anlamak

Bitigçi Sözlük Maddesi

anlamak

(-i, -den, nesnesiz)
· 7 anlam
  1. 1.

    (-i) Bir şeyin ne demek olduğunu, neye işaret ettiğini kavramak; fehmetmek.

  2. 2.

    Yeni bilgileri eskileriyle bir araya getirerek sonuç niteliğinde başka bir bilgi edinmek; fehmetmek.

  3. 3.

    Bir konunun veya durumun ayrıntılarını ilgili kişiye sorarak öğrenmek.

  4. 4.

    Bir sözün, davranışın veya kararın gerekçesini kabul ederek onu doğru ve yerinde bulmak.

  5. 5.

    Birinin duygu veya niyetini söylediklerinden ve davranışlarından sezerek kavramak; çakozlamak, fehmetmek.

  6. 6.

    (-den) Belirli bir iş veya alan hakkında bilgi ve deneyim sahibi olup onun inceliklerini değerlendirebilmek.

  7. 7.

    (nesnesiz, -den) Bir şeyin kullanımından veya yapılan işten beklenen yararı elde etmek.

İLERİ ÇÖZÜMLEMELER

anlamak etimolojisi ve tarihsel dönemleri

Anlamak, Eski Türkçe aŋla- fiilinin devamıdır; fiil, āŋ ‘anlayış, bilinç, zihin’ adına isimden fiil yapan -la- ekinin getirilmesiyle kurulmuştur. Clauson'a göre eski dönemde ‘anlamak’ için olağan fiil uk- idi, aŋla- ise seyrekti; Kâşgarlı Mahmud sözü Oğuzca olarak kaydeder. Fiil sonraki yüzyıllarda Harezm, Kıpçak ve Anadolu sahasında yaygınlaştı; Eski Anadolu Türkçesindeki aŋla- biçimi, ŋ sesinin n'ye dönmesiyle Türkiye Türkçesinde anla- oldu.

  1. 9. yüzyıl · Eski Uygur Türkçesi: aŋla-
  2. 11. yüzyıl · Karahanlı Türkçesi: aŋla-
  3. 13. yüzyıl · Harezm Türkçesi: aŋla-
  4. 13. yüzyıl · Eski Anadolu Türkçesi: aŋla-
  5. 14. yüzyıl · Kıpçak Türkçesi: aŋla-
  6. 15. yüzyıl · Eski Anadolu Türkçesi: aŋla-
  7. 15. yüzyıl · Çağatay Türkçesi: aŋla-
  8. 17. yüzyıl · Osmanlı Türkçesi: anla-
  9. 19. yüzyıl · Osmanlı Türkçesi: anla-
  10. 20. yüzyıl · Türkiye Türkçesi: anla-
Etimoloji Atlası'nda köken yolculuğunu aç

Tarihsel söz varlığı

Türkçenin tarihsel dönemlerindeki görünüm

Aç / kapat
Büyük Anlam Atlası'nda aç

İlk tarihsel tanık: yaklaşık 1387 · Şeyhoğlu Kâbûs-nâme Tercümesi · PDF s. 94

Türkçe tercümenin kaynak yayında olasılıklı gösterilen tarihi. Kaynak yayın tercüme tarihini başlık künyesinde [1387?] biçiminde, belirsizlik işaretiyle verir. Tarih dayanağı: Başlık sayfası, PDF s. 2

Anlamsal gelişim çizgisi

İlk kayıttan günümüz Türkçesine

2 denetlenmiş basamak

1387 · Eski Anadolu Türkçesi kaydından canlı Bitigçi sözlük anlamlarına uzanan sıra. Aynı yazımlı ham tanıklar tek başına anlam değişimi sayılmaz.

Denetlenmiş ilişki türleri: sözcüksel değişim ve eş yazılı tarihsel madde

  1. 1

    1387

    Eski Anadolu Türkçesi

    Tarihsel kaynak

    Tarihleme dayanağı: eserin telif veya dil katmanı için yaklaşık dönem

    Biçim: ağla- · fiil

    Dönem anlamı

    Bir sözün veya durumun ne bildirdiğini zihinde çözmek.

    sözcüksel değişim ve eş yazılı tarihsel madde

    Kâbûs-nâme'nin öğüt bölümlerinde ağla- dinleyenin sözü anlayıp davranışına yön vermesini anlatır.

    Günümüze uzanan değişim

    Bu anlamdaki ağla- genel dilden çekilmiş; işlevini anlamak ve kavramak üstlenmiştir. Ağlamak fiiliyle eş yazılılık tarihsel düzeyde ayrı tutulur.

    Canlı sözlükteki güncel anlam kimliğiyle denetlendi.

    Kaynak dayanağını aç (1)

    Keykâvus bin İskender bin Veşmgîr (2016). Kâbûs-nâme. Tercüme eden Şeyhoğlu Sadru’d-dîn Mustafa; hazırlayan Enfel Doğan. Ankara: Türk Dil Kurumu.

    Çevriyazılı metin ile yazma yaprağı yüzü-satır gönderimli sözlük/dizin için ana kaynak.

  2. 2

    Canlı Bitigçi sözlük kaydı

    Günümüz Türkçesi

    Güncel sözlük

    Biçim: anlamak

    1. güncel anlam

    Bir şeyin ne demek olduğunu, neye işaret ettiğini kavramak; fehmetmek

    2. güncel anlam

    Yeni bilgileri eskileriyle bir araya getirerek sonuç niteliğinde başka bir bilgi edinmek; fehmetmek

    3. güncel anlam

    Bir konunun veya durumun ayrıntılarını ilgili kişiye sorarak öğrenmek.

    4. güncel anlam

    Bir sözün, davranışın veya kararın gerekçesini kabul ederek onu doğru ve yerinde bulmak.

    5. güncel anlam

    Birinin duygu veya niyetini söylediklerinden ve davranışlarından sezerek kavramak; çakozlamak, fehmetmek.

    6. güncel anlam

    Belirli bir iş veya alan hakkında bilgi ve deneyim sahibi olup onun inceliklerini değerlendirebilmek.

    7. güncel anlam

    Bir şeyin kullanımından veya yapılan işten beklenen yararı elde etmek.

Yöntem ve tarih sınırları

Tarihsel basamaklar yalnız editoryal olarak denetlenmiş tarihsel tanım ve çağdaş anlam bağlantılarından kurulur; aynı yazımlı ham derlem eşleşmeleri anlam değişimi iddiasına dönüştürülmez.

Tarihler eser veya yazıt tarihleridir; bir anlamın dilde ilk ya da son kez kullanıldığı tarihi göstermez. Günümüz basamağı canlı sözlük durumudur.

Eski Anadolu Türkçesiağla-fiil
Kaynak çevriyazıları:Kâbûs-nâme: ağla-

Transkripsiyon notu: Yayınların çevriyazıları kaynak başına korunmuştur. Kâbûs-nâme: ağla-. Sade karşılıklar yalnız arama anahtarıdır.

Bağlama dayalı özgün Bitigçi tanımı: Bir sözün veya durumun ne bildirdiğini zihinde çözmek.

Tarihsel bağlam: Kâbûs-nâme'nin öğüt bölümlerinde ağla- dinleyenin sözü anlayıp davranışına yön vermesini anlatır.

Anlamsal gelişim notu: Bu anlamdaki ağla- genel dilden çekilmiş; işlevini anlamak ve kavramak üstlenmiştir. Ağlamak fiiliyle eş yazılılık tarihsel düzeyde ayrı tutulur.

Çağdaş arama bağı: anlamak, kavramak · sözcüksel değişim ve eş yazılı tarihsel madde · kaynak biçimi, bağlam, anlam bağı ve özgün tanım denetimli

Kaynaklarda tanıklanan biçimler

  • ağla- (yalın biçim)
    Tanıklık: Kâbûs-nâme, 1b/7, 11a/6, 15b/8, 81b/1, 81b/2, 97a/11, 98b/5 (yaprak yüzü–satır)

Bu kaynak kapsamındaki tanıklarda ayrıca çekimli bir biçim kaydedilmemiştir.

Tarihsel kaynaklardan derlem satırları

Her satır kendi kaynak birimini korur; farklı maddelerin metinleri birleştirilmez.

Eğer ata ana hakkın din (6) yöninden anlamasan erlik ve mürüvvet yöninden ağla ki ata ana senün olmaguna (7 sebebdür, beslemegün aşlıdur. Çün sen anla- rum hakkın bilmeyesin; kendü hakkun (8) bilmemiş olursın. Eyle olsa h eyülige

Eski Anadolu Türkçesi · Şeyhoğlu Kâbûs-nâme Tercümesi · yaklaşık 1387 · PDF s. 94 · çevriyazı güveni B

nükte ki G) deyesin, anlara na'ra urup meclisün germ ederler. Çün kavm ağlaya; sen (4) dahi vakt vakt ağla. Eğer söz söyleyüp dutulursan, guşşa degül; (5 korkma, şalavât ve tehlil vericek dinle, eğlen ve yardım edin. Minber (6) üstinde girân-cân

Eski Anadolu Türkçesi · Şeyhoğlu Kâbûs-nâme Tercümesi · yaklaşık 1387 · PDF s. 150 · çevriyazı güveni B

Kaynak yayınlar ve okuma notu

Keykâvus bin İskender bin Veşmgîr (2016). Kâbûs-nâme. Tercüme eden Şeyhoğlu Sadru’d-dîn Mustafa; hazırlayan Enfel Doğan. Ankara: Türk Dil Kurumu.

Yayın yılı, sözcüğün ilk kullanım tarihi değildir. Çağdaş madde bağlantıları kaynak yayındaki anlam karşılığı ve biçim denetimiyle kurulmuştur; tek başına ses benzerliği tarihsel akrabalık kanıtı sayılmaz.

BD Bağlam Gösterimi · anlamak

Not: Bu bölümde gösterilen cümleler, derlem cümle seçme algoritmasının otomatik seçimleridir. Cümlelerdeki görüş, ifade ve içerikler kaynak metinlere aittir; Bitigçi’yi bağlamaz ve Bitigçi’nin görüşünü ya da tutumunu yansıtmaz.

Sayfadaki özellikler henüz yüklenmedi. Lütfen kısa bir süre bekleyiniz.

Sonuçların yüklenmesi için hesaplama yapılıyor.

Bu maddeye atıf

Güncel madde için atıf biçimleri hazırlanıyor.

Dilsel parmak izi, terimlik, kullanım sicili, yerleşme ve veri kalitesi tek profilden yükleniyor…

İlgili Sözler

anlama anlamaklık avallık bakınma bakınış denemek indirim kolaçan mülakat tartmak yoklama çelişki ayak izi bilmek

Tanım, alan etiketi ve sözcük ailesi ortaklığına göre seçilen maddeler.

Yazım ve Varyantlar Doğrulanmış ilişkiler, dönemsel sıklık ve kullanım payı

Panel açıldığında BD varyant verileri yüklenir.

İlk Tanık ve Yayılım Kaynak yayın tarihleri, güven düzeyi ve yayılım aşamaları

Panel açıldığında BD tanık verileri yüklenir.