Orhon Türkçesibiligad
Bağlama dayalı özgün Bitigçi tanımı: Öğrenme, gözlem veya düşünme yoluyla edinilen ve zihinde tutulan içerik.
Çağdaş arama bağı: bilgi · kaynak yayındaki çağdaş anlam karşılığı · kaynak biçimi ve özgün tanım denetimli
Kaynaklarda tanıklanan biçimler
- bilig (yalın biçim)
Tanıklık: Kül Tigin Yazıtı, güney yüzü, 5., 7. satırlar - biligim (çekimli biçim)
Tanıklık: Kül Tigin Yazıtı, kuzey yüzü, 10. satır - biligin (çekimli biçim)
Tanıklık: Bilge Kağan Yazıtı, kuzey yüzü, 4. satır
Karahanlı Türkçesibiligad
Kaynak çevriyazıları:Kutadgu Bilig III: İndeks: bilig, biligde, biligdin, biligi, biligig, biligin, biligke, biligleri, biliglerin, biligniİlk Kur’an Tercümesi (Rylands): bilig, biligdin, biligiAtebetü’l-Hakayık: bilig, biligtinDîvânu Lugâti’t-Türk: bilig
Transkripsiyon notu: Atebetü’l-Hakayık baskısının işaretsiz çevriyazısı kendi tanıklarında aynen bırakılmıştır; işaretsiz biçimler yalnız aramada eş değer anahtar olarak kullanılır.
Bağlama dayalı özgün Bitigçi tanımı: Öğrenme ve düşünmeyle edinilen, doğru hüküm ve davranışa yol gösteren bilgi ve kavrayış.
Tarihsel bağlam: Kutadgu Bilig, Atebetü’l-Hakayık ve Rylands tercümesinde bilig; öğüt, doğru davranış, dinî kavrayış ve öğrenme bağlamlarında değer taşıyan zihinsel birikimdir.
Anlamsal gelişim notu: Bilig > bilgi gelişiminde ses dizilişi değişmiş; edinilmiş bilgi ile kavrayışın yol gösterici işlevi korunmuştur.
Çağdaş arama bağı: bilgi · biçim değişimiyle anlam sürekliliği · kaynak biçimi, anlam bağı ve özgün tanım denetimli
Kaynaklarda tanıklanan biçimler
- bilig (yalın biçim)
Tanıklık: Kutadgu Bilig, 112, 147, 148, 150, 154, 160, 174, 179, 208, 209, 218, 222, 224, 255, 271, 288, 300, 301, 302, 303, 305, 308, 312, 314, 317, 335, 350, 398, 470, 472, 473, 623, 778, 790, 979, 990, 992, 1009, 1019, 1047, 1228, 1253, 1385, 1489, 1493, 1494, 1658, 1666, 1673, 1679, 1680, 1681, 1683, 1727, 1783, 1784, 1794, 1813, 1814, 1815, 1824, 1825, 1845, 1872, 1906, 1927, 1940, 1947, 1952, 1953, 1958, 1967, 1968, 1970, 1994, 2029, 2086, 2095, 2164, 2175, 2218, 2238, 2243, 2450, 2451, 2466, 2483, 2488, 2524, 2594, 2596, 2605, 2606, 2621, 2624, 2625, 2626, 2627, 2654, 2698, 2713, 2719, 2725, 2790, 2870, 2883, 2896, 2908, 2919, 2950, 3013, 3062, 3070, 3075, 3112, 3168, 3200, 3216, 3220, 3221, 3222, 3223, 3224, 3304, 3382, 3467, 3473, 3484, 3670, 3802, 3853, 4075, 4076, 4221, 4231, 4240, 4333, 4388, 4413, 4446, 4451, 4506, 4557, 4596, 4638, 4691, 4866, 5048, 5076, 5084, 5171, 5199, 5209, 5238, 5252, 5253, 5419, 5472, 5473, 5478, 5587, 5606, 5657, 5723, 5770, 5779, 5812, 5835, 5852, 5894, 5926, 5980, 6000, 6081, 6342, 6448, 6463, 6469, 6605, 6606, 6609, 6611, 6613. beyitler - bilig (yalın biçim)
Tanıklık: İlk Kur’an Tercümesi (Rylands), 33. cilt, 31a yaprağı, 1. satır; 34. sure, 6. ayet - bilig (yalın biçim)
Tanıklık: Atebetü’l-Hakayık, 83. dize - bilig (yalın biçim)
Tanıklık: Dîvânu Lugâti’t-Türk, 2101. sözlük maddesi - biligde (çekimli biçim)
Tanıklık: Kutadgu Bilig, 260, 1833, 1843. beyitler - biligdin (çekimli biçim)
Tanıklık: Kutadgu Bilig, 201, 1775, 1804, 2730, 3177. beyitler - biligdin (çekimli biçim)
Tanıklık: İlk Kur’an Tercümesi (Rylands), 31. cilt, 17a yaprağı, 1. satır; 19. sure, 43. ayet - biligi (çekimli biçim)
Tanıklık: Kutadgu Bilig, 4020, 4320. beyitler - biligi (çekimli biçim)
Tanıklık: İlk Kur’an Tercümesi (Rylands), 31. cilt, 49a yaprağı, 2. satır; 20. sure, 52. ayet - biligig (çekimli biçim)
Tanıklık: Kutadgu Bilig, 287. beyit - biligin (çekimli biçim)
Tanıklık: Kutadgu Bilig, 289, 527, 1542, 2712. beyitler - biligke (çekimli biçim)
Tanıklık: Kutadgu Bilig, 162, 170, 264, 1818, 1820, 2651, 2949, 3647, 3939. beyitler - biligleri (çekimli biçim)
Tanıklık: Kutadgu Bilig, 4344. beyit - biliglerin (çekimli biçim)
Tanıklık: Kutadgu Bilig, 4342. beyit - biligni (çekimli biçim)
Tanıklık: Kutadgu Bilig, 152, 6616. beyitler - biligtin (çekimli biçim)
Tanıklık: Atebetü’l-Hakayık, 81. dize
Harezm Türkçesibiligad
Kaynak çevriyazıları:Muʿînü’l-Mürîd: bilig, biligge, biligsiz
Transkripsiyon notu: Yayınların çevriyazıları kaynak başına korunmuştur. Muʿînü’l-Mürîd: bilig, biligge, biligsiz. Sade karşılıklar yalnız arama anahtarıdır.
Bağlama dayalı özgün Bitigçi tanımı: Öğrenme, düşünme ve deneyim yoluyla edinilen; doğru davranışa ve kavrayışa yön veren zihinsel birikim.
Tarihsel bağlam: Muʿînü’l-Mürîd’de bilig dinî görevlerin öğrenilmesi, kavranması ve bilgisizlikle karşıtlık içinde kullanılır.
Anlamsal gelişim notu: bilig > bilgi gelişiminde ses dizilişi değişmiş; öğrenilmiş içerik ve kavrayış anlamı sürmüştür.
Çağdaş arama bağı: bilgi, bilim · biçim değişimiyle anlam sürekliliği · kaynak biçimi, bağlam, anlam bağı ve özgün tanım denetimli
Kaynaklarda tanıklanan biçimler
- bilig (yalın biçim)
Tanıklık: Muʿînü’l-Mürîd, 121/4, 155/4, 156/2, 156/3, 394/1, 394/3 (dörtlük/dize) - biligge (çekimli biçim)
Tanıklık: Muʿînü’l-Mürîd, 322/4 (dörtlük/dize) - biligsiz (çekimli biçim)
Tanıklık: Muʿînü’l-Mürîd, 156/1 (dörtlük/dize)
Kaynak yayınlar ve okuma notu
Tekin, Talât (1998). Orhon Yazıtları: Kül Tigin, Bilge Kağan, Tunyukuk. 2. baskı. İstanbul: Simurg.
Tekin, Talât (2020). Orhon Yazıtları. 6. baskı. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
Arat, Reşid Rahmeti (1979). Kutadgu Bilig III: İndeks. İndeksi neşre hazırlayanlar: Kemal Eraslan, Osman F. Sertkaya ve Nuri Yüce. İstanbul: Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü.
Arat, Reşid Rahmeti. Kutadgu Bilig I: Metin. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
Ata, Aysu (2019). Karahanlı Türkçesinde İlk Kur’an Tercümesi (Rylands Nüshası: Giriş–Metin–Notlar–Dizin). 3. baskı. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
Edib Ahmed Yüknekî (2016). Atebetü’l-Hakayık. Çeviren: Ayşegül Çakan. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
Kaşgarlı Mahmud (2023). Dîvânu Lugâti’t-Türk: Türk Dilinin İlk Sözlüğü. Türkçesi: Mustafa S. Kaçalin; dizini hazırlayan: Mehmet Ölmez. İstanbul: VakıfBank Kültür Yayınları.
Toparlı, Recep ve Mustafa Argunşah (2008). Muʿînü’l-Mürîd: İnceleme–Metin–Çeviri–Dizin–Tıpkıbasım. Ankara: Türk Dil Kurumu.
Yayın yılı, sözcüğün ilk kullanım tarihi değildir. Çağdaş madde bağlantıları kaynak yayındaki anlam karşılığı ve biçim denetimiyle kurulmuştur; tek başına ses benzerliği tarihsel akrabalık kanıtı sayılmaz.