ön

Bitigçi Sözlük Maddesi

ön

(isim, sıfat)
· 8 meanings
  1. 1.

    (isim) Bir şeyin esas tutulan yüzü; uğur (III), arka karşıtı.

  2. 2.

    (isim) → karşı.

  3. 3.

    (isim) Bir kimsenin ilerisi.

  4. 4.

    (isim) Yakın gelecek zaman.

  5. 5.

    (isim) Giyeceklerin genellikle göğsü örten bölümü.

  6. 6.

    (sıfat) Önce olan.

  7. 7.

    (sıfat) Bir kimse veya yerin yüzünün baktığı tarafta olan yer.

  8. 8.

    (sıfat) Benzerler arasında ilk sırada olan.

ADVANCED ANALYSES

Tarihsel söz varlığı

Türkçenin tarihsel dönemlerindeki görünüm

Aç / kapat
Büyük Anlam Atlası'nda aç

İlk tarihsel tanık: 1069–1070 · Kutadgu Bilig · KB 45 · Tarihsel Derlem

eserin tamamlanma tarihi. Kaynak, şairin 18 ay çalıştığı eserini H. 462 (1069/1070) yılında tamamladığını belirtir. Tarih dayanağı: Giriş, PDF s. 23

Anlamsal gelişim çizgisi

İlk kayıttan günümüz Türkçesine

2 denetlenmiş basamak

1069–1077 · Karahanlı Türkçesi kaydından canlı Bitigçi sözlük anlamlarına uzanan sıra. Aynı yazımlı ham tanıklar tek başına anlam değişimi sayılmaz.

Denetlenmiş ilişki türleri: mecazlaşmayla anlam genişlemesi

  1. 1

    1069–1077

    Karahanlı Türkçesi

    Tarihsel kaynak

    Tarihleme dayanağı: eserin yazılış dönemi · eserin telif dönemi

    Biçim: baş, başa, başḳa, başta, başı, başım, başın, başında, başıġ · ad

    Dönem anlamı

    Bir varlığın, yolun, işin ya da sıralamanın başladığı, önde veya üstte bulunan bölüm.

    mecazlaşmayla anlam genişlemesi

    Kutadgu Bilig’de baş, bedendeki üst ve ön konumundan hareketle başlangıç, öncelik ve üst bölüm bildiren bağlamlara aktarılır.

    Günümüze uzanan değişim

    Organ adından başlangıç ve öncelik alanına kurulan uzamsal mecaz çağdaş baş ve başlangıç kullanımlarında sürer.

    Canlı sözlükteki güncel anlam kimliğiyle denetlendi.

    Birincil metin tanıklarını aç (2)
    başı erdi öŋdün ḳamuġ başçıḳa kiḍin boldı tamġa ḳamuġ sawçıḳa

    Kutadgu Bilig · 1069–1070 · KB 45 · Kaynakta aç

    Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.

    basa faruḳ erdi kişi öḍrümi tili köŋli bir teg boḍun köḍrümi

    Kutadgu Bilig · 1069–1070 · KB 53 · Kaynakta aç

    Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.

    Kaynak dayanağını aç (3)

    Arat, Reşid Rahmeti (1979). Kutadgu Bilig III: İndeks. İndeksi neşre hazırlayanlar: Kemal Eraslan, Osman F. Sertkaya ve Nuri Yüce. İstanbul: Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü.

    Madde, anlam, (PHP 3, PHP 4) ve beyit numarası için ana dizin.

    Arat, Reşid Rahmeti. Kutadgu Bilig I: Metin. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.

    Dizindeki biçimlerin beyit metninde karşılaştırıldığı eleştirmeli metin yayını.

    Kaşgarlı Mahmud (2023). Dîvânu Lugâti’t-Türk: Türk Dilinin İlk Sözlüğü. Türkçesi: Mustafa S. Kaçalin; dizini hazırlayan: Mehmet Ölmez. İstanbul: VakıfBank Kültür Yayınları.

    Tarihsel madde biçimleri, sözlük madde numaraları ve yazma yapraklarının karşılaştırma kaynağı.

  2. 2

    Canlı Bitigçi sözlük kaydı

    Günümüz Türkçesi

    Güncel sözlük

    Biçim: ön

    1. güncel anlam

    Bir şeyin esas tutulan yüzü; uğur (III), arka karşıtı

    2. güncel anlam

    → karşı

    3. güncel anlam

    Bir kimsenin ilerisi

    4. güncel anlam

    Yakın gelecek zaman

    5. güncel anlam

    Giyeceklerin genellikle göğsü örten bölümü

    6. güncel anlam

    Önce olan

    7. güncel anlam

    Bir kimse veya yerin yüzünün baktığı tarafta olan yer

    8. güncel anlam

    Benzerler arasında ilk sırada olan

Yöntem ve tarih sınırları

Tarihsel basamaklar yalnız editoryal olarak denetlenmiş tarihsel tanım ve çağdaş anlam bağlantılarından kurulur; aynı yazımlı ham derlem eşleşmeleri anlam değişimi iddiasına dönüştürülmez.

Tarihler eser veya yazıt tarihleridir; bir anlamın dilde ilk ya da son kez kullanıldığı tarihi göstermez. Günümüz basamağı canlı sözlük durumudur.

Karahanlı TürkçesibaşadAnlamdan eşleşti: ön
Kaynak çevriyazıları:Kutadgu Bilig III: İndeks: baş, başa, başḳa, başta, başı, başım, başın, başında, başıġDîvânu Lugâti’t-Türk: baş

Transkripsiyon notu: Kaynak çevriyazısındaki ḳ, ġ işaretleri korunmuştur; işaretsiz biçimler yalnız aramada eş değer anahtar olarak kullanılır.

Bağlama dayalı özgün Bitigçi tanımı: Bir varlığın, yolun, işin ya da sıralamanın başladığı, önde veya üstte bulunan bölüm.

Tarihsel bağlam: Kutadgu Bilig’de baş, bedendeki üst ve ön konumundan hareketle başlangıç, öncelik ve üst bölüm bildiren bağlamlara aktarılır.

Anlamsal gelişim notu: Organ adından başlangıç ve öncelik alanına kurulan uzamsal mecaz çağdaş baş ve başlangıç kullanımlarında sürer.

Çağdaş arama bağı: başlangıç · mecazlaşmayla anlam genişlemesi · kaynak biçimi, anlam bağı ve özgün tanım denetimli

Kaynaklarda tanıklanan biçimler

  • baş (yalın biçim)
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 176, 405, 421, 435, 545, 655, 708, 784, 890, 940, 966, 986, 1194, 1630, 1883, 2147, 2726, 2781, 2834, 2894, 3151, 3644, 4099, 4230, 4486, 4915, 4917, 5097, 5202, 5252, 5428, 5449, 5523, 5813, 5816, 5828, 5856, 6220, 6221, 6396. beyitler
  • baş (yalın biçim)
    Tanıklık: Dîvânu Lugâti’t-Türk, 5330. sözlük maddesi
  • başa ((PHP 3, PHP 4))
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 3838. beyit
  • başḳa ((PHP 3, PHP 4))
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 1190, 2267, 2413, 2492, 2604, 2692, 2742, 5643, 6530. beyitler
  • başta ((PHP 3, PHP 4))
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 1836. beyit
  • başı ((PHP 3, PHP 4))
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 119, 140, 163, 223, 253, 265, 344, 353, 423, 478, 491, 533, 633, 752, 949, 1015, 1063, 1114, 1191, 1266, 1357, 1436, 1442, 1598, 1617, 1830, 1881, 1945, 1992, 2040, 2047, 2089, 2156, 2166, 2196, 2210, 2275, 2300, 2394, 2420, 2457, 2516, 2555, 2745, 2786, 2809, 2831, 2874, 2877, 2881, 2900, 2925, 3002, 3089, 3516, 3551, 3566, 3704, 3763, 3855, 3978, 4064, 4065, 4123, 4133, 4143, 4197, 4290, 4298, 4406, 4595, 4665, 4889, 5202, 5349, 5754, 5892, 5927, 6159, 6177, 6221, 6253, 6416, 6453, 6456, 6478. beyitler
  • başım ((PHP 3, PHP 4))
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 365, 4557, 4848, 5643. beyitler
  • başın ((PHP 3, PHP 4))
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 422, 1207, 1967, 1989, 2352, 2515, 2518, 2647, 2652, 2726, 3072, 3081, 3283, 3286, 3379, 3953, 4213, 5797, 5827. beyitler
  • başında ((PHP 3, PHP 4))
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 213, 426, 667, 1222, 1567, 1798, 2271, 2367, 4434, 4639, 6035. beyitler
  • başıġ ((PHP 3, PHP 4))
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 173, 2825, 2850. beyitler
Kaynak yayınlar ve okuma notu

Arat, Reşid Rahmeti (1979). Kutadgu Bilig III: İndeks. İndeksi neşre hazırlayanlar: Kemal Eraslan, Osman F. Sertkaya ve Nuri Yüce. İstanbul: Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü.

Arat, Reşid Rahmeti. Kutadgu Bilig I: Metin. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.

Kaşgarlı Mahmud (2023). Dîvânu Lugâti’t-Türk: Türk Dilinin İlk Sözlüğü. Türkçesi: Mustafa S. Kaçalin; dizini hazırlayan: Mehmet Ölmez. İstanbul: VakıfBank Kültür Yayınları.

Yayın yılı, sözcüğün ilk kullanım tarihi değildir. Çağdaş madde bağlantıları kaynak yayındaki anlam karşılığı ve biçim denetimiyle kurulmuştur; tek başına ses benzerliği tarihsel akrabalık kanıtı sayılmaz.

BD Bağlam Gösterimi · ön

Not: Bu bölümde gösterilen cümleler, derlem cümle seçme algoritmasının otomatik seçimleridir. Cümlelerdeki görüş, ifade ve içerikler kaynak metinlere aittir; Bitigçi’yi bağlamaz ve Bitigçi’nin görüşünü ya da tutumunu yansıtmaz.

Sayfadaki özellikler henüz yüklenmedi. Lütfen kısa bir süre bekleyiniz.

Sonuçların yüklenmesi için hesaplama yapılıyor.

Cite this entry

Preparing citation formats for the current entry.

Dilsel parmak izi, terimlik, kullanım sicili, yerleşme ve veri kalitesi tek profilden yükleniyor…
Yazım ve Varyantlar Doğrulanmış ilişkiler, dönemsel sıklık ve kullanım payı

Panel açıldığında BD varyant verileri yüklenir.

İlk Tanık ve Yayılım Kaynak yayın tarihleri, Trust level ve yayılım aşamaları

Panel açıldığında BD tanık verileri yüklenir.