçe parçalar · 1072–1077 · Manzum parçalar · DLT I, 88 · çevriyazı güveni B · Tarihsel Derlem’de aç
47 ol ol akl ukuş huş hiredka mekan 48 bilig madini hem fazilet kanı 49 simakdin edizrek tutar himmet ol
Karahanlı Türkçesi · Atebetü’l-Hakayık · 11. yüzyıl sonu–12. yüzyılın ilk yarısı · PDF s. 20 · çevriyazı güveni A
ennevu'l evvelü fi menfaati'l ilm ve mazarrati'l cehJ 81 biligtin ayur men sözümke ula 82 biligligke ya dost özüngi ula
Karahanlı Türkçesi · Atebetü’l-Hakayık · 11. yüzyıl sonu–12. yüzyılın ilk yarısı · PDF s. 26 · çevriyazı güveni A
27 Bekütür Taıigrı anlarnı kim (3) kirtgündiler berk bekümiş aytık birle ...71 52 ... [17al] bütünlükin Ol bir ök Taıigrı turur (2) pend alsunlar bilig (jıred (3) idileri72.
Karahanlı Türkçesi · Karahanlı Türkçesi Rylands Kur’an Tercümesi · yaklaşık 12–13. yüzyıl · PDF s. 88 · çevriyazı güveni B
ortaklanm anlar kim (2) ortak katar erdingizler olarka. (3) Aydıla anlar kim bérildiler bilig: [4 la l] bütünlükin kim rüsvalık bu kün ésizlik (2) tanığlılar üze ol. 28 Anlar kim (3) canlan kirürler ferişteler küç kılığlılar [41bl] özleriıige yime
Karahanlı Türkçesi · Karahanlı Türkçesi Rylands Kur’an Tercümesi · yaklaşık 12–13. yüzyıl · PDF s. 92 · çevriyazı güveni B
Kaynak yayınlar ve okuma notu
Arat, Reşid Rahmeti (1979). Kutadgu Bilig III: İndeks. İndeksi neşre hazırlayanlar: Kemal Eraslan, Osman F. Sertkaya ve Nuri Yüce. İstanbul: Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü.
Arat, Reşid Rahmeti. Kutadgu Bilig I: Metin. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
Ata, Aysu (2019). Karahanlı Türkçesinde İlk Kur’an Tercümesi (Rylands Nüshası: Giriş–Metin–Notlar–Dizin). 3. baskı. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
Edib Ahmed Yüknekî (2016). Atebetü’l-Hakayık. Çeviren: Ayşegül Çakan. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
Kaşgarlı Mahmud (2023). Dîvânu Lugâti’t-Türk: Türk Dilinin İlk Sözlüğü. Türkçesi: Mustafa S. Kaçalin; dizini hazırlayan: Mehmet Ölmez. İstanbul: VakıfBank Kültür Yayınları.
Yayın yılı, sözcüğün ilk kullanım tarihi değildir. Çağdaş madde bağlantıları kaynak yayındaki anlam karşılığı ve biçim denetimiyle kurulmuştur; tek başına ses benzerliği tarihsel akrabalık kanıtı sayılmaz.
BD Bağlam Gösterimi · ilim
Not: Bu bölümde gösterilen cümleler, derlem cümle seçme algoritmasının otomatik seçimleridir. Cümlelerdeki görüş, ifade ve içerikler kaynak metinlere aittir; Bitigçi’yi bağlamaz ve Bitigçi’nin görüşünü ya da tutumunu yansıtmaz.
Sayfadaki özellikler henüz yüklenmedi. Lütfen kısa bir süre bekleyiniz.
Sonuçların yüklenmesi için hesaplama yapılıyor.
Madde geçmişi ve atıf
Güncel içerik sürümü ve kayıtlı editoryal olaylar yükleniyor.
Dilsel parmak izi, terimlik, kullanım sicili, yerleşme ve veri kalitesi tek profilden yükleniyor…
İlgili Sözler
Tanım, alan etiketi ve sözcük ailesi ortaklığına göre seçilen maddeler.
Yazım ve Varyantlar Doğrulanmış ilişkiler, dönemsel sıklık ve kullanım payı
Panel açıldığında BD varyant verileri yüklenir.
İlk Tanık ve Yayılım Kaynak yayın tarihleri, güven düzeyi ve yayılım aşamaları
Panel açıldığında BD tanık verileri yüklenir.