Bir sözlüğün her madde başı bir yazım kararıdır; bir derlemin her cümlesi ise o kararın kullanımda nasıl karşılandığının kaydıdır. Türkçe, tarih boyunca pek çok alfabeyle yazılmış, 1928'de Latin kaynaklı alfabeye geçtikten sonra da yazım kurallarını birbirini izleyen kılavuzlarla defalarca yeniden düzenlemiştir. Bugün düzeltme işareti, kesme işareti, birleşik sözcüklerin bitişik ya da ayrı yazımı ve yardımcı eylemlerle kurulan birleşik eylemler, kuralın en sık tartışıldığı alanlardır. Bu madde yazımın kavramını, tarihini ve başlıca kurallarını özetler; ardından Bitigçi sözlüğünün 205 bin maddesini, 5,15 milyar tokenlik Bitigçi Derlemi (BD) ile karşılaştırır. Ölçümlerin ilk sonucu açıktır: Ayırt edici işlevi olan işaretler korunur, yalnızca süre gösteren işaretler düşer. Türkçe harf kaybı da sanıldığından çok daha küçüktür. Buna karşılık kurum adlarında ve tek heceli adlarla kurulan birleşik eylemlerde kullanım kuraldan belirgin biçimde ayrılır. Kaynak türüne ve yıla göre yapılan kırılım iki şeyi daha görünür kılar. Biri editörlü yayınlarla doğrudan internete yazılan metinler arasındaki farktır, öteki ise son yirmi beş yılda düzeltme işaretinin akademik yazıya geri dönüşüdür.
Derlem ile sözlük arasında yazım karşılaştırması
- Sözlük başlıkları 205 bin maddenin yazılışı, değişke ve gönderme kayıtları
- Derlem biçimleri 5,15 milyar tokenlik yüzey sayımı ve iki sözcüklük öbekler
- Aday değişkeler Şapka, Türkçe harf, kesme, bitişik ve tek harflik farklar
- Çözümleyici süzgeci Başka sözcük, çekim ve özel ad olan adayların ayıklanması
- Olgu sınıfları Kural ayrılığı, kaynak dil, tarihsel metin ve teknik bozulma
- Kaynak türü ve yıl Haber, köşe yazısı, kitap, makale, tez ve çevrim içi sözlük
- Yazım kararı Madde başı, değişke kaydı, arama kuralı ve kılavuz uyumu
Kavram ve kapsam
Yazım, bir dilin seslerini, sözcüklerini ve eklerini belirli bir alfabeyle kâğıda ya da ekrana geçirirken uyulan kurallar bütünüdür. Hangi sesin hangi harfle gösterileceği, birleşik sözcüklerin bitişik mi ayrı mı yazılacağı ve büyük harfin nerede kullanılacağı bu bütünün parçalarıdır. Eklerin sözcükten ne zaman bir işaretle ayrılacağı, kısaltmaların ve sayıların nasıl yazılacağı da aynı kurallar arasında yer alır. Uluslararası yazında ortografi adıyla anılan alan, alfabeyi yalnızca bir harf dizisi olarak değil, harflerin bir dilde nasıl kullanılacağını düzenleyen bir sözleşme olarak ele alır.
Yazımı iki komşu kavramdan ayırmak gerekir. Yazı sistemi, bir dilin hangi işaret türleriyle yazıldığını anlatır; Türkçe tarih boyunca Köktürk, Uygur, Arap, Kiril ve Latin kaynaklı alfabelerle yazılmıştır. Çeviriyazı ise bir alfabeyle yazılmış metnin harflerini bilimsel bir tutarlılık içinde öbür alfabeye taşır. Yazım bu ikisinin arasında durur: Belirli bir alfabe seçildikten sonra, o alfabeyle yazan herkesin aynı sözcüğü aynı biçimde yazmasını sağlayan kararların toplamıdır. Florian Coulmas'ın yazı sistemleri incelemesi, yazı birimlerinin dilin ses, hece ya da biçimbirim birimleriyle nasıl eşleştiğini ayrı ayrı çözümler; yazım, bu eşleşmenin belirli bir dil için kurallaştırılmış biçimidir. Bu yüzden yazım kuralları hem dil bilgisine hem de toplumsal anlaşmaya dayanır.
Sözlük ile yazım arasındaki bağ çoğu zaman görünmez kalır. Oysa sözlükteki her başlık örtük bir yönerge taşır: Başlığın şapkalı mı şapkasız mı, bitişik mi ayrı mı yazıldığı, okura o sözcüğü nasıl yazması gerektiğini söyler. Derlem ise aynı sözcüğün gerçek metinlerde nasıl yazıldığını gösterir. Bu madde, yazımın kurallarını ve tarihini özetledikten sonra Bitigçi sözlüğündeki biçimleri derlemde görülen biçimlerle karşılaştırır. Böylece kuralın kullanımda nerede tuttuğu, nerede çözüldüğü sayılarla görünür hâle gelir.
Türkçe terim sözlükleri de yazımı benzer bir çerçevede ele alır. Vardar'ın yönetiminde hazırlanan dil bilimi terimleri sözlüğü, terimi Fransızcadaki orthographe ve İngilizcedeki spelling karşılıklarıyla birlikte verir ve onu kurala bağlı yazışla sözcüklerin yazıdaki görünüşünün birleşimi olarak açıklar. Zeynep Korkmaz'ın gramer terimleri sözlüğü ise düzeltme ve kesme işaretlerini ayrı maddelerde tanımlar. Bu tanımlar, işaretlerin hangi dönemde hangi sözcüklere konduğunu da kayda geçirdiği için yazım tarihinin kaynakları arasında yer alır.
Yazı ile söyleyiş arasındaki uzaklık
Hiçbir alfabe bir dilin seslerini eksiksiz göstermez. Harf sayısı sınırlıdır, oysa söyleyişte uzunluk, incelik, vurgu ve ezgi gibi pek çok ayrıntı bulunur. Türkçenin Latin kaynaklı alfabesi ses ile harf arasında oldukça yakın bir eşleşme kurar, ama bu eşleşme de tam değildir. Arapça ve Farsçadan gelen sözcüklerdeki uzun ünlüler yazıda çoğunlukla gösterilmez; adalet ya da şair sözcüğündeki uzunluk okurun bilgisine bırakılır. İnce söylenen k, g ve l ünsüzleri de ancak ardından gelen ünlünün üstüne konan bir işaretle sezdirilebilir.
Alfabenin eksik bıraktığı her ayrıntı yazıda bir belirsizlik üretir. Talat Tekin'in aktardığına göre, Münif Efendi 1862'de verdiği bir konferansta Arap harfleriyle kef, vav, re ve kef dizisiyle yazılan bir sözcüğün körük, kürek, kürk, gevrek, körün ve görün diye altı ayrı biçimde okunabileceğini örnek göstermiştir. Ünlüleri göstermeyen bir yazının Türkçe gibi ünlü uyumuna dayanan bir dile uymadığı bu örnekte açıkça görülür. Latin kaynaklı alfabe bu sorunun büyük bölümünü çözmüş, ama aynı türden küçük belirsizlikleri ortadan kaldırmamıştır.
Bugünkü yazımda bu küçük belirsizliklerin yükünü birkaç yardımcı işaret taşır. Düzeltme işareti hala ile hâlâ arasındaki farkı, kesme işareti bir özel adın nerede bitip ekin nerede başladığını, bitişik yazım ise iki sözcüğün tek bir kavrama dönüştüğünü gösterir. Bu işaretlerin derlemde ne kadar korunduğu, yazının taşıdığı bilginin ne kadarının okura gerçekten ulaştığını da belirler. Aşağıdaki ölçümler bu yüzden yalnız biçim sayımı değil, yazının ayırt edici gücünün kullanımda ne ölçüde yaşadığına ilişkin bir sınamadır.
Türkçenin alfabe değişiklikleri
Tekin'e göre alfabe değiştirme sıklığında Türklerin, alfabe çeşitliliğinde de Türk dillerinin tarihte bir benzeri yoktur. Eski Türkçe metinler Köktürk harfleriyle taşa kazınmış, Soğd kökenli Uygur yazısıyla, Brahmi, Tibet ve Mani yazılarıyla kâğıda geçirilmiş, Süryani harfleriyle mezar taşlarına işlenmiştir. Daha sonraki yüzyıllarda Türk dilleri İbrani, Grek, Ermeni ve Kiril alfabeleriyle de yazılmıştır. Her alfabe değişikliği, aynı sözcüğün yazıdaki görünüşünü yeniden kurmayı gerektirmiştir.
Bu uzun dizinin en kalıcı halkası Arap yazısıdır. Tekin'e göre Arap alfabesi, Türklerin İslamlaşmaya başladığı onuncu yüzyılın ortalarından yirminci yüzyılın ortalarına kadar, yaklaşık bin yıl boyunca tarihsel ve çağdaş Türk yazı dillerinin ortak aracı olmuştur. Ünsüz ağırlıklı bu yazı, Türkçenin sekiz ünlüsünü birkaç harfle karşılamak zorunda kalmış, aynı harf dizisinin birden çok okunuşa açık olmasına yol açmıştır. On dokuzuncu yüzyılın ikinci yarısında matbaa ve gazetecilik yaygınlaştıkça, bu yetersizlik açıkça tartışılmaya başlanmıştır.
Reform önerileri bu tartışmanın ürünüdür. Münif Efendi, harflerin üstüne ve altına yeni işaretler koymayı ya da harfleri birbirine bağlamadan ayrı ayrı yazmayı önermiştir. Azerbaycanlı yazar Mirza Fethali Ahundzade ise 1863'te İstanbul'a getirdiği tasarıda noktaların kaldırılmasını ve ünlüleri gösterecek yeni işaretlerin harf aralarına yerleştirilmesini savunmuştur. Bu öneriler köklü bir değişikliğe dönüşmemiş, sorun ancak 1928'de Latin kaynaklı yeni alfabenin kabulüyle yeni bir zemine taşınmıştır. Yeni alfabeyle birlikte yazım da baştan kurulmak zorunda kalmıştır.
Latin harflerine geçişten önceki çeyrek yüzyılda da yazı tartışması sürmüştür. Ülkütaşır'ın sıraladığı düzeltme girişimleri arasında, Birinci Dünya Savaşı yıllarında harflerin tek tek yazıldığı bir okuma kitabı da vardır; bu yöntem kalıcı olmamıştır. 1928'de kabul edilen alfabe 29 harften oluşur ve ünsüz harflerin adları sona bir e eklenerek söylenir. Demircan'a göre yeni yazının temel ilkesi her sese bir harf vermekti; bu yüzden q, x ve w alfabeye girmedi, ç ve ş gibi sesler iki ya da üç harfle gösterilmedi, ö ile ü ise Almanca alfabeden aktarıldı.
Kılavuz geleneği ve kuralların değişimi
Türk Dil Kurumunun 2012 baskısındaki sunuş yazısı, Cumhuriyet döneminin yazım kılavuzlarını bir dizi olarak anlatır. Alfabe değişikliğinin hemen ardından, 1928'de Dil Encümeni, İbrahim Grantay'ın Alfabe Raporu'nu temel alan ilk yazım sözlüğünü çıkarmıştır. Bu çalışmanın giriş bölümünde birleşik sözlerin yazımı ve düzeltme işaretinin kullanılacağı yerler de ele alınmıştır. Türk Dili Tetkik Cemiyeti'nin 1932'deki kuruluşunu izleyen tartışmalar 1941'de yeni bir kılavuzla sonuçlanmış ve bu kılavuz yaklaşık yirmi dört yıl kullanılmıştır.
Sunuş, 1941 kılavuzunun zamanla yarattığı sorunları da sıralar. Söyleyişe uymayan göziyle gibi yazımlar, söyliyen gibi gövdeyi bozan biçimler ve linyit ile liğnit, tren ile tiren türünden çift yazımlar karışıklığa yol açmıştır. 1965'te Vecihe Hatiboğlu'nun hazırladığı kılavuz ise belirtisiz ad tamlamalarının neredeyse tamamını bitişik yazma yönünde bir eğilim başlatmış, yerleşik kuralları sarsarak yeni tartışmalar doğurmuştur. Doğan Aksan'ın yönetiminde 1977'de, Hasan Eren'in hazırlığıyla 1985'te yayımlanan kılavuzlar da bu tartışmaları tam olarak dindirememiştir.
Kurumun sonraki baskıları dengeyi yeniden kurmaya yönelir. 1988 baskısında düzeltme işaretinin zorunlu olduğu durumlar ayrıntılı biçimde yazılmış ve bu işaret dizinde de gösterilmiştir. 1996 baskısı, gelenekleşmiş biçimleri temel alan ve tartışmalara son vermeyi amaçlayan bir orta yol ilkesiyle hazırlanmıştır. 2003'teki yazım sorunları toplantısına bilgisayarlardaki yazım denetimi yazılımlarını hazırlayanlar da çağrılmış, 2005'te kılavuzun adı Yazım Kılavuzu olarak belirlenmiştir. 2012'deki yirmi yedinci baskı, yerleşmiş kurallarda değişiklik yapmadığını özellikle belirtir.
Demircan, yeni alfabeyle aynı yıl, 1928 Aralığının başında yaklaşık 25 bin sözcük içeren ilk yazım kılavuzunun basıldığını belirtir. İmer'in dil planlaması incelemesine göre bu çizgideki kılavuzlar 1981'e kadar on sekiz kez basılmış ve 1978'de yayımlanan bir genelgeyle okulların başvuru kitabı sayılmıştır. İmer'e göre 1985 ve 1986 kılavuzları, alışılmış bitişik yazılışları ayırmaya çalışırken yeni çelişkiler üretmiştir. Kılavuzlar arasındaki bu gidip gelmeler, derlemde bugün yan yana görülen yazılışların bir kısmını açıklar.
Kural, gelenek ve kullanım
Kılavuzların tarihi, yazım kurallarının yalnızca dil bilgisinden çıkarılamayacağını gösterir. 2012 baskısının sunuşu, çalışma grubunun kural başına yüzlerce örneği incelediğini, yazımı bir alışkanlık ve gelenek ürünü saydığını ve kullanım sıklıklarını hesaba kattığını belirtir. 2005 baskısında da tartışmalı ve çok biçimli sözlerin hangisinin temel alınacağı, edebiyat yapıtları, gazeteler ve dergiler taranarak belirlenmiş; bu iş için arama motorlarından da yararlanılmıştır. Kural koyucu, kendi kuralını kullanımın aynasında sınamaktadır.
Mark Sebba, yazımı toplumsal bir uygulama olarak inceler. Ona göre bir sözcüğü belirli bir biçimde yazmak, yalnızca doğru ya da yanlış bir harf seçimi değil, aynı zamanda bir topluluğa, bir kuşağa ya da bir tutuma bağlanmanın işaretidir. Yazım tartışmalarının sık sık kimlik ve gelenek tartışmalarına dönüşmesi bundandır. Düzeltme işaretinin korunup korunmaması, alıntı sözcüklerin kaynak dildeki yazımına mı Türkçe söyleyişe mi göre yazılacağı gibi sorular da bu yüzden teknik olduğu kadar toplumsal bir boyut taşır.
Bu bakışla sözlük ve derlem iki ayrı tanık gibi okunabilir. Sözlük, kurumsal kararla belirlenmiş ölçünlü biçimi kayda geçirir. Derlem, aynı sözcüğün haber metinlerinde, köşe yazılarında, kitaplarda, akademik yazılarda ve çevrim içi sözlüklerde gerçekte nasıl yazıldığını gösterir. İki tanığın ayrıldığı yerler, ya kuralın kullanıcıya ulaşmadığını ya da kullanımın kuraldan ayrı bir yöne evrildiğini haber verir. Hangisinin söz konusu olduğunu anlamak için ayrılığın büyüklüğünü, türünü ve kaynak türlerine göre dağılımını ölçmek gerekir.
Yazımın toplumsal niteliği Türkçe tartışmalarda erken fark edilmiştir. Öksüz'ün ayrıntılı biçimde ele aldığı 1911 tarihli Yeni Lisan yazıları, yazım sorununu birkaç sayıya yayılan bir tartışmada işler ve yazımı bireylerin değil topluluğun belirlediği bir kurum olarak görür. Aynı dönemin yazıları, yazıyı bilginlerin, söyleyişi halkın belirlediğini, bu yüzden alıntı sözcüklerin söyleyişte değişip yazıda eski kalıplarını koruduğunu gözlemler. Doğan Aksan ise konuşmada yayılan bir biçimin yazıya ancak eski biçimi kullanan kalmadığında alınmasını önerir. Derlemde her yüz perhize karşılık bir buçuktan az pehriz geçer; Aksan'ın ölçütüyle ölçünlü biçim yerinde durmaktadır.
Derlem ile sözlüğü karşılaştırma yöntemi
Bu maddedeki ölçümler Bitigçi derleminin Kasım 2026 durumuna dayanır. Derlemdeki yüzey biçim sayımı 5,15 milyar token (belirteç) ve 32,3 milyon ayrı biçim içerir; en az beş kez geçen 5,34 milyon biçim karşılaştırmaya alınmıştır. Sözlük tarafında silinmemiş 205.027 madde, 203.794 ayrı başlık yazılışı vardır. Bunların 91.162'si tek sözcüklü, 89.740'ı iki sözcüklüdür. Tek sözcüklü başlıkların 79.658'i derlemde yalın biçimiyle en az beş kez, 49.441'i en az yüz kez, 9.647'si en az on bin kez geçer; karşılaştırma bu sık başlıklar üzerinde güvenilir sonuç verir.
Karşılaştırma dört basamakta kuruldu. Önce her başlığın yalın biçimi ile sapmalı biçimi, örneğin şapkalı ve şapkasız yazılışı, doğrudan sayıldı. Ardından çekimli biçimleri de katmak için derlemin kendi lemma eşlemesinden yararlanılarak aynı sözcüğe bağlanan bütün biçimler bir küme olarak toplandı. İki sözcüklü başlıklar için derlemin iki sözcüklük öbek sayımları kullanıldı. Son olarak her aday sapma, Bitigçi'nin Zemberek tabanlı bağlam çözümleyicisinden geçirildi; başka bir sözcüğün biçimi, bir çekim ya da özel ad olduğu anlaşılan adaylar ölçümden çıkarıldı.
Kaynak türü ve zaman kırılımı için derlemin cümle dizini kullanıldı. Dizin her biçimin hangi cümlelerde geçtiğini ve o cümlenin haber, köşe yazısı, kitap, DergiPark makalesi, lisansüstü tez ya da çevrim içi sözlük gibi hangi kaynak türünden geldiğini tutar. Tarih kaydı haber, köşe yazısı ve DergiPark metinlerinde büyük ölçüde doludur. Kitap cümlelerinin ise ancak küçük bir kesiminde tarih vardır. Tez kayıtlarındaki tarih de yayım yılını değil, belgenin derlem arşivine giriş tarihini gösterir; bu yüzden tezler yıllık karşılaştırmaya alınmamıştır. Böylece her olgu için hem toplam oran hem kaynak türüne göre oran hesaplanabilmiştir.
Düzeltme işaretinin üç işlevi
Türk Dil Kurumunun 2012 kılavuzu düzeltme işaretine üç ayrı görev verir. Birincisi, yazılışları aynı olduğu hâlde anlamları ve söyleyişleri ayrılan sözcükleri ayırt etmektir. Gelenek anlamındaki âdet ile sayı anlamındaki adet, henüz anlamındaki hâlâ ile babanın kız kardeşi anlamındaki hala, tutkun anlamındaki âşık ile bir kemiği anlatan aşık bu türdendir. Bu kullanımda işaret, uzun okunan ünlünün üstüne konur ve iki ayrı sözcüğü yazıda birbirinden ayırır.
İkinci görev ince ünsüzleri göstermektir. Arapça ve Farsçadan gelen bazı sözcüklerde k ve g ünsüzleri ince söylenir; bunu gösteren işaret ardından gelen a ya da u ünlüsünün üstüne konur. Kâğıt, dükkân, hikâye, rüzgâr, mahkûm ve karargâh bu kuralın örnekleridir. Özel adlarda ince söylenen l'nin ardındaki ünlü de bu işareti alabilir; Lâle ve Elâzığ yazımları bunun örnekleridir. Bu kullanımda işaretin kaldırılması söyleyişi değiştirir; kâr ile kar arasındaki fark yalnızca anlamda değil, k ünsüzünün kendisinde de duyulur.
Üçüncü görev, Arapçadan gelen ve önad yapan -î ekini iyelik ve belirtme eklerinden ayırmaktır. Askerî okul ile Türk askeri, dinî bilgiler ile İslam dini, resmî kuruluşlar ile Atatürk'ün resmi arasındaki ayrım bu işarete dayanır. Kılavuz, bu eki taşıyan sözcüklere Türkçe ekler geldiğinde de işaretin korunmasını ister. Kılavuz ayrıca, öldüren anlamındaki katil ile güçlü anlamındaki kadir sözcüklerinin karışma olasılığına karşın işaretsiz yazılmasının yaygınlaştığını not eder. Kural burada da kullanımı göz önünde tutmuştur.
Düzeltme işaretinin Türk alfabesine girişi, ince ünsüzü gösterme sorununa getirilen bir çözümdür. Demircan'ın aktardığına göre 1928 çalışmalarında ince okunan k ve g'yi h harfiyle gösterme önerileri bırakılmış, onun yerine inkâr ve gûya gibi sözcüklerde ünlünün üstüne konan işaret benimsenmiştir. Banguoğlu da işaretin ilk görevinin kalın ünlüden önceki ünsüzü ince okutmak olduğunu yazar ve -î ekinde işaretin hangi sözcüklerde korunacağının öznel bir ölçüte bağlandığını belirtir.
Düzeltme işareti derlemde
Bitigçi sözlüğünde 2.573 başlık düzeltme işareti taşır. Derlem bu başlıkları aynı biçimde karşılamaz; sonuç, işaretin hangi görevi üstlendiğine göre keskin biçimde ayrışır. İnce ünsüzü gösteren işareti taşıyan tek sözcüklü 532 başlıkta yalın biçimlerin yüzde 59,6'sı derlemde de şapkalı yazılmıştır. En az iki yüz kez geçen 279 başlığın ortancası yüzde 63,9'dur ve bunların 222'sinde şapkalı yazım çoğunluktadır. Çekimli biçimler de katıldığında, 223 sözcük kümesinde şapkalı pay yüzde 52,2'ye iner; mekân yüzde 70, hikâye yüzde 71, zekâ yüzde 59, kâğıt ise yüzde 52 düzeyindedir.
Uzun ünlüyü gösteren işaret ise derlemde büyük ölçüde düşer. Bu türden 190 başlığın yalın biçimlerinde şapkalı pay yüzde 16,0'dır; çekimli biçimlerle birlikte 52 kümede bu oran yüzde 20,3'tür. Âdeta sözcüğü yüzde 12,9, hâlen yüzde 9,1, derhâl yüzde 5,0, herhâlde yalnızca yüzde 3,3 oranında şapkalı görünür. Ayrık bir örnek hâkimiyettir: Bu sözcük yüzde 54 ile çoğunlukla şapkalı yazılır. Bunun nedeni büyük olasılıkla hâkim ile hakim ayrımının yazanı uyanık tutmasıdır. Çarpıcı bir ters örnek de hükûmettir; sözlükteki u üstü şapkalı biçim derlemde yalnızca yüzde 4,2 oranında korunur, kalan kullanımlar hükümet yazılışındadır.
Bu ayrışmanın açıklaması söyleyişte yatar. İnce ünsüz işareti kaldırıldığında sözcüğün sesi değişir; kâğıt yazılan sözcük kağıt yazıldığında okur k ünsüzünü kalın okumaya yönelir. Uzun ünlü işareti ise yalnızca bir süreyi gösterir ve çoğu konuşur bu süreyi zaten söylemez. Derlem, yazanların ayırt edici işlevi olan işareti korumaya, yalnızca süsleyici görünen işareti bırakmaya eğilimli olduğunu gösterir. Kılavuzun katil ve kadir için yaptığı kabul, bu genel eğilimin kural tarafından tanınmış küçük bir örneğidir.
Kuralın daralması da derlemde görünür. Korkmaz'ın 1992 sözlüğünde işaretli örnekler arasında yer alan dört sözcük, bugün derlemde çoğunlukla işaretsiz yazılır: İşaretli yazım ilâçta yüzde 1,9, plâjda yüzde 0,8, plâkta yüzde 1,8, ilânda yüzde 5,8'dir. 2012 kılavuzu l'den sonraki işareti özel adlara bıraktığı için, bu sözcükler artık işaretsiz biçimleriyle ölçünlüdür. Aynı sözlükteki kâtip, dükkân, kâfir ve hikâye ise yüzde 62 ile 79 arasında işaretini korur. 1928'den beri ince ünsüz görevini taşıyan işaret ile sonradan kural dışında kalan işaret arasındaki fark, kullanımın kurala gecikmeli ama düzenli biçimde uyduğunu gösterir.
Kaynak türü ve zaman içinde düzeltme işareti
Düzeltme işaretinin korunması kaynak türüne göre belirgin biçimde değişir. İnce ünsüz işaretini taşıyan en sık otuz sözcük kümesinde şapkasız yazım haber metinlerinde yüzde 74,1, çevrim içi sözlük yazılarında yüzde 75,0, köşe yazılarında yüzde 55,8'dir. Aynı oran kitaplarda yüzde 31,6'ya, DergiPark makalelerinde yüzde 27,7'ye, lisansüstü tezlerde yüzde 25,2'ye iner. Uzun ünlü işaretinde de sıra aynıdır; şapkasız yazım haberde yüzde 94,3, kitapta yüzde 81,0, makale ve tezlerde yaklaşık yüzde 67'dir. Akademik yazı, işareti en çok koruyan kaynak türüdür.
Zaman ekseni daha şaşırtıcı bir eğilim gösterir. DergiPark makalelerinde ince ünsüz işaretinin düşme oranı 2000'de yüzde 67,2'dir. Oran 2005'te yüzde 61,7'ye, 2010'da yüzde 43,9'a iner; 2016'da yüzde 33,1, 2022'de yüzde 24,4, 2025'te ise yüzde 19,9 olur. Köşe yazılarında aynı oran 2005'teki yüzde 84,1'den 2016'da yüzde 58,1'e ve 2025'te yüzde 41,6'ya gerilemiştir. Haber metinlerinde düşüş daha sınırlıdır; oran 2005'te yüzde 85,0, 2025'te yüzde 70,9'dur. Başka bir deyişle, şapka yirmi beş yıl içinde akademik yazıda ve köşe yazılarında açıkça geri dönmüştür.
Bu geri dönüşün nedeni ölçümden doğrudan okunamaz. Dönem, kılavuzun düzeltme işaretini sistemli biçimde gösterdiği 2005 ve 2012 baskılarıyla, yazım denetimi yazılımlarının yaygınlaşmasıyla ve dergilerin yayın kurallarını ayrıntılandırmasıyla örtüşür; bu etkenlerin her birinin payını ayırmak ayrı bir araştırma gerektirir. Hükûmet sözcüğü ise bu eğilimin dışında kalır; haberde yüzde 98,9, köşe yazısında yüzde 99,0, makalede yüzde 94,6, kitapta yüzde 90,2 oranında hükümet yazılır. Bir sözcüğün yazıdaki alışkanlığı, kuralın genel yönünden bağımsız biçimde kalıcı olabilir.
Eş yazımlı sözcükler ve bilginin yitimi
Düzeltme işaretinin birinci görevi derlemde ölçülmesi en zor olanıdır, çünkü işaret düştüğünde ortaya çıkan biçim de geçerli bir sözcüktür. Sözlükte şapkalı ve şapkasız yazılışı ayrı madde olan 74 çift vardır. Derlemde hâlâ 428.353, hala 430.075 kez yalın biçimde geçer; hâkim 254.121, hakim 225.057 kez görülür. Hala biçiminin ne kadarının babanın kız kardeşini, ne kadarının şapkası düşmüş henüz anlamını taşıdığı, cümle okunmadan bilinemez. İşaretin taşıdığı bilgi yazıda yitirildiğinde, onu yeniden kurmak bağlamı çözümleyen bir okura ya da modele kalır.
Aynı sorun önad yapan -î ekinde daha da büyüktür. Sözlükte bu eki taşıyan tek sözcüklü 100 başlıkta yalın şapkalı biçimin payı yüzde 14,2 görünür; ama şapkasız biçim aynı zamanda iyelik ya da belirtme ekli bir addır. Olasılık anlamındaki önad ihtimalî derlemde yalnızca 90 kez, ihtimali ise 159.586 kez geçer; ikinci biçimin büyük bölümü ihtimal sözcüğünün iyelik ekli kullanımıdır. Tarihî ile tarihi, dinî ile dini arasında da aynı karışıklık vardır. Yüzey sayımı burada kuralın tutup tutmadığını değil, işaretsizliğin yarattığı belirsizliğin ne kadar geniş olduğunu ölçer.
Bu belirsizlik derlem araçları için de bir tasarım sorunudur. Bitigçi'nin sıklık kartı, şapkalı bir madde başını derlemdeki şapkasız eş lemma kümesiyle birleştirir; rüzgâr maddesi böylece rüzgar yazılışlı yüz binlerce geçişi de görür. Kâr ile kar ya da hâlâ ile hala gibi iki ayrı madde söz konusu olduğunda ise bu birleştirme yapılmaz; yapılsaydı iki sözcüğün sayıları birbirine karışırdı. Eş yazımlılık, derlemi sözlüğe bağlarken yazımın tek başına yetmediği noktaları gösterir. Bu noktalarda anlam ayrımı ancak bağlamdan yapılabilir.
Türkçe harfler ve ASCII'ye katlama
Türk alfabesinin ç, ğ, ı, ö, ş ve ü harfleri, İngilizce temelli klavye ve yazılımlarda zaman zaman c, g, i, o, s ve u harflerine indirgenir. Bu dönüşüme ASCII'ye katlama denir; çocuk sözcüğünün cocuk biçiminde yazılması bunun tipik örneğidir. Katlanmış metni yeniden Türkçe harflere çevirmek, Türkçe doğal dil işlemede ayrı bir görev olarak ele alınır. Derlemde bu olgunun ne kadar yaygın olduğu, her sık başlığın katlanmış biçimi sayılarak ölçülebilir. Katlanmış biçim sus ya da kus gibi başka bir geçerli sözcüğe denk geliyorsa ölçümden çıkarılır.
En az bin kez geçen 10.179 başlıkta katlanmış biçimler doğru biçimlerin yanında yalnızca yüzde 0,18 oranında görülür. On bin kezden sık geçen 3.546 başlığın ortancası yüzde 0,04'tür; en çok katlanan onda birlik dilimde bile oran yüzde 0,48'i aşmaz. İçin sözcüğü 23,3 milyon geçişte yalnızca 246 kez icin, çok sözcüğü 11,7 milyon geçişte 411 kez cok biçiminde yazılmıştır. Harflere bakıldığında en çok ğ ile ü yitirilir; ikisinde de oran binde 2,3 ile 2,4 arasındadır. Oran ş, ı ve ç harflerinde binde 1,3 ile 2,2 arasında kalır. Binde 0,7 ile en az yitirilen harf ise ö'dür.
Katlamanın yüksek göründüğü sözcükler çoğunlukla başka bir açıklamaya sahiptir. Müslim yerine muslim, kağan yerine kagan, majör yerine major biçimleri, Türkçe harfin yitirilmesinden çok sözcüğün yabancı dildeki yazımının korunmasıdır; editor, virus, super ve sensor gibi biçimler de aynı nedenle İngilizce sözcük listesiyle ayıklanmıştır. Kaynak türüne göre katlama, kaynağı belirsiz tarama verilerinde binde 4,3 ile en yüksek, haber ve köşe yazılarında binde 0,2 ile en düşük düzeydedir. Bitigçi derleminin büyük bölümünde Türkçe harf sorunu, genel kanının aksine, yazım değişkelerinin küçük bir parçasıdır.
Büyük harf dönüşümü ve kodlama kayıpları
Türkçenin noktalı ve noktasız i harfleri, büyük ve küçük harf dönüşümünde başka dillere benzemeyen bir eşleşme gerektirir. Türkçede büyük I küçültüldüğünde ı, büyük İ küçültüldüğünde i olur; İngilizce kurallarla çalışan bir yazılım ise büyük I'yı i'ye çevirir. Noktasız büyük I ile yazılmış bir başlık ya da cümle başı Türkçe kuralla küçültüldüğünde, ISTANBUL yazılışından ıstanbul, INTERNET yazılışından ınternet, ISLAM yazılışından da ıslam çıkar. Derlemde ıstanbul 33.005, ınternet 30.691, ıslam 24.069 kez geçer; bu biçimler bir yazım yanlışı değil, harf dönüşümündeki bir uyumsuzluğun izidir.
Bu iz kaynak türüne göre farklı yoğunluktadır. İ ile başlayan sık sözcüklerde ı ile başlayan bozuk biçimlerin payı kitaplarda yüzde 0,82, tezlerde yüzde 0,56, DergiPark makalelerinde yüzde 0,46'dır. Haber metinlerinde oran yüzde 0,16'ya, köşe yazılarında yüzde 0,14'e iner. Kitaplar ve akademik yazılar çoğunlukla taranmış ya da biçimlendirilmiş belgelerden metne aktarıldığı için, büyük harfli başlıklar ve dizgi özellikleri bu dönüşüm yanlışına daha açıktır. Torunoğlu ile Eryiğit'in Türkçe sosyal medya metinleri için önerdiği normalleştirme zincirinin ilk halkası da büyük ve küçük harf dönüşümüdür; bu, sorunun yalnızca derleme özgü olmadığını gösterir.
İkinci teknik bozulma türü, Türkçe harfin metinden tümüyle düşmesidir. PDF belgelerinden metin çıkarılırken yazı tipi kodlaması tanınmazsa, ü, ö ya da ş gibi harfler boşluk bırakmadan silinebilir; yüksek sözcüğü 13.312 kez yksek, yönelik 8.933 kez ynelik, dünya 5.384 kez dnya biçiminde görülür. Bu bozulmanın payı tezlerde yüzde 2,06, DergiPark makalelerinde yüzde 1,64, kitaplarda yüzde 1,35, haberde ise yüzde 0,49'dur. DergiPark'ta oran 2005'teki yüzde 1,77'den 2025'te yüzde 0,64'e inmiştir. Derlemde yazım değişkesi gibi görünen biçimlerin bir bölümü, yazanın değil, metni aktaran yazılımın izidir.
Kesme işareti ve özel adlar
Kılavuz, bir özel ada iyelik, durum ya da bildirme eki eklendiğinde araya kesme işareti konmasını ister; Türkiye'de, Atatürk'ün ve Yunus Emre'yi bu kuralın örnekleridir. Ne var ki kuralın önemli ayrık durumları vardır. Özel adlara gelen yapım ekleri ve çokluk eki kesmeyle ayrılmaz; Türkçe, Türklük, Avrupalı, Türklerin bu nedenle bitişik yazılır. Kurumların, kuruluşların, kurulların ve iş yerlerinin adlarında da ekler kesmesiz yazılır; kılavuz Türk Dil Kurumundan, Bakanlar Kuruluna gibi örnekler verir. Kesme işareti böylece yalnızca özel ad bilgisini değil, adın türünü de yazıya taşır.
Derlemde kesme işaretinin temel kuralı güçlü biçimde tutar. Ölçüme, çözümleyicinin özel ad, kısaltma ya da tanınmayan ad saydığı ve en az iki bin kez kesmeli ek almış 1.808 taban alındı. Bu tabanlarda kesmeli biçimler 23,85 milyon kez, aynı eklerin kesmesiz yazıldığı biçimler ise 689 bin kez geçer; kesmesiz yazımın payı yüzde 2,8'dir. Tabanların ortancası yüzde 0,53'tür. Türkiye yüzde 0,61, ABD yüzde 0,38, Almanya yüzde 1,0, Çin yüzde 1,8 oranında kesmesiz yazılır. Kaynak türleri arasında fark büyüktür; kesmesiz yazım haberde yüzde 0,57, köşe yazısında yüzde 0,94 iken, çevrim içi sözlük yazılarında yüzde 16,7'ye çıkar.
Kuralla kullanımın en açık ayrıldığı yer kurum adlarıdır. Kılavuz, bu adlara gelen eklerin kesme işareti olmadan yazılmasını ister. Oysa derlemde Yargıtay adı 39.096 kez kesmeli, yalnızca 4.496 kez kesmesiz ek alır; Danıştay için sayılar 19.797 ile 3.292, Kızılay için 19.085 ile 7.250'dir. Yazanlar bu adları kurum değil, kişi ve yer adları gibi özel adlar olarak algılamakta ve genel kuralı uygulamaktadır. Öbür yönde, sözlükte aynı zamanda cins ad olarak yer alan Yılmaz, Şimşek ve Polat gibi sözcükler derlemde sık sık kesmeli ek alır; burada kesme işareti sözcüğün o cümlede bir soyadı olarak kullanıldığını gösteren tek ipucudur.
Kesme işaretinin daha eski bir görevi de vardır. Banguoğlu ile Korkmaz, işaretin alıntı sözcüklerde hece kesintisini gösterdiğini yazar; Demircan'ın aktardığı 1928 kararlarından biri de hecelerin bu işaretle ayrılmasıdır. Derlemde bu görev ancak birkaç sözcükte sürer. Kur'an yazılışı kesmesiz biçimle kullanımı yarı yarıya paylaşır ve kat'î yüzde 74 oranında kesmeli yazılır; te'lif ile neş'e ise yüzde 4'ün altında kalır. İşaretin işlevi bir yüzyıl içinde sesten dil bilgisine kaymıştır.
Birleşik sözcüklerde bitişik ve ayrı yazım
Birleşik sözcüklerin yazımı, kılavuz tarihinin en çok tartışılan konusudur. 2012 kılavuzu bitişik yazımı belirli koşullara bağlar. Birleşirken ses düşmesine uğrayan sözcükler bitişik yazılır; kaynana, kaynata, pazartesi, nasıl ve niçin bu türdendir. Sözcüklerden ikisi ya da ikincisi birleşmede anlam değişmesine uğruyorsa da bitişik yazım seçilir; aslanağzı, kuşburnu ve keçiboynuzu gibi bitki adları bunun örnekleridir. Bu koşullar yoksa birleşik sözcük ayrı yazılır; köpek balığı, deve kuşu ve ateş böceği gibi hayvan adları anlamını koruyan birleşmelerdir.
Bu kurallar 1965 kılavuzunun belirtisiz ad tamlamalarını büyük ölçüde bitişik yazma eğilimine bir tepki olarak biçimlenmiştir. 2012 sunuşu, bu yönelimin ekleyerek sözcük kuran Türkçenin yapısına zarar verdiği görüşündedir. Ne var ki ölçüt dil bilgiseldir ve yazan bunu her zaman göremeyebilir. Bir birleşmenin anlam değişmesine uğrayıp uğramadığı ya da bir ses düşmesi taşıyıp taşımadığı, gündelik yazıda çoğu zaman sezgiyle kararlaştırılır. Bu yüzden bitişik ve ayrı yazım, derlemde kuraldan ayrılmanın en sık görüldüğü alanlardan biridir.
Kılavuz ayrıca bazı yaygın birleşmeleri tek tek kayda geçirir. İş birliği, yıl dönümü, ön yargı, yurt dışı ve her şey ayrı yazılır; soykırım ile Dışişleri ise bitişik. Bu tek tek kararlar, genel kuralın uygulanmasında ortaya çıkan belirsizlikleri gidermek için dizine eklenmiştir. Sözlükler de her birleşik madde başında aynı kararı vermek zorundadır. Bitigçi sözlüğünde 112.481 başlık boşluk içerir; her biri, derlemde ne kadar bitişik yazıldığı ölçülebilecek bir yazım kararıdır.
Banguoğlu'nun Türkçenin Grameri, ek ve sözcüklerin kaynaşmaya yatkın olduğu Türkçede birleşiklerin giderek tek parça yazılacağını öngörür. İmer'e göre ise yazılı metinde sözcüğü belirleyen şey aralıklardır. Bitişik yazılan ilkokul belirli bir okul türünü anlatır, ayrı yazılan ilk okul ise karşılaşılan ilk okul anlamına gelebilir. Bu iki görüş, iş birliği ya da yıl dönümü türünden kavramlaşmış adların bitişik yazımda direnmesine iki ayrı gerekçe sunar.
Bitişik ve ayrı yazım derlemde
Sözlükte ayrı yazılan ve derlemde yeterince sık geçen iki sözcüklü 23.257 başlık için yalın ayrı biçim ile bitişik biçim karşılaştırıldı. Toplamda bitişik yazımın payı yüzde 4,7'dir ve başlıkların ortancasında bitişik biçim hiç görülmez. Her şey 329.297 kez ayrı, 25.413 kez bitişik yazılır. Ya da bağlacında 4,28 milyon ayrı yazıma karşılık 94.115, yanı sıra öbeğinde 978.816 ayrı yazıma karşılık 50.981 bitişik yazım görülür. Bitişik yazımın yüzde onu aştığı 1.737 başlığın önemli bir bölümü ise yazım sapması değil, Albayrak, Akdemir ya da Nişantaşı gibi aynı harf dizisini taşıyan özel adlardır; sayım burada elle denetlenmeden yorumlanamaz.
Bazı başlıklarda derlem kılavuzdan açıkça ayrılır. İş birliği 216.843 kez ayrı, 325.085 kez bitişik yazılır; kılavuzun ayrı yazımına karşın derlemin çoğunluğu bitişik biçimdedir. Yıl dönümü için iki yazım neredeyse eşittir. Öbür yönde, sözlükte ayrı duran iki başlık derlemde neredeyse yalnızca bitişik görülür. Dış işleri karşısında Dışişleri 301.738 kez, soy kırımı karşısında soykırımı 18.714 kez geçer; kılavuz da bu iki sözcüğü bitişik yazar. Burada sapma derlemde değil, sözlüğün kendi kaydındadır ve ölçüm bir düzeltme önerisine dönüşür.
Sözlükte bitişik yazılan başlıklarda ayrı yazımın payı toplamda yüzde 1,0, ortancada binde 0,7'dir. Satır sonunda bölünmüş sözcüklerden kalan son ra ya da önem li gibi parçalar bu oranı şişirir. Gerçek ayrılıklar ise çoğunlukla terim niteliğindeki yeni birleşmelerdedir. Çok değişkenli 25.204 kez ayrı, yalnızca 63 kez bitişik yazılır; öz değerlendirmede bu sayılar 10.501 ile 1.291, iç açıcıda 7.919 ile 195'tir. Zaman içinde bir düzelme de görülür. Herşey, birşey, yada gibi on iki yaygın bitişik yanlışın milyon cümledeki sıklığı, haberde 2010'daki 1.570'ten 2025'te 135'e, DergiPark'ta 2000'deki 4.036'dan 2025'te 239'a inmiştir.
Yardımcı eylemle kurulan birleşik eylemler
Kılavuz, etmek, olmak ve benzeri yardımcı eylemlerle kurulan birleşik eylemler için ses ölçütüne dayanan bir kural koyar. Özgün biçimi tek heceli olan Arapça kökenli bir ad, yardımcı eylemle birleşirken ses düşmesine, ses değişmesine ya da ses türemesine uğrarsa, birleşik eylem bitişik yazılır; emretmek, kaybolmak, affetmek, hissetmek ve reddetmek bu türdendir. Ad hiçbir ses olayı geçirmiyorsa birleşik eylem ayrı yazılır; terk etmek, arz etmek, kabul etmek, söz etmek ve yok olmak bu kurala uyar.
Ses olaylı eylemlerde derlem kurala çok güçlü biçimde uyar. Seçilen on dokuz etmek eyleminde bitişik biçimler 6,73 milyon, ayrı biçimler 15.455 kez geçer; ayrı yazımın payı binde 2,3'tür. Kaybetmek 1.365.724 kez, kayıp etmek yalnızca 423 kez; hissetmek 1.035.736 kez, his etmek 467 kez görülür. Ayrılık birkaç sözcükte yoğunlaşır; zulüm etmek yüzde 11,0, haz etmek yüzde 30,4 oranında ayrı yazılır. Olmak ile kurulan eylemlerde tablo değişir: Kayıt olmak 15.353 geçişle, 11.689 kez geçen kaydolmak biçiminin önüne geçer ve kural derlemde azınlıkta kalır.
Ses olayı geçirmeyen eylemlerde ise asıl belirleyicinin hece sayısı olduğu görülür. En az beş yüz kez geçen 729 eylemde ad tek heceliyse bitişik yazımın payı yüzde 10,3'e çıkar; iki heceli adlarda bu pay binde 2,4'e, üç ve daha çok heceli adlarda on binde 3'e düşer. Terk etmek 186.502 kez ayrı, 43.227 kez bitişik; fark etmek 337.611 kez ayrı, 46.377 kez bitişik yazılır; zapt etmek ise 9.158 kez bitişik yazılarak ayrı biçimi geçer. Devam etmek ya da ifade etmek gibi çok heceli eylemlerde bitişik yazım neredeyse hiç görülmez. Yazanlar, ses olayı ölçütünü değil, birleşimin söyleyişte tek bir sözcük gibi duyulup duyulmadığını izlemektedir.
Sözlükte kayıtlı yazım değişkeleri
Sözlükler yazım çeşitliliğini görmezden gelmez; değişkeyi ayrı bir başlık olarak kaydedip okuru ana biçime gönderir. Bitigçi sözlüğünde bütün anlamları tek bir başlığa gönderme yapan ve o başlıktan en çok iki harf ayrılan 971 değişke çifti bulunur; aynı yazılışta kendi tanımı olan bir eş sesli maddesi bulunan başlıklar bu sayıya katılmamıştır. Laboratuar laboratuvara, makina makineye, yanlız yalnıza, glukoz glikoza, lipid lipite gönderilir. Bu kayıtlar, sözlüğün bir yazımı ölçünlü, ötekini ikincil saydığını gösteren açık kararlardır.
Derlemde en az yüz kez geçen 756 çiftin 125'inde değişke, sözlüğün ana biçiminden daha sık yazılır. Değişkelerin toplam payı ise yüzde 5,3'te kalır; ana biçim çoğu durumda kullanımın da çoğunluğudur. Ayrılan örnekler ilgi çekicidir. Hadi 116.530 kez, haydi 68.176 kez; ıstırap 18.363 kez, sözlüğün ve kılavuzun ana biçim saydığı ızdırap 6.357 kez geçer. Lipid ve glukoz gibi bilim terimlerinde kaynak dilin yazımı Türkçe söyleyişe uyarlanmış biçimle yarışır; lipid 24.112, lipit 12.315 kez görülür.
En büyük ayrılık bir yazım farkından çok bir türetme ayrımından doğar. Sözlük, yayımcılık ve yayımlamak biçimlerini ana biçim sayar; derlemde ise yayıncılık 111.000, yayımcılık yalnızca 1.268 kez geçer. Bu örnek, ölçünlü dil kararlarının her zaman çoğunluğun kullanımına indirgenemeyeceğini de hatırlatır; yayın ile yayım arasındaki ayrım bir anlam ayrımıdır ve sözlük bu ayrımı korumayı seçmiştir. Derlem burada kararı değiştirmekten çok, okura yayıncılık biçiminin neden bir değişke olarak kaydedildiğini açıklama gereğini gösterir.
Tek harflik sapmaların haritası
Fred Damerau 1964'te, bilgisayarla yazım denetimi üzerine yaptığı öncü çalışmada, yanlışların yüzde sekseninden fazlasının tek bir harfin eklenmesi, düşmesi, başka harfle değişmesi ya da iki komşu harfin yer değiştirmesinden oluştuğunu bildirmiştir. Bu gözlem, sözlük biçimine tek düzenleme uzaklığındaki bütün biçimleri taramayı anlamlı kılar. Tarama, derlemde en az üç bin kez geçen ve en az beş harften oluşan 14.503 başlığı kapsadı. Her başlıktan bu dört işlemle üretilen ve sözlükte bulunmayan biçimler arandı; çekimle karışmasın diye sözcük sonunda ekleme ve silme yapılmadı.
Bu tarama 87.155 aday verdi. Çözümleyici adayların büyük bölümünün başka bir sözcük ya da çekim olduğunu gösterdi; dizi için dini, satış için satın, resim için resmi gibi adaylar bu yüzden ölçümden çıkarıldı. Ek parçaları, sözcük başında ayrılan biçimler, kesmeyle ek alan özel adlar ve İngilizce sözcükler de ayıklandı. Geriye 21.753 değişke kaldı; bunlar derlemde 10,89 milyon kez geçer ve temel biçimlerin geçişlerinin yüzde 1,05'ine denk düşer. Başlıkların ortancasında bu oran binde 2,6'dır; 5.846 başlıkta hiç değişke yoktur, en sapmalı yüzde birlik dilimde ise değişkelerin payı yüzde 34,5'e ulaşır.
Değişke kütlesinin yüzde 55'i, yani 5,95 milyon geçiş, düzeltme işaretinin düşmesinden ya da eklenmesinden gelir. Ünsüz değişimi 1,53 milyon, ünlü değişimi 1,24 milyon, ünlü düşmesi 0,45 milyon geçişle izler. Türkçe harf kaybı 0,39 milyon, gereksiz Türkçe harf 0,32 milyon, ünsüz ötümlülüğü farkı da 0,32 milyon geçiştir. Ünsüz düşmesi, ünsüz eklenmesi, ünsüz ikizleşmesi, ünlü eklenmesi ve harf yer değiştirmesi birlikte 0,69 milyon geçişte kalır. Bir ünlü ile bir ünsüzün birbirinin yerine geçtiği 1.851 biçim ise ayrı sayıldı; araflt ya da osmanl gibi bu biçimler çoğunlukla taranmış sayfalardan metin çıkarılırken oluşan bozulmalardır.
Yaygın sapmalar ve kaynak türü
Tek harflik değişkeler tek bir nedenden doğmaz. Bir bölümü kaynak dilin yazımını korur; metod, tiroid, absürd, hibrid ve peptid gibi biçimler Türkçede sözcük sonundaki ötümlü ünsüzün ötümsüzleşmesini yazıya yansıtmaz. Bu türün payı haberde yüzde 1,6 iken, DergiPark makalelerinde yüzde 12,5, kitaplarda yüzde 10,8'dir. Bir bölüm tarihsel metinlerin çeviriyazısından gelir; içün, gelür, kendü ve olmış gibi biçimler eski Anadolu metinlerinin yuvarlak ünlülerini taşır. Nefs, keşf, feth ve zikr gibi Arapçanın özgün biçimleri de din ve tarih yazısında yaşar.
Konuşma dilinin izi de belirgindir; bişey 15.322, tabiki 9.892, felan 4.828 kez geçer. Gerçek yazım yanlışları ise beklenenden azdır. Herkes karşısında herkez yüzde 0,20, yanlış karşısında yalnış yüzde 0,11, yalnız karşısında yanlız yüzde 0,63 oranındadır. Daha yüksek oranlar alıntı sözcüklerde görülür; tıraş yerine traş yüzde 20,0, laboratuvar yerine laboratuar yüzde 12,9, makine yerine makina yüzde 8,9, orijinal yerine orjinal yüzde 6,7, maalesef yerine malesef yüzde 5,0, antrenman yerine antreman yüzde 4,3 oranında yazılır.
Kaynak türü bu oranları belirgin biçimde değiştirir. Orjinal yazımı haberde yüzde 3,9'da kalırken çevrim içi sözlük yazılarında yüzde 31,8'e çıkar. Aynı karşılaştırmada antreman yüzde 1,2'den yüzde 21,4'e, malesef de kitaptaki yüzde 0,8'den yüzde 15,4'e yükselir. Seçilen yaygın sapmaların toplam payı haberde 2010'daki yüzde 2,6'dan 2025'te yüzde 0,8'e, DergiPark'ta yüzde 8,7'den yüzde 0,8'e inmiştir; makalelerdeki düşüşün önemli bir bölümü laboratuar ve makina gibi eski değişkelerin çekilmesinden gelir. Yayıncı denetiminden geçen metinlerle doğrudan yayımlanan metinler arasındaki fark, yazım kuralının kullanıma hangi kanallardan ulaştığını gösterir.
Hesaplamalı yazım denetimi ve normalleştirme
Karen Kukich'in 1992 tarihli kapsamlı incelemesi, yazım denetimini üç ayrı soruna böler. Birincisi sözlükte bulunmayan biçimleri saptamak, ikincisi tek başına alınmış bir sözcük için doğru adayı önermek, üçüncüsü ise bağlamı kullanarak geçerli ama yanlış yerde kullanılmış sözcükleri bulmaktır. Üçüncü sorun en zor olanıdır; hala ile hâlâ ya da dini ile dinî arasındaki seçim, harflere değil cümleye bakmayı gerektirir. Eric Brill ve Robert Moore'un 2000'de önerdiği gürültülü kanal modeli, tek harflik işlemler yerine harf dizilerinin birbirine dönüşme olasılıklarını öğrenerek aday sıralamasını iyileştirmiştir.
Eklemeli diller bu yöntemlere ek bir güçlük getirir. Kemal Oflazer 1996'da, bir sözcüğün olası bütün çekimli biçimlerini liste olarak tutmanın olanaksız olduğu dillerde, yazım düzeltmenin biçim bilgisi çözümleyicisiyle birlikte yapılması gerektiğini göstermiş ve sonlu durumlu bir tanıyıcının belirli bir uzaklık sınırı içinde yanlışa dayanıklı biçimde çalıştırılmasını önermiştir. Bu maddedeki ölçümde de aynı ilke izlenmiş, değişke adaylarının başka sözcüğün çekimi olup olmadığı Zemberek tabanlı çözümleyiciyle denetlenmiştir.
Sosyal medya metinleri yazım çeşitliliğini en uç noktaya taşır. Bo Han ve Timothy Baldwin kısa iletilerdeki sözlük dışı biçimlerin ölçünlü karşılıklarına bağlanması sorununu sistemli biçimde ele almıştır. Dilara Torunoğlu ve Gülşen Eryiğit, Türkçe için bu işi yedi halkalı bir zincir olarak kurar. Zincir büyük ve küçük harf dönüşümüyle başlar; değiştirme kuralları ve sözlük araması, özel ad belirleme, Türkçe harflerin ve ünlülerin geri getirilmesi, söyleyiş kaynaklı yazımların düzeltilmesiyle sürer ve yazım düzeltmeyle biter. Eryiğit ve Torunoğlu-Selamet 2017'de aynı yaklaşımı daha geniş veri ve değerlendirmeyle sürdürmüştür. Bitigçi derleminde ölçülen olgu sınıflarının bu zincirle büyük ölçüde örtüşmesi, Türkçede yazım çeşitliliğinin kaynaklarının sınırlı ve tanımlanabilir olduğunu düşündürür.
Sayısal ortamda işaretler
Bilgisayarda bir harfin görünüşü ile kodu aynı şey değildir. Düzeltme işaretli â harfi tek bir karakter olarak kodlanabileceği gibi, a harfi ile onun üstüne binen ayrı bir işaret karakterinin birleşimi olarak da kodlanabilir. Ekranda aynı görünen bu iki dizi, bir arama yazılımı için iki ayrı sözcük demektir. Unicode standardının normalleştirme ekinde tanımlanan biçimler, bu tür eş görünümlü dizileri ortak bir koda indirerek karşılaştırmayı olanaklı kılar. Derlem kurulurken metinlerin aynı normalleştirmeden geçirilmesi, şapka sayımının güvenilirliği için ön koşuldur.
Kesme işareti de benzer bir çeşitlilik taşır. Düz kesme işareti ile tipografik kapanış tırnağına benzeyen ikinci karakter, yazıda aynı işlevi görür ama kodda ayrı karakterlerdir. Bitigçi derleminde kesme işareti taşıyan biçimlerin 109,4 milyon geçişi düz işaretle, yalnızca 103 bini tipografik işaretle görülür; bu oran kaynakların alışkanlığı kadar derlem hazırlanırken yapılan karakter düzenlemesini de yansıtabilir. Benzer biçimde noktasız ve noktalı i harflerinin büyük ve küçük harf dönüşümü, yazılımın Türkçe kurallarla çalışıp çalışmadığına bağlıdır; bu ayar unutulduğunda derlemde ıstanbul ya da ınternet gibi izler kalır.
Yazım çeşitliliğinin bir bölümü bu nedenle dil kullanıcısından değil, metni üreten ve aktaran araçlardan gelir. Taranmış kitap sayfalarında harf tanıma yanlışları, PDF belgelerinde kodlanmamış yazı tipleri, eski dizgi sistemlerinde eksik Türkçe harfler ve klavye düzenleri yazıya kendi izlerini bırakır. Bir derlemde yazım üzerine ölçüm yapılırken, bu teknik kaynaklı değişkeleri dilsel değişkelerden ayırmak, ölçümün en emek isteyen bölümüdür. Bu maddede ünlü yerine ünsüz gelen biçimler, harf düşmesi ve büyük harf dönüşümü bu yüzden ayrı sınıflarda tutulmuştur.
Bitigçi'de yazım kararları
Bitigçi'nin arama kuralı derlem ölçümleriyle uyumlu bir seçime dayanır. Aramada düzeltme işareti yok sayılır; kar yazan okur kâr maddesine, hala yazan okur hâlâ maddesine de ulaşır. Türkçe harfler ise kesin tutulur; kır araması kir sözcüğünü getirmez, nişan ile nisan karışmaz. Ölçümler bu ayrımı destekler. İnce ünsüz işareti derlemde yarı yarıya, uzun ünlü işareti beşte dört oranında düşer; Türkçe harflerde ise kayıp binde iki dolayında kalır. Klavyeden kaynaklanan sinif ya da kagit gibi biçimler için arama, sonuçlara karışmayan ayrı bir öneri satırı gösterir.
Sözlüğün kendi yazım kararları da derlemle sınanabilir. Okul Sözlüğü, madde başlarında kılavuzun yazımını izler. Ön yargı maddesi bu yüzden ayrı yazılır; derlemde daha yaygın olan önyargı yazılışı ise maddenin değişkesi olarak kaydedilir ve aramada bu yazılış da öne çıkarılır. Derlemde önyargı yalın biçimiyle 20.427, ön yargı 5.750 kez geçer; ölçünlü biçim ile yaygın biçim böylece aynı maddede buluşur. Ana sözlükte değişkeler, ana biçime gönderme yapan ayrı başlıklarla gösterilir ve yeni madde eklenirken bir adayın sözlükte zaten başka bir yazımla bulunup bulunmadığı denetlenir.
Bu denetimin yazım bilgisine ne kadar bağlı olduğu, kaynaşmış birleşik eylemlerde açıkça görülmüştür. Cezp etmek biçimindeki bir aday, sözlükte cezbetmek olarak zaten bulunduğu hâlde boşluk silinerek yapılan bir karşılaştırmayla yakalanamaz; ses olayının kuralını bilen bir denetim gerekir. Sözlükte 2.541 başlık ayraç içinde seçenekli ya da isteğe bağlı bir öğe taşır ve bunlar da açılmadan karşılaştırılamaz. Derlem ölçümleri böylece yalnızca kullanımı betimlemekle kalmaz; Dışişleri, soykırım ya da çok değişkenli gibi örneklerde sözlüğün kendi kayıtlarının gözden geçirilmesi için somut adaylar da üretir.
Ölçümün sınırları
Derlem, Türkçenin bütün yazısını değil, toplanabilmiş yazısını temsil eder. Tarih tablosuna göre Bitigçi derleminde 90,9 milyon kitap cümlesi, 70,2 milyon haber cümlesi, 62,7 milyon DergiPark cümlesi, 51,5 milyon tez cümlesi ve 13,5 milyon köşe yazısı cümlesi vardır; çevrim içi sözlük yazıları 0,89 milyon cümleyle küçük bir dilimdir. Toplam oranlar bu bileşimin ağırlıklarını taşır. Haber metinlerinin yüksek payı düzeltme işaretinin düşme oranını yükseltir, taranmış kitapların payı ise teknik bozulmaları artırır. Bu yüzden maddede oranlar olabildiğince kaynak türüne göre ayrı verilmiştir.
Yüzey sayımı bağlamı görmez. Hala ile hâlâ, tarihi ile tarihî ya da Yılmaz ile yılmaz arasındaki ayrım ancak cümle okunarak yapılabilir; bu maddede bu tür eş yazımlılar ya ayrı tutulmuş ya da yalnızca belirsizliğin büyüklüğünü göstermek için kullanılmıştır. Kukich'in gerçek sözcük yanlışı dediği tür, yani geçerli bir sözcüğün yanlış yerde kullanılması, bu yöntemle hiç görülmez. Çözümleyicinin kendi sözcük listesinde yer alan tesbit, orjinal ve birşey gibi yaygın değişkeler de tek harf taramasında tanınmış sözcük sayıldığından ölçüme girmemiştir. Verilen değişke oranları bu nedenle alt sınır olarak okunmalıdır.
Zaman karşılaştırmaları da kaynakların tarih kaydına bağlıdır. Haber, köşe yazısı ve DergiPark cümlelerinin büyük çoğunluğu tarihlidir. Kitaplarda tarih kaydı seyrektir; tezlerde de kayıtlı tarih derlemeye giriş gününe karşılık geldiğinden bu iki türde yıllık kırılım yapılmamış ya da sınırlı tutulmuştur. İki sözcüklü öbek sayımları derlemin lemma çözümlemesine dayandığından, bazı öbekler birden çok anahtar altında dağılmış olabilir; bu durum aday anahtarlar birleştirilerek giderilmeye çalışılmıştır. Bütün ölçümler yeniden çalıştırılabilir betiklerle yapılmıştır ve sonuçlar derlemin Kasım 2026 durumunu yansıtır.
Sorular ve yanıtlar
Sık karşılaşılan teknik sorular, maddenin doğrulanmış kavramsal dayanaklarıyla ve bölüm açıklamalarıyla birlikte yanıtlanır.
Düzeltme işareti neden bazı sözcüklerde korunurken bazılarında düşüyor?
Derlem, işaretin taşıdığı görevin belirleyici olduğunu gösterir. Kâğıt, hikâye ve mekân gibi sözcüklerde işaret k ya da g ünsüzünün ince söylendiğini gösterir; işaret kaldırıldığında okuyuş değişir. Bu türden başlıklarda yalın biçimlerin yüzde 59,6'sı şapkalıdır. Âdeta, hâlen ve derhâl gibi sözcüklerde ise işaret yalnızca ünlünün uzunluğunu gösterir ve çoğu konuşur bu uzunluğu söylemez; bu türde şapkalı pay yüzde 16'da kalır. Yazanlar ayırt edici işlevi olan işareti korumaya, ayırt edici görünmeyen işareti bırakmaya eğilimlidir.
Düzeltme işaretinin kullanımı zaman içinde nasıl değişti?
Akademik yazıda değişim çarpıcıdır. DergiPark'ta şapkasız ince ünsüz yazımı 2000'deki yüzde 67,2 düzeyinden son yılda beşte bire, yüzde 19,9'a gerilemiştir. Köşe yazılarında aynı oran 2005'te yüzde 84,1, 2025'te yüzde 41,6'dır. Haber metinlerinde ise değişim daha sınırlıdır ve oran yüzde 85'ten yüzde 71'e gerilemiştir. Bu tablo, işaretin özellikle akademik yazıda geri döndüğünü gösterir. Kılavuzun 2005 ve 2012 baskıları, yazım denetimi yazılımları ve dergi yayın kuralları bu dönemle örtüşür, ama her birinin payı ölçümden doğrudan ayrılamaz.
Derlemde Türkçe harflerin yerine ASCII harfler ne kadar sık kullanılıyor?
Beklenenden çok daha az. Sık kullanılan on binden fazla başlıkta, Türkçeye özgü altı harfin İngilizce karşılıklarıyla yazıldığı biçimler toplam kullanımın ancak binde 1,8'ini oluşturur; başlıkların ortancasında bu oran on binde 4'tür. En çok yitirilen harfler ğ ve ü'dür. Katlamanın yüksek göründüğü durumların çoğunda ise muslim, major ya da editor örneklerinde olduğu gibi sözcüğün yabancı dildeki yazımı korunmuştur. Kaynağı belirsiz tarama verilerinde oran binde 4,3'e çıkarken, haber ve köşe yazılarında binde 0,2'de kalır.
Kesme işaretiyle ilgili en belirgin kural ayrılığı nerede görülüyor?
Özel adlara getirilen eklerin kesmeyle ayrılması kuralı derlemde güçlü biçimde tutar; kesmesiz yazımın payı toplamda yüzde 2,8, tabanların ortancasında ise binde 5'tir. En açık ayrılık kurum adlarındadır. Kılavuza göre kurum, kuruluş ve kurul adlarına gelen ekler kesmesiz yazılmalıdır; derlemde ise Yargıtay 39.096 kez kesmeli, 4.496 kez kesmesiz ek alır. Danıştay ve Kızılay için de kesmeli biçim açık çoğunluktadır. Yazanlar bu adları kişi ve yer adları gibi algılayarak genel kuralı uygulamaktadır.
Fark etmek ve terk etmek neden sık sık bitişik yazılıyor?
Kılavuz, yardımcı eylemle birleşen ad ses olayına uğramıyorsa birleşik eylemin ayrı yazılmasını ister; fark etmek ve terk etmek bu nedenle ayrı yazılır. Derlem ise yazanların başka bir ölçüte uyduğunu gösterir. Tek heceli adlarla kurulan eylemlerin yaklaşık onda biri bitişik yazılırken, iki ve daha çok heceli adlarda bu pay binde üçün altında kalır. Terk etmek yüzde 18,8, fark etmek yüzde 12,1 oranında bitişik yazılırken, devam etmek neredeyse hiç bitişik yazılmaz. Söyleyişte tek sözcük gibi duyulan kısa birleşimler yazıda da birleşmeye yatkındır.
Sözlükte ayrı yazılan bir başlık derlemde çoğunlukla bitişik yazılıyorsa sözlük değişmeli mi?
Duruma göre değişir. Dış işleri ve soy kırımı başlıkları derlemde neredeyse yalnızca Dışişleri ve soykırımı biçiminde görülür ve kılavuz da bu sözcükleri bitişik yazar; burada ölçüm sözlüğün kendi kaydının gözden geçirilmesi gerektiğini gösterir. İş birliği ise derlemde çoğunlukla bitişik yazılsa da, kılavuz ayrı yazımı korur. Bu durumda ölçünlü biçim madde başında kalırken, yaygın biçimin değişke olarak kaydedilmesi ve aramada bulunması daha uygun bir çözümdür. Okul Sözlüğü'ndeki ön yargı maddesi bu yaklaşımın bir örneğidir.
Derlemdeki yazım değişkelerinin ne kadarı gerçekten yazım yanlışıdır?
Tek harflik değişkelerin en büyük bölümü yanlış değil, düzeltme işaretinin düşmesi ya da eklenmesidir ve değişke kütlesinin yüzde 55'ini oluşturur. Bir bölümü metod, tiroid ya da absürd gibi kaynak dilin yazımını korur; bir bölümü içün, gelür ve olmış gibi tarihsel metinlerin çeviriyazısından gelir; bir bölümü de PDF'ten ve taramadan kaynaklanan teknik bozulmadır. Gerçek yazım yanlışları ise sınırlıdır; herkez yüzde 0,20, yalnış yüzde 0,11, yanlız yüzde 0,63 düzeyinde kalır. Traş, laboratuar ve orjinal gibi alıntı sözcüklerde ise sapma oranları yüzde 6 ile 20 arasına çıkar.
Yazım yanlışları zaman içinde azalıyor mu?
Ölçülen olguların çoğunda evet. Herşey, birşey ve yada türünden bitişik yazımlar haber metinlerinde 2010'da milyon cümlede 1.570 kez görülürken 2025'te bu sayı 135'e düşmüştür. Traş ve malesef gibi yaygın sapmaların toplam payı haberde 2010'dan 2025'e yüzde 2,6 düzeyinden yüzde 0,8'e inmiş, makalelerde düşüş yüzde 8,7'den başlamıştır. PDF kaynaklı harf düşmesi de DergiPark'ta yüzde 1,77'den yüzde 0,64'e gerilemiştir. Buna karşılık çevrim içi sözlük yazılarında aynı sapmalar hâlâ belirgin biçimde yüksektir; yayıncı denetimi ile yazım arasındaki bağ bu farkta açıkça görülür.
Bitigçi'de şapkalı ya da şapkasız aramak neden aynı sonucu veriyor?
Bitigçi araması düzeltme işaretini yok sayar, Türkçe harfleri ise kesin tutar. Bu seçim derlem ölçümleriyle uyumludur. Düzeltme işareti ince ünsüzlü sözcüklerde yarıya yakın, uzun ünlülü sözcüklerde beşte dört oranında düşer; şapkayı zorunlu tutan bir arama, okurların büyük bölümünü aradığı maddeye ulaştırmazdı. Türkçe harflerin yitirilme oranı ise binde iki dolayındadır ve ı ile i ya da s ile ş ayrımını korumak kır ile kir, nisan ile nişan gibi sözcüklerin karışmasını önler. Klavye kaynaklı biçimler için ayrı bir öneri satırı gösterilir.
Madde terminolojisi
Metinde kullanılan terimler ve açıklamaları
36 terimAçıklamalar, her terimin bu maddede hangi teknik anlamda kullanıldığını gösterir; başka bir kaynaktan alınmış tanımlar veya ilgili bölümün yerine geçen kısa özetler değildir.
- ASCII'ye katlama
-
Türkçeye özgü ç, ğ, ı, ö, ş ve ü harflerinin İngilizce temelli karakter kümesindeki c, g, i, o, s ve u harflerine indirgenmesi. Bitigçi derleminde sık sözcüklerde binde iki dolayında görülür.
İlgili bölümü oku - birleşik eylem
-
Bir adın etmek, olmak gibi bir yardımcı eylemle birleşmesinden oluşan eylem. Ad ses olayına uğruyorsa bitişik, uğramıyorsa ayrı yazılır; affetmek ile terk etmek bu ayrımın iki yüzüdür.
İlgili bölümü oku - birleşik sözcük
-
İki ya da daha çok sözcüğün yeni bir kavramı karşılamak üzere birleşmesiyle oluşan sözcük. Ses düşmesi ya da anlam değişmesi varsa bitişik, yoksa çoğunlukla ayrı yazılır.
İlgili bölümü oku - bitişik yazım
-
Birleşik bir sözcüğün öğeleri arasında boşluk bırakılmadan yazılması. Kılavuzda belirli koşullara bağlanmıştır; derlemde iş birliği gibi kimi birleşmelerde kuraldan bağımsız olarak yaygınlaşır.
İlgili bölümü oku - büyük harf dönüşümü
-
Harflerin büyük ve küçük biçimleri arasında yapılan dönüşüm. Türkçede I ile ı, İ ile i eşleştiği için, başka dillerin kurallarıyla yapılan dönüşüm ıstanbul ve ınternet gibi bozuk biçimler üretir.
İlgili bölümü oku - düzeltme işareti
-
Bazı ünlülerin üstüne konan şapka biçimli işaret. Eş yazımlı sözcükleri ayırır, ince k, g ve l ünsüzlerini gösterir; -î ile türeyen önadları ekli adlardan ayırmaya da yarar.
İlgili bölümü oku - düzenleme uzaklığı
-
İki dizgi arasındaki farkın, birini öbürüne çevirecek en küçük harf ekleme, silme, değiştirme ve komşu harf yer değiştirme sayısıyla ölçülmesi. Damerau'nun gözlemine göre yazım yanlışlarının çoğu tek düzenleme uzaklığındadır.
İlgili bölümü oku - eş yazımlı sözcük
-
Yazılışı aynı, anlamı ve kökeni farklı sözcük. Düzeltme işaretinin düştüğü metinlerde hala ile hâlâ, hakim ile hâkim gibi çiftler eş yazımlı hâle gelir ve ayrımları ancak bağlamdan yapılabilir.
İlgili bölümü oku - gerçek sözcük yanlışı
-
Geçerli bir sözcüğün yanlış yerde kullanılmasıyla oluşan yazım yanlışı. Hala yerine hâlâ ya da dini yerine dinî yazılması gereken durumlar sözlük karşılaştırmasıyla değil, ancak bağlamla saptanabilir.
İlgili bölümü oku - gönderme başlığı
-
Sözlükte kendi tanımını taşımayan ve okuru ana biçime yönlendiren başlık. Laboratuar ile laboratuvar, makina ile makine gibi yazım değişkeleri sözlükte bu yolla kayda geçirilir.
İlgili bölümü oku - gürültülü kanal modeli
-
Yanlış yazılmış bir biçimi, doğru biçimin bozulmuş bir kanaldan geçmiş hâli olarak gören olasılık modeli. Doğru adaylar, bozulma olasılığı ile adayın dildeki sıklığı birlikte değerlendirilerek sıralanır.
İlgili bölümü oku - ince ünsüz
-
Kalın ünlüyle birlikte bulunduğu hâlde ince söylenen k, g ya da l ünsüzü. Kâğıt, dükkân ve rüzgâr gibi sözcüklerde bu söyleyiş, ardından gelen ünlünün üstüne konan düzeltme işaretiyle gösterilir.
İlgili bölümü oku - kesme işareti
-
Bir özel adı, ona eklenen iyelik, durum ya da bildirme ekinden ayıran işaret. Yapım ekleri, çokluk eki ve kurum adlarına gelen ekler kılavuza göre bu işaretle ayrılmaz.
İlgili bölümü oku - kodlama kaybı
-
Bir metin bir biçimden ötekine aktarılırken karakterlerin tanınmaması sonucu harflerin silinmesi ya da bozulması. PDF belgelerinden çıkarılan metinlerde yksek ve dnya gibi biçimler bu yolla oluşur.
İlgili bölümü oku - kurum adı
-
Bir kurumu, kuruluşu, kurulu ya da iş yerini adlandıran özel ad. Kılavuz bu adlara gelen eklerin kesmesiz yazılmasını ister; derlemde ise Yargıtay ve Danıştay gibi adlar çoğunlukla kesmeli ek alır.
İlgili bölümü oku - lemma kümesi
-
Derlemde aynı sözlük biçimine bağlanan yüzey biçimlerin toplamı. Şapkalı ve şapkasız yazılışların çekimli biçimleriyle birlikte sayılması bu kümeler sayesinde yapılabilir.
İlgili bölümü oku - metin normalleştirme
-
Sözlük dışı ya da ölçünlü olmayan yazılışları ölçünlü karşılıklarına çevirme işi. Türkçe için büyük harf dönüşümünden Türkçe harf geri getirmeye uzanan çok aşamalı zincirler önerilmiştir.
İlgili bölümü oku - ortografi
-
Yazım alanının uluslararası yazındaki adı. Bir alfabenin belirli bir dilde nasıl kullanılacağını düzenleyen sözleşmeyi ve bu sözleşmeyi inceleyen dil bilimi çalışmalarını birlikte anlatır.
İlgili bölümü oku - ölçünlü yazım
-
Kurumsal kararla belirlenmiş ve eğitimde, yayında ve kurum yazışmalarında örnek alınan yazılış. Derlemdeki kullanımla her zaman örtüşmez; aradaki fark kuralın kullanıma ne ölçüde ulaştığını gösterir.
İlgili bölümü oku - önad yapan -î eki
-
Arapçadan gelen ve addan önad türeten ek. Askerî, dinî ve resmî örneklerinde düzeltme işareti bu eki iyelik ya da belirtme ekiyle biten askeri, dini ve resmi biçimlerinden ayırır.
İlgili bölümü oku - sesbirimsel yazım
-
Dilin her ses birimine olabildiğince bir harf karşılık getiren yazım ilkesi. 1928 alfabesi bu ilkeyle kurulduğu için, Türkçede ses ile harf arasındaki eşleşme yakındır.
İlgili bölümü oku - ses olayı
-
Bir sözcüğün birleşme ya da ek alma sırasında geçirdiği ses değişikliği. Ünlü düşmesi, ünsüz ikizleşmesi ve ünsüz değişmesi yazım kurallarında bitişik yazımın ölçütü olarak kullanılır.
İlgili bölümü oku - sözlük dışı biçim
-
Bir sözlükte ya da biçim bilgisi çözümleyicisinde karşılığı bulunmayan yazılış. Yazım denetiminin ilk adımı bu biçimleri saptamaktır; eklemeli dillerde bunun için çözümleyici gerekir.
İlgili bölümü oku - token (belirteç)
-
Bir metin sözcük, sayı ve noktalama işareti gibi en küçük birimlerine bölündüğünde elde edilen her bir öğe; Türkçede belirteç diye de anılır. Bitigçi derlemindeki 5,15 milyar token aynı biçimin her geçişini ayrı sayar; ayrı biçim sayısı ise yalnızca farklı yazılışları gösterir.
İlgili bölümü oku - Türkçe harf geri getirme
-
ASCII'ye katlanmış bir metinde ç, ğ, ı, ö, ş ve ü harflerini bağlama ve sözlüğe dayanarak yeniden kurma işi. Türkçe metin normalleştirme zincirlerinin temel halkalarından biridir.
İlgili bölümü oku - Unicode normalleştirmesi
-
Aynı görünen ama farklı kodlanmış karakter dizilerini ortak bir biçime indirme işlemi. Tek karakterli â ile a ve birleştirici işaretten oluşan dizi bu işlemle karşılaştırılabilir hâle gelir.
İlgili bölümü oku - uzun ünlü
-
Arapça ve Farsçadan gelen sözcüklerde süresi uzatılarak söylenen ünlü. Türkçe kökenli sözcüklerde bulunmaz ve yazıda çoğunlukla gösterilmez; düzeltme işareti yalnızca anlam ayrımı gereken yerlerde kullanılır.
İlgili bölümü oku - ünsüz ötümlülüğü
-
Bir ünsüzün ses tellerinin titreşimiyle ya da titreşimsiz söylenmesi. Türkçede sözcük sonundaki ötümlü ünsüzler ötümsüzleşir; metot ve tiroit yazımları bunu, metod ve tiroid yazımları kaynak dili yansıtır.
İlgili bölümü oku - yanlışa dayanıklı tanıma
-
Bir biçim bilgisi tanıyıcısının belirli bir uzaklık sınırı içindeki yanlış yazımları da çözümleyebilmesi. Oflazer'in sonlu durumlu yaklaşımı Türkçe gibi eklemeli dillerde yazım düzeltmenin temelini oluşturur.
İlgili bölümü oku - yardımcı eylem
-
Bir adla birleşerek ona eylem niteliği kazandıran eylem. Etmek, edilmek, eylemek, olmak ve olunmak Türkçede en sık kullanılan yardımcı eylemlerdir ve birleşik eylemlerin yazım kuralının konusudur.
İlgili bölümü oku - yazıbilimsel sözcük
-
Yazılı bir metinde boşluklarla ayrılan ve gözle tek parça olarak algılanan birim. Birleşik sözcüklerin bitişik ya da ayrı yazılması bu birimin sınırını belirlediği için okunan anlamı da etkileyebilir.
İlgili bölümü oku - yazım
-
Bir dilin yazılı biçimini düzenleyen ve aynı sözcüğün her yazanda aynı görünmesini amaçlayan kurallar bütünü. Harf seçimini, bitişik ve ayrı yazımı, büyük harfi, kesme işaretini, kısaltma ve sayıların yazılışını kapsar.
İlgili bölümü oku - yazım değişkesi
-
Aynı sözcüğün ölçünlü biçimden ayrılan yazılışı. Kaynak dilin yazımı, eski kurallar, konuşma dili, tarihsel metinler ya da teknik bozulma gibi farklı kaynaklardan doğabilir ve her zaman yanlış sayılmaz.
İlgili bölümü oku - yazım kılavuzu
-
Bir dilin yazım kurallarını ve sözcüklerin ölçünlü yazılışını gösteren dizini içeren başvuru kitabı. Türkiye'de 1928'den bu yana yayımlanan kılavuzlar zaman içinde birbirinden farklı kurallar benimsemiştir.
İlgili bölümü oku - yazı sistemi
-
Bir dili yazmak için kullanılan işaretlerin türü ve düzeni. Bir yazı sistemi ses, hece ya da biçimbirim birimlerine dayanabilir; yazım ise seçilen sistemin belirli bir dilde nasıl kullanılacağını düzenler.
İlgili bölümü oku - yüzey biçim
-
Bir sözcüğün metinde göründüğü çekimli ya da yalın yazılışı. Derlemdeki yazım ölçümleri yüzey biçimler üzerinde yapılır; aynı sözcüğün bütün çekimleri lemma kümeleri yoluyla bir araya getirilir.
İlgili bölümü oku
Doğrulanmış kaynakça
- Akalın, Şükrü Halûk, Recep Toparlı, Mustafa Argunşah, Nurettin Demir, Nevzat Gözaydın, A. Melek Özyetgin vd. (haz.) (2012). Yazım Kılavuzu. 27. baskı. Türk Dil Kurumu Yayınları 859. Ankara: Türk Dil Kurumu. ISBN 975-16-1817-7. Kaynağı aç
- Tekin, Talat (1997). Tarih Boyunca Türkçenin Yazımı. Türk Dilleri Araştırmaları Dizisi 19. Ankara: Simurg. ISBN 975-7172-19-7. Kaynağı aç
- Coulmas, Florian (2003). Writing Systems: An Introduction to Their Linguistic Analysis. Cambridge Textbooks in Linguistics. Cambridge: Cambridge University Press. DOI: 10.1017/CBO9781139164597. Kaynağı aç
- Sebba, Mark (2007). Spelling and Society: The Culture and Politics of Orthography around the World. Cambridge: Cambridge University Press. DOI: 10.1017/CBO9780511486739. Kaynağı aç
- Damerau, Fred J. (1964). “A Technique for Computer Detection and Correction of Spelling Errors”. Communications of the ACM, 7(3), 171-176. DOI: 10.1145/363958.363994. Kaynağı aç
- Kukich, Karen (1992). “Techniques for Automatically Correcting Words in Text”. ACM Computing Surveys, 24(4), 377-439. DOI: 10.1145/146370.146380. Kaynağı aç
- Brill, Eric ve Robert C. Moore (2000). “An Improved Error Model for Noisy Channel Spelling Correction”. Proceedings of the 38th Annual Meeting of the Association for Computational Linguistics, 286-293. DOI: 10.3115/1075218.1075255. Kaynağı aç
- Oflazer, Kemal (1996). “Error-tolerant Finite-state Recognition with Applications to Morphological Analysis and Spelling Correction”. Computational Linguistics, 22(1), 73-89. Kaynağı aç
- Han, Bo ve Timothy Baldwin (2011). “Lexical Normalisation of Short Text Messages: Makn Sens a #twitter”. Proceedings of the 49th Annual Meeting of the Association for Computational Linguistics: Human Language Technologies, 368-378. Kaynağı aç
- Torunoğlu, Dilara ve Gülşen Eryiğit (2014). “A Cascaded Approach for Social Media Text Normalization of Turkish”. Proceedings of the 5th Workshop on Language Analysis for Social Media (LASM), 62-70. DOI: 10.3115/v1/W14-1308. Kaynağı aç
- Eryiğit, Gülşen ve Dilara Torunoğlu-Selamet (2017). “Social Media Text Normalization for Turkish”. Natural Language Engineering, 23(6), 835-875. DOI: 10.1017/S1351324917000134. Kaynağı aç
- Akın, Ahmet Afşin (t.y.). Zemberek-NLP: Türkçe için doğal dil işleme araçları. Açık kaynaklı yazılım deposu. Kaynağı aç
- Whistler, Ken (ed.) (2026). Unicode Standard Annex #15: Unicode Normalization Forms, revizyon 58, Unicode 18.0.0. Unicode Consortium. Kaynağı aç
- Banguoğlu, Tahsin (1995). Türkçenin Grameri. 4. baskı. Ankara: Türk Dil Kurumu. ISBN 975-16-0268-8. Kaynağı aç
- Aksan, Doğan (1995). Her Yönüyle Dil: Ana Çizgileriyle Dilbilim, 1. cilt. 5. baskı. Türk Dil Kurumu Yayınları 439. Ankara: Türk Dil Kurumu. ISBN 975-16-0276-9. Kaynağı aç
- İmer, Kâmile (2001). Türkiye'de Dil Planlaması: Türk Dil Devrimi. 2. baskı. Kültür Bakanlığı Yayınları 2166. Ankara: Kültür Bakanlığı. ISBN 975-17-2067-2. Kaynağı aç
- Ülkütaşır, M. Şakir (t.y.). Atatürk ve Harf Devrimi. 2. baskı (1. baskı 1973). Türk Dil Kurumu Yayınları 384. Ankara: Türk Dil Kurumu. ISBN 975-16-0361-7. Kaynağı aç
- Korkmaz, Zeynep (1992). Gramer Terimleri Sözlüğü. Türk Dil Kurumu Yayınları 575. Ankara: Türk Dil Kurumu. ISBN 975-16-0501-6. Kaynağı aç
- Vardar, Berke (yön.), Nüket Güz, Emel Huber, Osman Senemoğlu ve Erdim Öztokat (1998). Açıklamalı Dilbilim Terimleri Sözlüğü. 2. baskı. İstanbul: ABC Kitabevi. ISBN 975-09-0361-7. Kaynağı aç
- Demircan, Ömer (2000). İletişim ve Dil Devrimi. Yaylım Yayıncılık 54. İstanbul: Yaylım. ISBN 975-7058-07-6. Kaynağı aç
- Öksüz, Yusuf Ziya (1995). Türkçenin Sadeleşme Tarihi: Genç Kalemler ve Yeni Lisan Hareketi. Türk Dil Kurumu Yayınları 606. Ankara: Türk Dil Kurumu. ISBN 975-16-0675-6. Kaynağı aç