(isim) Bir konuya ilişkin öğrenilip başkasına aktarılabilen belirli içerik; gözlem, soruşturma veya haberleşme yoluyla edinilir ve doğru olup olmadığı kaynağına ya da başka bulgulara bakılarak sınanabilir; haber, malumat, vukuf.
Bilgi, ‘bilmek’ anlamındaki bil- fiilinden türemiş yerli bir addır; ilk kez XI. yüzyılda Kutadgu Bilig'de görülür. Aynı fiilden başka bir ekle kurulan bilig ise Orhon Yazıtları'ndan başlayarak Uygur, Karahanlı ve Harezm metinlerinde ‘bilgi, bilgelik, akıl’ karşılığı olarak çok daha sık kullanılmıştır. Eski Anadolu Türkçesinde ‘bilgi’ kavramını çoğunlukla bilü ~ bili karşılar, bilgi ~ bilgü ise ‘bilici, kâhin’ anlamıyla kayıtlıdır. ‘Malumat, ilim’ anlamlı bilgi 1687'de Meninski'nin Latince dizininde, XIX. yüzyıl sonunda Kâmûs-ı Türkî'de yer alır. bil- + -gi çözümlemesi incelenen kaynaklarda açıkça verilmez.
Tarihsel söz varlığı
İlk tarihsel tanık: 21 Ağustos 732 · Kül Tigin Yazıtı · PDF s. 26
yazıtın dikiliş ve Türkçe metninin tamamlanma tarihi. Kaynak, Türkçe yazıtın 21 Ağustos 732'de tamamlandığını ve anıtın dikiliş tarihinin de bu gün olması gerektiğini belirtir. Tarih dayanağı: Giriş, PDF s. 13
Anlamsal gelişim çizgisi
720–735 · Orhon Türkçesi kaydından canlı Bitigçi sözlük anlamlarına uzanan sıra. Aynı yazımlı ham tanıklar tek başına anlam değişimi sayılmaz.
Denetlenmiş ilişki türleri: kaynak yayındaki çağdaş anlam karşılığı · anlam ve biçim sürekliliği
720–735
Tarihleme dayanağı: yazıtların dikiliş tarihi aralığı · yazıtların yaklaşık dikiliş tarihleri
Biçim: bilig, biligim, biligin · ad
Dönem anlamı
Öğrenme, gözlem veya düşünme yoluyla edinilen ve zihinde tutulan içerik.
kaynak yayındaki çağdaş anlam karşılığıCanlı sözlükteki güncel anlam kimliğiyle denetlendi.
(a)nça y(a)gutir : (e)rm(i)ş : y(a)gru : koontukda : kisre : (a)n(ı)g bil(i)g : (a)nta öyür (e)rm(i)ş: (KT G6) (e)dgü : bilge : kişig : (e)dgü : (a)lp kişig : yor(ı)tm(a)z : (e)rm(i)ş : bir
Kül Tigin Yazıtı · 21 Ağustos 732 · PDF s. 26
Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.
birür : y(a)guk : (e)rs(e)r : (e)dgü : (a)gı birür : tip (a)nça : boşgurur : (e)rm(i)ş : bil(i)g : bilm(e)z : kişi : ol s(a)b(ı)g : (a)l(ı)p : y(a)gru : b(a)r(ı)p : ük(ü)ş kişi: ölt(ü)g :
Kül Tigin Yazıtı · 21 Ağustos 732 · PDF s. 28
Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.
Tekin, Talât (2020). Orhon Yazıtları. 6. baskı. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
Kül Tigin ve Bilge Kağan metinleri, açıklamaları ve tam sözlük-dizin; tarihsel biçim ve satır konumlarının ana dizin kaynağı.
Tekin, Talât (1998). Orhon Yazıtları: Kül Tigin, Bilge Kağan, Tunyukuk. 2. baskı. İstanbul: Simurg.
Üç yazıtın Eski Türkçe yazı çevrimi ve karşılıklı metin yayını; biçim ve satır denetimi.
1069–1300
Tarihleme dayanağı: eserin yazılış dönemi · eserin telif dönemi · yaklaşık telif dönemi · nüsha ve dil katmanı için yaklaşık dönem
Biçim: bilig, biligde, biligdin, biligi, biligig, biligin, biligke, biligleri, biliglerin, biligni, biligtin · ad
Dönem anlamı
Öğrenme ve düşünmeyle edinilen, doğru hüküm ve davranışa yol gösteren bilgi ve kavrayış.
anlam ve biçim sürekliliğiKutadgu Bilig, Atebetü’l-Hakayık ve Rylands tercümesinde bilig; öğüt, doğru davranış, dinî kavrayış ve öğrenme bağlamlarında değer taşıyan zihinsel birikimdir.
Günümüze uzanan değişim
Bilig > bilgi gelişiminde ses dizilişi değişmiş; edinilmiş bilgi ile kavrayışın yol gösterici işlevi korunmuştur.
Canlı sözlükteki güncel anlam kimliğiyle denetlendi.
talu neŋ taŋuḳ tuttı miŋ miŋ elig munu ḳıl taŋuḳı ḳutaḍġu bilig
Kutadgu Bilig · 1069–1070 · KB 112 · Kaynakta aç
Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.
basa aydım emdi munu yalŋuḳuġ aġırlıḳı boldı bilig ög uḳuġ
Kutadgu Bilig · 1069–1070 · KB 147 · Kaynakta aç
Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.
Arat, Reşid Rahmeti (1979). Kutadgu Bilig III: İndeks. İndeksi neşre hazırlayanlar: Kemal Eraslan, Osman F. Sertkaya ve Nuri Yüce. İstanbul: Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü.
Madde, anlam, (PHP 3, PHP 4) ve beyit numarası için ana dizin.
Arat, Reşid Rahmeti. Kutadgu Bilig I: Metin. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
Dizindeki biçimlerin beyit metninde karşılaştırıldığı eleştirmeli metin yayını.
Kaşgarlı Mahmud (2023). Dîvânu Lugâti’t-Türk: Türk Dilinin İlk Sözlüğü. Türkçesi: Mustafa S. Kaçalin; dizini hazırlayan: Mehmet Ölmez. İstanbul: VakıfBank Kültür Yayınları.
Tarihsel madde biçimleri, sözlük madde numaraları ve yazma yapraklarının karşılaştırma kaynağı.
Edib Ahmed Yüknekî (2016). Atebetü’l-Hakayık. Çeviren: Ayşegül Çakan. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
Yandex yerel kitaplığındaki numaralı özgün dize metni; biçim ve dize tanıklığı.
Ata, Aysu (2019). Karahanlı Türkçesinde İlk Kur’an Tercümesi (Rylands Nüshası: Giriş–Metin–Notlar–Dizin). 3. baskı. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
Yandex yerel kitaplığındaki metin ve eksiksiz Türkçe dizin; cilt, yaprak, satır, sure ve ayet tanıklığı.
1313–1314
Tarihleme dayanağı: eserin telif veya dil katmanı için yaklaşık dönem
Biçim: bilig, biligge, biligsiz · ad
Dönem anlamı
Öğrenme, düşünme ve deneyim yoluyla edinilen; doğru davranışa ve kavrayışa yön veren zihinsel birikim.
anlam ve biçim sürekliliğiMuʿînü’l-Mürîd’de bilig dinî görevlerin öğrenilmesi, kavranması ve bilgisizlikle karşıtlık içinde kullanılır.
Günümüze uzanan değişim
bilig > bilgi gelişiminde ses dizilişi değişmiş; öğrenilmiş içerik ve kavrayış anlamı sürmüştür.
Canlı sözlükteki güncel anlam kimliğiyle denetlendi.
Toparlı, Recep ve Mustafa Argunşah (2008). Muʿînü’l-Mürîd: İnceleme–Metin–Çeviri–Dizin–Tıpkıbasım. Ankara: Türk Dil Kurumu.
Dörtlük ve dize düzeyinde özgün metin, çeviri ve eksiksiz biçim dizini.
Canlı Bitigçi sözlük kaydı
Biçim: bilgi
1. güncel anlam
İnsanların doğayı, toplumu ve kendilerini anlamak için kuşaklar boyunca oluşturup sınadığı birikim; tek tek bulguların ötesine geçerek kavramları, açıklamaları ve bunlar arasındaki ilişkileri kapsar; bili, malumat.
2. güncel anlam
Bir konuya ilişkin öğrenilip başkasına aktarılabilen belirli içerik; gözlem, soruşturma veya haberleşme yoluyla edinilir ve doğru olup olmadığı kaynağına ya da başka bulgulara bakılarak sınanabilir; haber, malumat, vukuf.
3. güncel anlam
Bir sorunu inceleyip eldeki veriler arasında bağlantı kurarak ulaşılan kavrayış; hazır bir haberin aktarılmasından daha ileri gider, açıklama yapmaya veya yeni bir soruyu yanıtlamaya yarar; malumat, vukuf.
4. güncel anlam
Dış dünyayla ilk karşılaşmalardan, anımsama ve tasarlama süreçlerinden doğan zihinsel içerik; henüz ayrıntılı bir açıklamaya dönüşmese de kişinin nesneleri ayırt etmesine ve sonraki öğrenmelerine başlangıç sağlar.
5. güncel anlam
Tek başına anlamı sınırlı olan verilerin düzenlenip bir bağlama yerleştirilmesiyle elde edilen içerik; bu düzenleme sayesinde sayılar, kayıtlar veya işaretler bir soruya yanıt verebilir ve karar almada kullanılabilir.
Tarihsel basamaklar yalnız editoryal olarak denetlenmiş tarihsel tanım ve çağdaş anlam bağlantılarından kurulur; aynı yazımlı ham derlem eşleşmeleri anlam değişimi iddiasına dönüştürülmez.
Tarihler eser veya yazıt tarihleridir; bir anlamın dilde ilk ya da son kez kullanıldığı tarihi göstermez. Günümüz basamağı canlı sözlük durumudur.
Bağlama dayalı özgün Bitigçi tanımı: Öğrenme, gözlem veya düşünme yoluyla edinilen ve zihinde tutulan içerik.
Çağdaş arama bağı: bilgi · kaynak yayındaki çağdaş anlam karşılığı · kaynak biçimi ve özgün tanım denetimli
Kaynaklarda tanıklanan biçimler
Transkripsiyon notu: Atebetü’l-Hakayık baskısının işaretsiz çevriyazısı kendi tanıklarında aynen bırakılmıştır; işaretsiz biçimler yalnız aramada eş değer anahtar olarak kullanılır.
Bağlama dayalı özgün Bitigçi tanımı: Öğrenme ve düşünmeyle edinilen, doğru hüküm ve davranışa yol gösteren bilgi ve kavrayış.
Tarihsel bağlam: Kutadgu Bilig, Atebetü’l-Hakayık ve Rylands tercümesinde bilig; öğüt, doğru davranış, dinî kavrayış ve öğrenme bağlamlarında değer taşıyan zihinsel birikimdir.
Anlamsal gelişim notu: Bilig > bilgi gelişiminde ses dizilişi değişmiş; edinilmiş bilgi ile kavrayışın yol gösterici işlevi korunmuştur.
Çağdaş arama bağı: bilgi · biçim değişimiyle anlam sürekliliği · kaynak biçimi, anlam bağı ve özgün tanım denetimli
Kaynaklarda tanıklanan biçimler
Transkripsiyon notu: Yayınların çevriyazıları kaynak başına korunmuştur. Muʿînü’l-Mürîd: bilig, biligge, biligsiz. Sade karşılıklar yalnız arama anahtarıdır.
Bağlama dayalı özgün Bitigçi tanımı: Öğrenme, düşünme ve deneyim yoluyla edinilen; doğru davranışa ve kavrayışa yön veren zihinsel birikim.
Tarihsel bağlam: Muʿînü’l-Mürîd’de bilig dinî görevlerin öğrenilmesi, kavranması ve bilgisizlikle karşıtlık içinde kullanılır.
Anlamsal gelişim notu: bilig > bilgi gelişiminde ses dizilişi değişmiş; öğrenilmiş içerik ve kavrayış anlamı sürmüştür.
Çağdaş arama bağı: bilgi, bilim · biçim değişimiyle anlam sürekliliği · kaynak biçimi, bağlam, anlam bağı ve özgün tanım denetimli
Kaynaklarda tanıklanan biçimler
Her satır kendi kaynak birimini korur; farklı maddelerin metinleri birleştirilmez.
(a)gın : (a)r(ı)p : ır(a)k [bod](u)n(u)g : (a)nça y(a)gutir : (e)rm(i)ş : [y(a)gr]u: koontuk[da] : kisre : (a)n(ı)g bil(i)g(i)n : (a)nta ö[yür (e)rm](i)ş : (e)dgü [bil]ge : kişig : (e)dgü : (a)lp : kişig : yo[r(ı)tm(a)z]:
Orhon Türkçesi · Bilge Kağan Yazıtı · 20 Eylül 735 · PDF s. 50 · çevriyazı güveni A
Yaġı erür yalŋuḳuŋ neŋi tawar Bilig eri yaġısın nelik semer
Karahanlı Türkçesi · Dîvânu Lugâti’t-Türk’teki Türkçe parçalar · 1072–1077 · Manzum parçalar · DLT III, 385 · çevriyazı güveni B · Tarihsel Derlem’de aç
Erdi oza erenler erdem begi bilig taġ Aydı üküş öġütler köŋlüm bolur aŋar saġ
Karahanlı Türkçesi · Dîvânu Lugâti’t-Türk’teki Türkçe parçalar · 1072–1077 · Manzum parçalar · DLT I, 88 · çevriyazı güveni B · Tarihsel Derlem’de aç
47 ol ol akl ukuş huş hiredka mekan 48 bilig madini hem fazilet kanı 49 simakdin edizrek tutar himmet ol
Karahanlı Türkçesi · Atebetü’l-Hakayık · 11. yüzyıl sonu–12. yüzyılın ilk yarısı · PDF s. 20 · çevriyazı güveni A
Tekin, Talât (1998). Orhon Yazıtları: Kül Tigin, Bilge Kağan, Tunyukuk. 2. baskı. İstanbul: Simurg.
Tekin, Talât (2020). Orhon Yazıtları. 6. baskı. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
Arat, Reşid Rahmeti (1979). Kutadgu Bilig III: İndeks. İndeksi neşre hazırlayanlar: Kemal Eraslan, Osman F. Sertkaya ve Nuri Yüce. İstanbul: Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü.
Arat, Reşid Rahmeti. Kutadgu Bilig I: Metin. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
Ata, Aysu (2019). Karahanlı Türkçesinde İlk Kur’an Tercümesi (Rylands Nüshası: Giriş–Metin–Notlar–Dizin). 3. baskı. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
Edib Ahmed Yüknekî (2016). Atebetü’l-Hakayık. Çeviren: Ayşegül Çakan. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
Kaşgarlı Mahmud (2023). Dîvânu Lugâti’t-Türk: Türk Dilinin İlk Sözlüğü. Türkçesi: Mustafa S. Kaçalin; dizini hazırlayan: Mehmet Ölmez. İstanbul: VakıfBank Kültür Yayınları.
Toparlı, Recep ve Mustafa Argunşah (2008). Muʿînü’l-Mürîd: İnceleme–Metin–Çeviri–Dizin–Tıpkıbasım. Ankara: Türk Dil Kurumu.
Yayın yılı, sözcüğün ilk kullanım tarihi değildir. Çağdaş madde bağlantıları kaynak yayındaki anlam karşılığı ve biçim denetimiyle kurulmuştur; tek başına ses benzerliği tarihsel akrabalık kanıtı sayılmaz.
Not: Bu bölümde gösterilen cümleler, derlem cümle seçme algoritmasının otomatik seçimleridir. Cümlelerdeki görüş, ifade ve içerikler kaynak metinlere aittir; Bitigçi’yi bağlamaz ve Bitigçi’nin görüşünü ya da tutumunu yansıtmaz.
Sayfadaki özellikler henüz yüklenmedi. Lütfen kısa bir süre bekleyiniz.
Sonuçların yüklenmesi için hesaplama yapılıyor.
Preparing citation formats for the current entry.
Selected answers explaining dictionary information together with live BD measurements.
Bilgi maddesindeki teknik anlam, verinin düzenlenmesi ve bağlama yerleştirilmesiyle hangi ayrımı kurar?
Veri kaydedilmiş işaret veya gözlemleri, bilgi ise bu malzemenin ilişkilendirilip yorumlanarak bir soruyu yanıtlayabilir ve kullanılabilir hâle gelmesini öne çıkarır.
Bilgi maddesinde gösterilen bağlam cümleleri neden derlemdeki ilk rastlanan örneklerden seçilmez?
Çünkü temsil edici bağlam, hedef kullanımı açıkça taşımalı; cümle bütünlüğü, metin kalitesi, anlam açıklığı ve kaynak çeşitliliği bakımından kalite kapılarından geçmelidir.
The definition, field tag and the word family partnership are selected in the dictionary entry.
Panel açıldığında BD varyant verileri yüklenir.
Panel açıldığında BD tanık verileri yüklenir.
/karşılaştır umut ile ümit