Bitigçi bilgi koleksiyonu
Doğrulanmış kaynakları canlı BD gözlemleriyle birleştiren; uzun, açıklayıcı, sürümlü ve özgün Türkçe ansiklopedi maddeleri.
Konu koleksiyonu
Şükrü Halûk Akalın’ın Geçmişten Günümüze Türk Sözlükçülüğü kitabından yazarlar, sözlükler, dönemler, eğilimler ve kurumlar. Kitap görselleri ve sayfa kaynaklarıyla keşfedin.
Editoryal yöntem
Maddeler önce konu sınırları ve kaynak dayanakları belirlenerek hazırlanır. Ardından Bitigçi Derlemi (BD) içinde terimlerin kullanım biçimleri, yakın çevreleri ve kaynak yayılımları incelenir; kaynak bilgisi ile derlem gözlemi birbirinden ayrılarak özgün bir anlatıda birleştirilir. Editoryal denetimden geçen her değişiklik aynı kalıcı madde adresinde yeni bir sürüm numarası ve TSİ güncelleme zamanı alır.
Bitigçi Ansiklopedisi maddeleri Bitigçi için özgün olarak yazılır. Kaynaklar olguları, kavram sınırlarını ve teknik ayrıntıları doğrulamak için kullanılır; hiçbir ansiklopedi, sözlük, makale, standart veya teknik belgedeki anlatım aynen alınmaz ya da yüzeysel biçimde yeniden yazılmaz. Puan; içerik karması ve sürüm izi, maddeler arası metinsel uzaklık, ansiklopedi içi cümle tekilliği ve erişilebilen kaynaklardan bağımsız anlatım ölçümlerini birleştirir. Evrensel intihal kanıtı değildir.
Yayım; tarafsız, doğrulanabilir ve açıklayıcı dil, sözlük, derlem, dil teknolojisi ve bilişim konularına odaklanır. Tartışmalı, ideolojik, cinsiyetçi ve dinî başlıklar yayın kapsamına alınmaz.
83 madde
Dil birimlerinin anlam kazanması, kullanım içinde yorumlanması ve söz varlığı içindeki konumları.
Bir dil biriminin hangi anlam ve işlevle kullanıldığını belirlemeye yardımcı olan dilsel çevreyi, söylem akışını, iletişim durumunu ve ortak bilgiyi kapsayan çok katmanlı yorumlama alanı.
Maddeyi okuCümleleri aşan yazılı ve sözlü bütünlerin hangi dilsel bağlar, anlamsal ilişkiler, bilgi düzenleri ve iletişim koşulları sayesinde metin olarak yorumlandığını; metin türlerinin nasıl kurulduğunu ve işlendiğini araştıran dil bilimi alanı.
Maddeyi okuDilin tek tek cümleleri aşan kullanımlarını; konuşur, amaç, ortam, metin türü ve toplumsal etkileşimle birlikte inceleyerek iletilerin nasıl bağlandığını, yorumlandığını ve iletişimsel eyleme dönüştüğünü açıklayan araştırma alanı.
Maddeyi okuBir dilin söz varlığında bağımsız kimlikle yer alan, çekimli biçimlerinin ve bağlama göre ayrılan anlamlarının sözlükte ortak bir kanonik gösterim altında toplandığı soyut dil birimi.
Maddeyi okuDil verisinin seçilmesi, düzenlenmesi, sorgulanması ve kanıta dayalı olarak yorumlanması.
Çeviriyazı, bir yazı sistemiyle kaydedilmiş metni başka bir yazı sistemine, kaynaktaki ses ve yazım ayrımlarını belirli bir işaret düzeniyle koruyarak aktarma yöntemidir. Harf çevirisinden farklı olarak bir okuma yorumu da içerir; Türkçenin farklı yazılarla belgelenen tarihinde metin neşri, sözlükçülük, etimoloji ve sayısal derlem çalışmalarının ortak dayanağıdır.
Maddeyi okuDoğal dil kullanımlarından planlı biçimde oluşturulan büyük metin koleksiyonlarını, bilgisayarlı sorgular ile yakın okuma yöntemlerini birlikte kullanarak inceleyen dil araştırması alanı.
Maddeyi okuBir dilin farklı konuşur, ortam ve türlerdeki kullanımlarını ses, görüntü ve metin kayıtlarıyla kalıcı, açıklanabilir ve yeniden kullanılabilir bir kaynak bütününe dönüştüren; topluluk iş birliği, açıklama ve arşivlemeyi birleştiren araştırma alanı.
Maddeyi okuSözcük sıklığı, bir dil biriminin belirli bir metin topluluğunda kaç kez geçtiğini göstermenin ötesinde, söz varlığının merkezini, uzun ve hareketli çevresini, metin türleri arasındaki dağılımını ve zaman içindeki değişimini incelemeye yarayan çok katmanlı bir ölçüm alanıdır. Sağlıklı yorum, ham sayıyı sayım birimi, derlem tasarımı, yaygınlık, bağlam, anlam, biçimbilim ve tarih bilgisiyle birlikte değerlendirmeyi gerektirir.
Maddeyi okuSözlüklerin kuramsal temeli, editoryal üretimi ve sözlüksel bilginin yapılandırılması.
Sözlüklerin amaçlarını, kullanıcılarını, tarihini, veri kaynaklarını ve bilgi yapısını inceleyen; sözlük hazırlama, değerlendirme ve sunma yöntemlerini geliştiren kuramsal ve uygulamalı bilim alanı.
Maddeyi okuSözlük maddesi, bir sözlükbirim ya da başka başvuru birimi hakkında seçilmiş bilgileri kullanıcı amacı doğrultusunda düzenleyen temel sözlük yapısıdır. Maddebaşı, biçim ve söyleyiş bilgisi, dilbilgisel özellikler, anlamlar, tanımlar, örnekler, kullanım etiketleri, köken, karşılıklar ve göndermeler bu yapı içinde birbirine bağlanır; hangi bilginin nerede ve ne ayrıntıda sunulacağı sözlük türüne, kanıta ve hedef kullanıcıya göre belirlenir.
Maddeyi okuTerim bilimi, uzmanlık alanlarındaki kavramları, bu kavramlara verilen adları ve ikisi arasındaki bağı inceleyen; terimlerin nasıl yapıldığını, tanımlandığını, kayda geçirildiğini ve diller arasında nasıl eşleştirildiğini araştıran disiplindir. Kavram sistemlerinden terim veri tabanlarına, derlemden otomatik terim çıkarmadan Türkçenin bilim dili olarak gelişmesine uzanan geniş bir uygulama alanı vardır.
Maddeyi okuYazım, bir dili belirli bir alfabeyle yazarken uyulan kuralların bütünüdür; harf seçiminden büyük harfe, eklerin ayrılmasından birleşik sözcüklere kadar uzanır. Bu madde Türkçenin yazım tarihini ve başlıca kurallarını anlatır. Ardından Bitigçi sözlüğündeki biçimleri 5,15 milyar tokenlik derlemle karşılaştırır ve kuralın kullanımda nerede tuttuğunu, nerede çözüldüğünü hesaplamalı olarak gösterir. Ölçümler düzeltme işaretinden Türkçe harflere, kesme işaretinden birleşik sözcük ve eylemlere kadar uzanır.
Maddeyi okuMetni makinece işlenebilir hâle getiren çözümleme, tanıma ve kalite denetimi yöntemleri.
Doğal dillerin bilgisayarla çözümlenmesi ve üretilmesi için dilsel birimleri işlem adımlarına, veri gösterimlerine ve sınanabilir modellere dönüştüren; dil bilimi ile bilgisayar bilimini bir araya getiren araştırma alanı.
Maddeyi okuBir metindeki çekimli veya biçimsel olarak değişmiş sözcükleri, bağlam ve dil bilgisi bilgilerini kullanarak sözlükte temsil edilecek kanonik sözlükbirim biçimleriyle ilişkilendirme işlemi.
Maddeyi okuBasılı veya görüntü olarak saklanan yazıyı, sayfa düzeni ve karakter örüntülerini çözümleyerek aranabilir, denetlenebilir ve bilgisayarca işlenebilir metne dönüştüren sayısallaştırma teknolojisi.
Maddeyi okuDilin ses, biçim, söz dizimi, anlam ve kullanım düzenlerini bilimsel yöntemlerle inceleyen temel araştırma alanları.
Sözcüklerin, sözlükbirimlerin ve daha büyük dilsel yapıların kodladığı anlamı; anlam birimlerinin nasıl birleştiğini, birbirleriyle hangi ilişkileri kurduğunu ve farklı yorumların hangi yapısal koşullarda ortaya çıktığını inceleyen alan.
Maddeyi okuSözcüklerin iç yapısını, kök ve gövdeler ile dil bilgisel ya da sözlüksel işlev taşıyan biçim birimlerinin birleşme yollarını, çekim dizilerini ve yeni sözlükbirim oluşturma süreçlerini inceleyen alan.
Maddeyi okuİnsan dilini ses, biçim, yapı, anlam, kullanım, edinim, çeşitlenme ve değişme boyutlarıyla gözlenebilir verilere dayanarak betimleyen ve bu düzenlerin nasıl işlediğini açıklamaya çalışan bilim alanı.
Maddeyi okuDilsel ifadelerin belirli konuşur, dinleyici, zaman, yer ve söylem koşullarında nasıl kullanıldığını; söylenen içeriğin ötesindeki iletişimsel eylem ve çıkarımların hangi düzenli ilkelerle kurulduğunu inceleyen alan.
Maddeyi okuKonuşma seslerinin insan ses yolunda nasıl üretildiğini, fiziksel ortamda hangi akustik özelliklerle yayıldığını ve işitme sistemi tarafından nasıl algılandığını ölçülebilir veriler üzerinden inceleyen dil bilimi alanı.
Maddeyi okuKonuşma dillerindeki seslerin ve işaret dillerindeki karşılaştırılabilir biçimsel öğelerin, belirli bir dilde anlam ayıran karşıtlıklar ve düzenli dağılımlar oluşturarak nasıl bir sistem kurduğunu inceleyen dil bilimi alanı.
Maddeyi okuSözcüklerin ve biçimsel öğelerin öbekler, yan cümleler ve cümleler içinde hangi yapısal ilişkilerle birleştiğini; bu ilişkilerin dil bilgisel görev, anlam ve bilgi düzeniyle nasıl etkileştiğini inceleyen alan.
Maddeyi okuDil kullanımından doğan gerçek yaşam sorunlarını dil bilimsel bilgi, gözlem ve araştırma yöntemleriyle tanımlayan; öğretim, değerlendirme, çeviri, mesleki iletişim ve dil teknolojileri gibi alanlarda kanıta dayalı çözüm geliştiren disiplinler arası çalışma alanı.
Maddeyi okuDilsel seçeneklerin konuşur, topluluk, ortam, coğrafya ve iletişim koşullarıyla birlikte nasıl çeşitlendiğini inceleyen araştırma alanları.
Ağız bilimi, bir dilin farklı yörelerde konuşulan biçimlerini, bu biçimleri birbirinden ayıran ses, yapı, söz dizimi ve söz varlığı özelliklerini ve bunların yeryüzündeki dağılımını inceleyen dil bilimi dalıdır. Sahada derlemeden ses yazımına, eşdil çizgilerinden dil atlaslarına, ölçüme dayalı uzaklık hesaplarından Bitigçi'nin köy düzeyindeki ağız atlasına uzanan geniş bir yöntem birikimi vardır.
Maddeyi okuBir kişinin veya topluluğun iki dili ya da dil değişkesini farklı yeterlik düzeyleri, kullanım alanları ve yaşam dönemleri içinde düzenli olarak kullanmasını; bu dillerin edinim, işlemleme ve toplumsal dağılım bakımından etkileşimini inceleyen olgu.
Maddeyi okuDilsel biçimlerin konuşurlar, topluluklar, iletişim ortamları ve toplumsal ilişkiler arasında nasıl düzenli biçimde çeşitlendiğini; bu çeşitlenmenin değişme, kimlik ve etkileşimle bağını inceleyen dil bilimi alanı.
Maddeyi okuDilin insan zihninde işlenmesi, öğrenilmesi, anlaşılması ve üretilmesiyle ilgili süreçleri deneysel ve gözlemsel verilerle araştıran alanlar.
Beyin ve dil konusu, dil anlaşılırken, üretilirken ve öğrenilirken beynin hangi düzeneklerle çalıştığı sorusunu kapsar; bu konuyu inceleyen bilim dalı sinir dil bilimidir (nörodilbilim). Bu madde prefrontal korteksin denetim işlevlerini, dopamin yolaklarını ve reseptörlerini, ödül öngörü hatasını, ritim duygusunu ve konuşmanın beyin salınımlarıyla izlenmesini dil edinimindeki örüntü tanıma süreciyle ilişkilendirir. Bitigçi derleminden yapılan bir ölçüm de Türkçenin sözcük sınırları için sunduğu istatistiksel ipuçlarını gösterir.
Maddeyi okuÇocuğun çevresindeki konuşma veya işaret dili verisinden ses, sözcük, yapı, anlam ve kullanım düzenlerini öğrenerek dili anlama ve üretme yetisini nasıl geliştirdiğini inceleyen araştırma alanı.
Maddeyi okuİnsanların dili gerçek zaman içinde nasıl algıladığını, anladığını, ürettiğini, zihinsel söz varlığını nasıl düzenlediğini ve dilsel bilginin bellek ile dikkat süreçleriyle nasıl etkileştiğini araştıran alan.
Maddeyi okuZihinsel sözlük, konuşurun bildiği sözcüklere ilişkin söyleyiş, yazılış, anlam, dil bilgisi ve kullanım bilgilerinin bellekteki bütünüdür. Bu madde sözcüklerin duyulurken, okunurken ve söylenirken nasıl bulunduğunu, sıklık, edinim yaşı ve benzer biçimlerin tanımayı nasıl etkilediğini, anlam ağını ve karmaşık sözcüklerin saklanması tartışmasını ele alır. Bitigçi derlemindeki bir ölçüm, Türkçede bir lemanın biçimlerinin kullanımda nasıl yoğunlaştığını gösterir.
Maddeyi okuDillerin zaman içindeki değişimini, akrabalık ilişkilerini ve dünya dillerinde görülen yapısal çeşitliliği karşılaştırmalı yöntemlerle inceleyen alanlar.
Dünya dillerindeki ses, biçim, söz dizimi ve anlam özelliklerini ortak karşılaştırma ölçütleriyle sınıflandıran; olası yapıların dağılımını, birlikte görülme eğilimlerini ve çeşitlenmenin sınırlarını araştıran alan.
Maddeyi okuEtimoloji, bir sözcüğün ya da başka bir dil biriminin biçim ve anlam bakımından nereden geldiğini, hangi dönemlerde nasıl değiştiğini ve başka birimlerle hangi tarihsel bağları kurduğunu kanıta dayalı olarak açıklayan dil bilimi alanıdır. Düzenli ses karşılıkları, iç yapı çözümlemesi, tarihlenmiş tanıklar, alıntı yolları ve anlam tarihi bu açıklamada birlikte değerlendirilir; varılan sonuç, kanıtın gücüyle orantılı bir güven düzeyiyle sunulur.
Maddeyi okuDillerin ses, biçim, söz dizimi, söz varlığı ve anlam düzenlerinde zaman içinde ortaya çıkan değişmeleri; bu değişmelerin yayılma yollarını ve diller arasındaki tarihsel ilişkileri kanıta dayalı olarak inceleyen alan.
Maddeyi okuTürk dili tarihi, Türk dillerinin sekizinci yüzyıl yazıtlarından bugünkü ölçünlü dillere uzanan gelişimini; yazı dilleri, ses ve biçim değişmeleri, söz varlığı katmanları ve kullanıldıkları kültür çevreleriyle birlikte inceleyen bilgi alanıdır. Tarihli metinlerin tanıklığını çağdaş dillerin karşılaştırmasıyla birleştirerek dönemleri, kolları ve sözlerin tarihini açıklar.
Maddeyi okuBilginin sayısal olarak gösterilmesini, algoritmalarla işlenmesini, veri ve donanım kaynaklarının yönetilmesini, ağlar üzerinden iletilmesini ve güvenli biçimde korunmasını inceleyen temel bilişim alanları.
Akıl yürütme modelleri, son yanıtı vermeden önce doğal dilde ara basamaklardan oluşan uzun bir gerekçe üreten, bu gerekçe için yanıt anında ek hesaplama harcayan ve çoğunlukla doğrulanabilir ödüllerle pekiştirmeli öğrenmeyle eğitilen büyük dil modelleridir. Matematik, kod ve çok adımlı çıkarımda güçlü sonuç verirken gerekçenin güvenilirliği, maliyet ve diller arası eşitlik gibi yeni sorular doğururlar.
Maddeyi okuBelirli bir problem sınıfındaki girdileri tanımlı çıktılara dönüştürmek üzere sırası, koşulları ve sonlanma davranışı açıkça belirlenmiş işlemler bütünü; çözümün doğruluğunu ve kaynak maliyetini programlama dilinden bağımsız incelemeye yarayan temel hesaplama modeli.
Maddeyi okuBilginin ve onu işleyen sistemlerin yetkisiz erişim, değişiklik, açıklama, kayıp ve kesintiye karşı korunmasını; risklerin yönetişim, teknik denetim, insan davranışı, izleme, olay müdahalesi ve kurtarma süreçleriyle kabul edilebilir düzeyde yönetilmesini amaçlayan alan.
Maddeyi okuBilgisayarlar, sunucular, yönlendiriciler ve diğer sayısal aygıtlar arasında verinin tanımlı iletişim kurallarıyla aktarılmasını sağlayan bağlantılar bütünü; adresleme, paketleme, yönlendirme, taşıma, hata denetimi ve hizmet sunumu katmanlarını kapsayan dağıtık iletişim sistemi.
Maddeyi okuBilginin sayısal ortamlarda gösterilmesini, algoritmalarla işlenmesini, bilgisayar sistemlerinde saklanmasını ve ağlar üzerinden iletilmesini; bu işlemleri gerçekleştiren yöntem, insan, donanım ve yazılım bileşenleriyle birlikte inceleyen disiplinler arası alan.
Maddeyi okuİşlem, depolama, ağ, platform ve uygulama kaynaklarının ağ üzerinden gereksinim anında sağlandığı; ortak kaynak havuzu, esnek kapasite, ölçülebilir kullanım ve otomatik yönetim ilkeleriyle hizmet olarak sunulduğu bilişim modeli.
Maddeyi okuBirden çok bağımsız hesaplama biriminin ağ üzerinden iletişim kurarak ortak bir hizmet veya veri düzeni oluşturduğu; eş zamanlılık, kısmi arıza, gecikme ve ortak zaman eksikliği altında tutarlılık ile kullanılabilirliği birlikte yönetmesi gereken sistem yapısı.
Maddeyi okuBilgisayar donanımını uygulamalara denetimli hizmetler olarak sunan; işlemci zamanı, bellek, depolama, dosyalar ve giriş-çıkış aygıtları gibi kaynakların paylaşımını, yalıtımını, korunmasını ve kalıcı kullanımını yöneten temel sistem yazılımı.
Maddeyi okuBir görevin bütün karar kurallarını tek tek yazmak yerine, örnek verilerden düzenlilikler edinerek yeni girdiler için tahmin, sınıflandırma, sıralama, kümeleme veya üretim yapan modeller geliştirmeyi inceleyen hesaplama alanı.
Maddeyi okuHesaplamaların, veri gösterimlerinin ve denetim ilişkilerinin insanlarca yazılabilir, araçlarca çözümlenebilir bir gösterimle ifade edilmesini sağlayan; sözcüksel kuralları, söz dizimi, anlamlandırma ilkeleri ve çalışma modeli bulunan biçimsel dil.
Maddeyi okuİşlemci, bellek, depolama, ağ veya işletim ortamı gibi fiziksel kaynakları yazılımla tanımlanan mantıksal kaynaklar hâlinde sunarak bir altyapının yalıtılmış, taşınabilir ve denetlenebilir çalışma ortamları arasında paylaşılmasını sağlayan teknikler bütünü.
Maddeyi okuMetin, görüntü, ses, video, kod veya yapılandırılmış veri gibi yeni çıktıları öğrenilmiş olasılık dağılımlarından üreten sistemleri; dil modellerinin veriyi birimlere ayırmasından bağlamı işlemesine, ön eğitimden tercih uyarlamasına, bilgi erişiminden yüksek verimli sunuma ve güvenilirlik denetimine kadar kuramsal ve teknik katmanlarıyla açıklayan kapsamlı inceleme.
Maddeyi okuBir kullanım alanına ilişkin verileri tanımlı bir modele ve şemaya göre kalıcı biçimde saklayan; sorgulama, güncelleme, bütünlük, eş zamanlı erişim, yetkilendirme ve kurtarma işlemlerini bir veri tabanı yönetim sistemi aracılığıyla düzenleyen bilgi yapısı.
Maddeyi okuVeriyi belirli işlemleri destekleyecek biçimde düzenleyen; öğeler arasındaki ilişkiyi, bellekteki gösterimi ve erişim kurallarını birlikte belirleyerek arama, ekleme, silme, sıralama ve dolaşma işlemlerinin maliyetini doğrudan etkileyen hesaplama düzeni.
Maddeyi okuAlgılama, çıkarım, öğrenme, planlama, dil işleme veya karar desteği gibi belirli amaçlara yönelik çıktılar üretmek için veriyi, bilgi gösterimlerini ve hesaplama yöntemlerini bir araya getiren sistemleri inceleyen bilişim alanı.
Maddeyi okuYazılımın gereksinimden işletimden kaldırılmasına kadar bütün yaşam döngüsünü; insan, süreç, teknik karar, kalite, güvenlik, maliyet ve değişim boyutlarıyla sistemli biçimde yöneten mühendislik alanı.
Maddeyi okuEdebî metinlerin dil, kurmaca, anlatı, olay, kişi, bakış açısı ve yorum düzenlerini; üretim, dolaşım ve okuma bağlamlarıyla birlikte inceleyen temel kavramlar.
Birbirine zaman, neden, amaç veya deneyim bağıyla bağlanan olayların belirli bir ses, sıra ve bakış içinden temsil edilmesini; olay dünyası ile bu dünyanın okura ya da dinleyiciye sunuluşunu birlikte kapsayan anlamlandırma ve iletişim düzeni.
Maddeyi okuAnlatıdaki olayları, kişileri ve durumları belirli bir dil, bilgi sınırı ve değerlendirme konumundan aktaran; gerçek yazardan ayrı olarak metin içinde kurulan, açık bir kişi biçiminde görünmesi gerekmeyen söyleme ve aracılık işlevi.
Maddeyi okuAnlatılan dünyanın hangi algı, bilgi, değer ve konum üzerinden seçilerek sunulduğunu belirleyen; kimin gördüğü ile kimin konuştuğu sorularını ilişkilendiren, fakat anlatıcı türüne veya dil bilgisel kişiye bütünüyle indirgenemeyen anlatısal düzen.
Maddeyi okuEserleri ortak biçim, anlatım, işlev ve okuma beklentileri çevresinde ilişkilendiren; tarih içinde değişen, alt türlere ayrılabilen ve tekil metinlerce dönüştürülebilen sınıflandırma ve iletişim düzeni.
Maddeyi okuDilin ses, ritim, çağrışım, anlatı ve biçim imkânlarını estetik bir düzen içinde kullanarak yaşantıları, düşünceleri ve tasarlanmış dünyaları paylaşılabilir metinlere dönüştüren; sözlü, yazılı ve sayısal ortamlarda üretilip yeniden yorumlanan sanat ve kültür alanı.
Maddeyi okuDuyusal bir ayrıntıyı, zihinsel tasarımı veya birbirinden uzak öğeleri dil içinde ilişkilendirerek okurun görme, işitme, dokunma, tatma, koklama ve hareket algısını etkinleştiren; metnin anlam ve duygu örgüsüne katılan temsil birimi.
Maddeyi okuAnlatı dünyasında eyleyen, algılayan, konuşan veya başka varlıklarca anlamlandırılan; metindeki adlandırma, davranış, söz, ilişki ve betimleme işaretleriyle kurulurken okurun insan ve tür bilgisinden yaptığı çıkarımlarla bütünlük kazanan kişi ya da kişi benzeri varlık.
Maddeyi okuGerçek kişilerle olayları doğrulama yükümlülüğüne bağlı kalmadan, dilsel ve sanatsal seçimlerle kendine özgü bir dünya kuran; bu dünyanın kişilerini, zamanını, mekânını ve eylemlerini metin içi tutarlılık ile okurun yorum etkinliği içinde anlamlı kılan temsil düzeni.
Maddeyi okuAnlatıdaki olay ve eylemleri yalnız oluş sıralarıyla değil, aralarındaki neden, amaç, sonuç, karşıtlık ve beklenti ilişkileriyle bir bütün hâline getiren; metnin bilgi sunuşuyla okurun bağlantı kurma etkinliği arasında gelişen yapısal ilerleyiş.
Maddeyi okuBir olayı, durumu, karşılaşmayı veya iç yaşantıyı sınırlı bir anlatı alanında yoğunlaştıran; seçilmiş ayrıntılar, eksiltmeler ve güçlü yapısal ilişkiler aracılığıyla okurun çıkarımına geniş yer açan kısa kurmaca düzyazı türü.
Maddeyi okuKişileri, olayları, zamanları, mekânları ve farklı bilinç dünyalarını geniş bir düzyazı yapısı içinde ilişkilendiren; toplumsal hayatı ve bireysel deneyimi kurmaca bir bütünlükte araştırmaya elveren, değişken ve melezleşmeye açık anlatı türü.
Maddeyi okuDilin ses, ritim, dize, imge, söz dizimi ve çağrışım olanaklarını yoğunlaştırarak bir yaşantıyı, düşünceyi ya da sezgiyi yalnız bildirmek yerine okura duyumsatan; sözlü, yazılı ve görsel düzenlemeler içinde değişebilen edebî anlatım biçimi.
Maddeyi okuEdebî eserde tek bir cümleyle bildirilmekten çok olay, kişi, anlatıcı, imge, motif, mekân ve biçimsel seçimlerin birlikte kurduğu; insan deneyimine ilişkin bir sorunun veya anlam geriliminin metin boyunca geliştirilme düzeni.
Maddeyi okuGeçmişe ilişkin soruların kanıt, kaynak, zaman, bağlam, eleştiri, arşiv ve anlatı aracılığıyla nasıl araştırıldığını açıklayan temel kavramlar.
Kişi, aile, topluluk veya kurumların faaliyetleri sırasında oluşan ve kalıcı değer taşıdığı için seçilip korunan kayıtların bütünü; bu kayıtları köken ve bağlam ilişkileriyle düzenleyen, tanımlayan, koruyan ve erişime sunan kurum ile çalışma düzeni.
Maddeyi okuBir tarihsel izin kökenini, özgünlüğünü, bütünlüğünü, üretim amacını, hedef kitlesini, bilgi sınırını ve başka kaynaklarla ilişkisini sistemli sorularla inceleyerek hangi iddialara ne ölçüde dayanak olabileceğini belirleme süreci.
Maddeyi okuOlay, süreç ve kaynakları zaman içindeki sıraları, tarihleri, süreleri, eş zamanlılıkları ve birbirleriyle zamansal ilişkileri bakımından düzenleyen; farklı takvimleri ve belirsiz tarihleri karşılaştırılabilir hâle getiren tarihsel çalışma.
Maddeyi okuİnsan topluluklarının geçmişteki eylem, ilişki, kurum ve dönüşümlerini, günümüze ulaşan izleri eleştirel biçimde değerlendirerek açıklayan; kanıt ile yorum arasındaki bağı görünür ve denetlenebilir kılan araştırma alanı.
Maddeyi okuGeçmişe ilişkin kanıtların seçilmesi, düzenlenmesi, açıklanması ve anlatıya dönüştürülmesi süreci ile bu süreçte oluşan eserleri, yaklaşımları, kavramları ve değişen araştırma geleneklerini eleştirel olarak inceleyen çalışma alanı.
Maddeyi okuGeçmişteki bir eylem, ilişki, düşünce veya koşul hakkında soru sormaya imkân veren; üretim amacı, biçimi, kökeni, korunma serüveni ve araştırma bağlamı eleştirel olarak değerlendirilen yazılı, sözlü, görsel, maddi ya da sayısal iz.
Maddeyi okuDilin incelenmesine ilişkin kavram, yöntem, okul, kurum ve veri anlayışlarının zaman içindeki gelişimini; önceki geleneklerin modern dil bilimine katkılarını ve yeniden yorumlanışlarını ele alan maddeler.
Dil kullanımını düzenli metin ve konuşma koleksiyonları üzerinden inceleyen çalışmaların elle hazırlanmış fiş ve dizinlerden bilgisayarca aranabilir, işaretlenmiş, dengeli ve canlı derlemlere uzanan yöntemsel dönüşümü.
Maddeyi okuSesleri, sözcük yapılarını ve cümle kuruluşlarını betimlemek, öğretmek ve düzenlemek için farklı toplumlarda geliştirilen kavramların, sınıflamaların ve yazım yöntemlerinin modern dil bilimine kadar uzanan tarihsel birikimi.
Maddeyi okuDil üzerine düşünme, betimleme ve açıklama yollarının farklı toplumlarda başlayan dil bilgisi ve sözlük çalışmalarından karşılaştırmalı, yapısal, üretici, toplumsal ve derlem temelli araştırma programlarına uzanan çok kollu gelişimini inceleyen bilim tarihi alanı.
Maddeyi okuDiller arasındaki benzerlikleri dağınık sözcük eşleştirmelerinden ayırıp düzenli ses ve biçim karşılıklarıyla sınayan, dil akrabalığını ve belgelenmemiş eski biçimleri yöntemli olarak araştıran yaklaşımın kuruluş süreci.
Maddeyi okuKonuşucunun sınırlı deneyimden hareketle sınırsız sayıda yeni cümleyi kurup anlayabilmesini açıklamak üzere dil bilgisini açık, sonlu ve biçimsel bir bilgi sistemi olarak modelleyen yaklaşım ailesi ve onun tarihsel gelişimi.
Maddeyi okuDil birimlerini tek başlarına taşıdıkları özelliklerden çok dizge içindeki karşıtlık, dağılım ve bağıntılarıyla açıklayan; eş zamanlı çözümlemeyi yöntemleştirerek yirminci yüzyıl dil araştırmalarını derinden etkileyen yaklaşım ailesi.
Maddeyi okuEdebî üretimin sözlü aktarım, yazma ve basım teknolojileri, yayın kurumları, çeviri, okurluk ve seçme süreçleri içinde zamanla nasıl değiştiğini kanıta dayalı olarak inceleyen maddeler.
Edebî metinlerin diller arasında yeniden kurulması sırasında tür, anlatım tekniği, kavram, yayın biçimi ve okuma alışkanlıklarının yeni bir dilsel çevrede karşılık bulmasını; bu dolaşımın edebî değişimle kurduğu çok yönlü ilişkiyi inceleyen tarihsel süreç.
Maddeyi okuBelirli eser ve yazarların eğitim, eleştiri, yayıncılık, antoloji, kütüphane ve yeniden basım gibi seçme ve aktarma süreçleriyle uzun süre görünür, okunur ve başvuru değeri taşıyan bir edebî küme hâline gelmesini açıklayan tarihsel yapı.
Maddeyi okuEdebî eserleri yalnız yayımlandıkları sıraya dizmekle yetinmeyip metinlerin biçim, dil, tür, üretim, dolaşım, okurluk ve değerlendirilme koşullarındaki değişmeleri kanıtlar aracılığıyla açıklayan tarihsel araştırma ve yazım alanı.
Maddeyi okuMetinlerin hareketli harf, baskı makinesi ve örgütlü yayın emeğiyle çoğaltılmasının eser biçimi, nüsha kararlılığı, okur erişimi, kitap piyasası, dil kullanımı ve edebî türlerin dolaşımı üzerindeki tarihsel etkileri.
Maddeyi okuSes, bellek, beden, icra ortamı ve dinleyici katılımı aracılığıyla üretilen, kuşaklar arasında aktarılan ve her söylenişte ortak kalıplar ile icracının seçimi arasında yeniden biçimlenen edebî anlatım alanı.
Maddeyi okuGazete, dergi ve benzeri aralıklı yayınların edebî eserleri, eleştiriyi ve tartışmayı okurla düzenli aralıklarla buluşturarak yazarlık, türleşme, topluluk oluşumu ve alımlama tarihini biçimlendiren yayın düzeni.
Maddeyi okuBir romanın gazete, dergi veya fasikül gibi süreli bir yayın ortamında birbirini izleyen parçalar hâlinde okura sunulmasıyla oluşan; anlatının kuruluşunu, okuma ritmini, yayın ekonomisini ve eserin sonraki kitap biçimini etkileyebilen tarihsel yayın ve yazım düzeni.
Maddeyi okuMetinlerin elle çoğaltıldığı dönemlerde yazı yüzeyi, kitap biçimi, müstensih emeği, nüsha farklılığı, sahiplik kaydı, okuma çevresi ve dolaşım ağlarının edebî üretimi birlikte biçimlendirdiği tarihsel metin kültürü.
Maddeyi okuBu süzgeçlerle eşleşen madde bulunamadı.
Doğrulanmış kaynakça
Sözlük maddesinin kuramsal ve uygulamalı yapısı TÜBİTAK Sözlükbilim maddesi, Atkins ve Rundell'in uygulama kılavuzu ile Hartmann ve James'in başvuru eseri üzerinden karşılaştırıldı. Yapısal veri açıklamaları TEI, OntoLex ve LMF kayıtlarıyla; erişim ve kullanılabilirlik bölümleri hakemli araştırmalarla denetlendi. Metin kaynak cümleleri çevrilmeden Bitigçi için özgün olarak yazıldı. Akalın’ın 2017 tarihli Geçmişten Günümüze Türk Sözlükçülüğü kitabı, yazarın sağladığı dosya ve bibliyografik künye esas alınarak kaynakçaya eklenmiştir. Etimoloji maddesinin tarihsel çerçevesi Malkiel'in alan tarihi, Platon'un Kratylos diyaloğuna ilişkin Stanford Felsefe Ansiklopedisi maddesi ve TDV İslâm Ansiklopedisi'nin İştikak maddesiyle; Türk dillerinin etimolojik sözlükçülüğüne ilişkin bilgiler Clauson, Eren ve Stachowski sözlükleriyle karşılaştırıldı. ETDES künyesi ve madde sayıları Yalçın-Çelik'in Sanal Türkoloji Araştırmaları Dergisi'ndeki tanıtım yazısıyla, Stachowski sözlüğü yayıncının açık erişim kaydıyla, Clauson sözlüğü Glottolog kaynakça kaydıyla denetlendi. Madde kaynak cümleleri çevrilmeden Bitigçi için özgün olarak yazıldı. Çeviriyazı maddesinde Arap harfli metinlere ilişkin işaret düzenleri TDV İslâm Ansiklopedisi'nin Transkripsiyon maddesi ve Library of Congress'in Osmanlı Türkçesi tablosuyla, ağız araştırmalarındaki işaret tartışması Gülensoy'un 1979 tarihli makalesiyle, Eski Türkçe yazılara ilişkin bilgiler Erdal'ın dil bilgisiyle karşılaştırıldı. Karakter kodlamasına ilişkin açıklamalar Unicode UAX #15 ve TEI P5 yönergeleriyle denetlendi; Erdal ve Gülensoy künyeleri Crossref DOI kayıtlarıyla doğrulandı. Madde kaynak cümleleri çevrilmeden Bitigçi için özgün olarak yazıldı. Türk dili tarihi maddesinde dönemlendirme, tarihler ve eser bilgileri Bitigçi'nin yerel kaynak kitaplığındaki Ercilasun (2022, 23. baskı) ve Akar (17. basım) Türk dili tarihi kitaplarının tam metinleriyle, sınıflandırma Johanson ve Csató'nun The Turkic Languages el kitabıyla, dil devrimine ilişkin değerlendirme Lewis'in Türkçe çevirisiyle karşılaştırıldı; künyeler bu kitapların iç kapaklarından alındı. Dîvânü Lugāti't-Türk, Kutadgu Bilig, Çağatay edebiyatı ve Osmanlı Türkçesi bilgileri TDV İslâm Ansiklopedisi maddeleriyle denetlendi; Johanson ve Csató künyesi Crossref DOI kaydıyla doğrulandı. Tarihsel derlem sayıları Bitigçi tarihsel katmanının 21 Ekim 2026 kurulumundan hesaplandı. Kaynaklarda farklı verilen tarihler (örneğin Dîvân yazmasının bulunuş yılı) maddeye alınmadı. Madde kaynak cümleleri çevrilmeden Bitigçi için özgün olarak yazıldı. Akıl yürütme modelleri maddesinde NeurIPS bildirileri (Wei, Kojima, Zelikman, Yao, Turpin, Petrov) ve Nature'daki DeepSeek-R1 makalesi Crossref DOI kayıtlarıyla, ICLR bildirileri (Lightman, Snell) OpenReview kayıtlarıyla, TurkishMMLU ACL Anthology DOI kaydıyla, Wang, Cobbe, Shao ve o1 sistem kartı arXiv künyeleriyle denetlendi; bildirilen sayısal sonuçlar yalnız çalışmaların kendi özetlerinde yer alanlarla sınırlı tutuldu. Kavramsal çerçeve Douven'in Stanford Felsefe Ansiklopedisi maddesinin 18 Haziran 2025 gözden geçirmesi ve Hacking'in Türkçe çevirisiyle (Alfa, 2015) karşılaştırıldı; Arapça mantık terimleri yerine Türkçe terimler kullanıldı. Yöntemi yayımlanmamış ticari sistemler hakkında yalnız kendi teknik raporlarında yazanlar aktarıldı. Madde kaynak cümleleri çevrilmeden Bitigçi için özgün olarak yazıldı. Terim bilimi maddesinde John Benjamins, De Gruyter, Cambridge, Springer ve De Boeck yayınları Crossref DOI kayıtlarıyla, ISO 1087:2019, ISO 704:2022 ve ISO 30042:2019 standartları katalog kayıtlarıyla denetlendi. Cabré, L'Homme, Sager, Kageura, Drouin vd., Bourigault vd., Fuertes-Olivera ile Tarp, Zülfikar, Türkçe uyarlamasıyla Terminoloji Çalışması: En İyi Uygulamalar 2.0, TÜBA Türkçe Bilim Terimleri Sözlüğü ve Türk Dünyası Gramer Terimleri Kılavuzu yerel kitaplıktaki tam metinlerinden okundu; künyeler iç kapaklardan alındı. Türkçe terim çalışmalarının tarihleri Zülfikar'ın kitabıyla, kurumsal bilgiler TDK Terim Bilimi portalıyla sınırlı tutuldu; Arapça terimler yerine Türkçe terimler kullanıldı. Madde kaynak cümleleri çevrilmeden Bitigçi için özgün olarak yazıldı. Ağız bilimi maddesinde Karahan, Caferoğlu, Buran, Aksoy, Demir ile Yılmaz, Derleme Sözlüğü, Crystal ve Johanson ile Csató yerel kitaplıktaki tam metinlerinden okundu; künyeler iç kapaklardan alındı. Nerbonne, Heeringa ile Nerbonne, Kessler ve Wieling, Prokić ile Nerbonne çalışmaları Crossref DOI kayıtlarıyla denetlendi ve açık erişimli metinlerinden okundu; Chambers ile Trudgill'den yapılan aktarımlar Nerbonne ile Heeringa'nın alıntılarıyla sınırlı tutuldu. Bitigçi ağız atlasının sayıları atlasın herkese açık uçlarından Eylül 2026 hesabıyla alındı. Arapça ve Farsça terimler yerine Türkçe terimler kullanıldı; madde kaynak cümleleri çevrilmeden Bitigçi için özgün olarak yazıldı. Yazım maddesinde Türk Dil Kurumunun 2012 tarihli Yazım Kılavuzu ile Tekin'in Tarih Boyunca Türkçenin Yazımı yerel kitaplıktaki tam metinlerinden okundu; künyeler iç kapaklardan alındı. Damerau, Kukich, Brill ile Moore, Eryiğit ile Torunoğlu-Selamet, Sebba ve Coulmas Crossref DOI kayıtlarıyla; Oflazer, Han ile Baldwin ve Torunoğlu ile Eryiğit ACL Anthology künyeleriyle denetlendi. Derlem ve sözlük sayıları Kasım 2026'da Bitigçi verisinden yeniden çalıştırılabilir betiklerle hesaplandı. Arapça ve Farsça terimler yerine Türkçe terimler kullanıldı; madde kaynak cümleleri çevrilmeden Bitigçi için özgün olarak yazıldı. Yazım maddesinin 1.2 sürümünde Banguoğlu, Aksan, İmer'in dil planlaması incelemesi, Ülkütaşır, Korkmaz, Vardar, Demircan ve Öksüz yerel kitaplıktaki tam metinlerinden okundu; künyeler iç kapaklardan alındı. Yazım maddesinin 1.3 sürümünde metin noktalama ve akıcılık bakımından gözden geçirildi; sayılar ve kaynaklar değiştirilmedi. Beyin ve dil maddesinde uluslararası makalelerin künyeleri Crossref DOI kayıtlarıyla, sayısal ayrıntıları PubMed özetleriyle denetlendi. Taner, Uzbay, Tanrıdağ, Corballis, Previc ile Christiansen ve Chater yerel kitaplıktaki tam metinlerinden okundu; Türkçe kitapların künyeleri iç kapaklardan alındı. Derlem sayıları Kasım 2026'da Bitigçi verisinden yeniden çalıştırılabilir betiklerle hesaplandı. Arapça ve Farsça terimler yerine Türkçe terimler kullanıldı; görseller ve madde metni kaynak cümleleri çevrilmeden Bitigçi için özgün olarak hazırlandı. Zihinsel sözlük maddesinde dergi makalelerinin ve kitap bölümlerinin künyeleri Crossref DOI kayıtlarıyla, sayısal ayrıntıları PubMed ve Crossref özetleriyle denetlendi. Taylor, Ježek, Whitaker ve Dehaene'in kitapları yerel kitaplıktaki tam metinlerinden okundu. Derlem sayıları Kasım 2026'da Bitigçi verisinden, yalnız sözlükte maddesi bulunan lemalarla sınırlanan yeniden çalıştırılabilir betiklerle hesaplandı. Arapça ve Farsça terimler yerine Türkçe terimler kullanıldı; görseller ve madde metni kaynak cümleleri çevrilmeden Bitigçi için özgün olarak hazırlandı. Doğrulama 04.11.2026 01:57 TSİ
/karşılaştır umut ile ümit