Uzak yön ve gelecek; önde, gelişmiş veya doğru zamandan hızlı gösteren.
(isim) → gelecek.
İleri, Eski Türkçe ilgerü ‘öne doğru’ zarfının g'si düşmüş biçimidir. Stachowski, Gülensoy, ÈSTJa ve Räsänen sözü ‘ön taraf’ anlamlı *il tabanına yön bildiren -garu ~ -gerü ekinin getirilmesiyle açıklar; Clauson ise soru işaretiyle ilk'ten türetir. En eski yazıtlarda yönler doğuya bakılarak belirlendiğinden ilgerü ‘doğuya doğru’ demekti. g'siz ilerü XIII. yüzyıla tarihlenen bir tefsirde görülür; Anadolu'da ilerü XVII. yüzyıla dek, ileri XV. yüzyıldan beri kullanılır. Eski Anadolu Türkçesinde zaman için ‘önce, evvel’ anlamı yaygındı; ‘gelecek zaman’ anlamı Kâmûs-ı Türkî'de kayıtlıdır.
Tarihsel söz varlığı
İlk tarihsel tanık: 21 Ağustos 732 · Kül Tigin Yazıtı · PDF s. 26
yazıtın dikiliş ve Türkçe metninin tamamlanma tarihi. Kaynak, Türkçe yazıtın 21 Ağustos 732'de tamamlandığını ve anıtın dikiliş tarihinin de bu gün olması gerektiğini belirtir. Tarih dayanağı: Giriş, PDF s. 13
Anlamsal gelişim çizgisi
720–735 · Orhon Türkçesi kaydından canlı Bitigçi sözlük anlamlarına uzanan sıra. Aynı yazımlı ham tanıklar tek başına anlam değişimi sayılmaz.
Denetlenmiş ilişki türleri: kaynak yayındaki çağdaş anlam karşılığı
720–735
Tarihleme dayanağı: yazıtların dikiliş tarihi aralığı · yazıtların yaklaşık dikiliş tarihleri
Biçim: ilgerü · zarf
Dönem anlamı
Bir yönün ön tarafına doğru; tarihsel yön kullanımında doğuya doğru.
kaynak yayındaki çağdaş anlam karşılığıCanlı sözlükteki güncel anlam kimliğiyle denetlendi.
(KT G2) tokuz og(u)z b(e)gl(e)ri: bod(u)nı: bu s(a)b(ı)m(i)n : (e)dgüti: (e)şid : k(a)t(ı)gdı : tinla : ilg(e)rü : kün : tugs(ı)k(k)a : bir(i)g(e)rü : kün : ortusın(a)ru : kuung(a)ru : kün : b(a)tsıkına : yır(ı)g(a)ru : tün :
Kül Tigin Yazıtı · 21 Ağustos 732 · PDF s. 26
Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.
bul(u)nd(a)kı : bod(u)n(u)g : kop (a)lm(ı)ş : kop b(a)z : kılm(ı)ş : b(a)şl(ı)g(ı)g : yük(ü)nt(ü)rm(i)ş : tizl(i)g(i)g : sökürm(i)ş : ilg(e)rü : k(a)d(ı)rk(a)n : yışka t(e)gi : kirü : t(e)m(i)r k(a)p(ı)gka t(e)gi :
Kül Tigin Yazıtı · 21 Ağustos 732 · PDF s. 30
Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.
Tekin, Talât (2020). Orhon Yazıtları. 6. baskı. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
Kül Tigin ve Bilge Kağan metinleri, açıklamaları ve tam sözlük-dizin; tarihsel biçim ve satır konumlarının ana dizin kaynağı.
Tekin, Talât (1998). Orhon Yazıtları: Kül Tigin, Bilge Kağan, Tunyukuk. 2. baskı. İstanbul: Simurg.
Üç yazıtın Eski Türkçe yazı çevrimi ve karşılıklı metin yayını; biçim ve satır denetimi.
Canlı Bitigçi sözlük kaydı
Biçim: ileri
1. güncel anlam
Başvuru alınan noktanın bakış veya hareket doğrultusunda daha uzakta kalan yer; ilgili: → ön.
2. güncel anlam
Hareketin devam edeceği veya varılacak yere uzanan doğrultu; ilgili: → yön.
3. güncel anlam
→ gelecek
4. güncel anlam
Başvuru noktasının ön tarafına, hareket doğrultusunda daha uzağa yerleştirilmiş olan; ilgili: → ön.
5. güncel anlam
Gerçek saate göre daha sonraki bir zaman değerini gösteren; ilgili: → saat.
6. güncel anlam
Bilgi, teknik veya düşünce bakımından dönemin yaygın düzeyini aşmış olan; ilgili: → gelişmiş.
7. güncel anlam
Yüzün dönük olduğu veya hareketin sürdüğü doğrultuda daha uzak noktaya doğru; ilgili: → yön.
8. güncel anlam
Durmadan hedefe doğru hareket edilmesini isteyen komut veya çağrı; ilgili: → çağrı.
9. güncel anlam
Dik ve dengeli başlangıç pozisyonunda parmak uçlarının işaret ettiği doğrultu; ilgili: → yön.
Tarihsel basamaklar yalnız editoryal olarak denetlenmiş tarihsel tanım ve çağdaş anlam bağlantılarından kurulur; aynı yazımlı ham derlem eşleşmeleri anlam değişimi iddiasına dönüştürülmez.
Tarihler eser veya yazıt tarihleridir; bir anlamın dilde ilk ya da son kez kullanıldığı tarihi göstermez. Günümüz basamağı canlı sözlük durumudur.
Bağlama dayalı özgün Bitigçi tanımı: Bir yönün ön tarafına doğru; tarihsel yön kullanımında doğuya doğru.
Çağdaş arama bağı: ileri · kaynak yayındaki çağdaş anlam karşılığı · kaynak biçimi ve özgün tanım denetimli
Kaynaklarda tanıklanan biçimler
Bu kaynak kapsamındaki tanıklarda ayrıca çekimli bir biçim kaydedilmemiştir.
Her satır kendi kaynak birimini korur; farklı maddelerin metinleri birleştirilmez.
(a)mtı : (a)n[(ı]g yok : t]ürük : k(a)g(a)n : ötük(e)n [yış : ol(u)rs(a)r : il]te : [bun] yok : ilg[(e)rü ş](a)ntun [y(a)zıka t(e)gi sül(e)d(i)m t(a)luyka kiç(i)g t(e)gm(e)d(i)m b]ir(i)g(e)rü : t[ok(u)z]
Orhon Türkçesi · Bilge Kağan Yazıtı · 20 Eylül 735 · PDF s. 50 · çevriyazı güveni A
(BK Kil) köz(ü)n : körm(e)dük : kuulk(a)k(ı)n : (e)ş(i)dm(e)dük : bod(u)n(u)m(ı)n : ilg(e)rü : kün: tu[gs(ı)kına] bir(i)g(e)rü [kün ortusın]a : kuur(ı)g(a)ru: [kün b(a)ts(ı)kına yır(ı)g(a)ru tün ortusma
Orhon Türkçesi · Bilge Kağan Yazıtı · 20 Eylül 735 · PDF s. 54 · çevriyazı güveni A
Tekin, Talât (1998). Orhon Yazıtları: Kül Tigin, Bilge Kağan, Tunyukuk. 2. baskı. İstanbul: Simurg.
Tekin, Talât (2020). Orhon Yazıtları. 6. baskı. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
Yayın yılı, sözcüğün ilk kullanım tarihi değildir. Çağdaş madde bağlantıları kaynak yayındaki anlam karşılığı ve biçim denetimiyle kurulmuştur; tek başına ses benzerliği tarihsel akrabalık kanıtı sayılmaz.
Not: Bu bölümde gösterilen cümleler, derlem cümle seçme algoritmasının otomatik seçimleridir. Cümlelerdeki görüş, ifade ve içerikler kaynak metinlere aittir; Bitigçi’yi bağlamaz ve Bitigçi’nin görüşünü ya da tutumunu yansıtmaz.
Sayfadaki özellikler henüz yüklenmedi. Lütfen kısa bir süre bekleyiniz.
Sonuçların yüklenmesi için hesaplama yapılıyor.
Preparing citation formats for the current entry.
Selected answers explaining dictionary information together with live BD measurements.
The definition, field tag and the word family partnership are selected in the dictionary entry.
Panel açıldığında BD varyant verileri yüklenir.
Panel açıldığında BD tanık verileri yüklenir.
/karşılaştır umut ile ümit