bilmek

Bitigçi Sözlük Maddesi

bilmek

(-i, yardımcı fiil, dil bilgisi)
· 14 anlam

Zihinsel içerik, kavrayış, tanıma, yetkinlik ve yeterlik işlevleri.

  1. 1.

    Edinilmiş içeriği zihinde tutma

    (-i) Öğrenme veya deneyim sonucunda bir konuya ait içeriği zihninde hazır tutmak; ilgili: → bilgi.

    Tanım kaynağı: BİTİGÇİ özgün içerik üretimi · 16.10.2026 21:26:15 · Türkiye saati (UTC+3)
  2. 2.

    Olgunun farkına varma

    (-i) Olgunun ne anlama geldiğini kavrayıp ondan haberdar olmak; ilgili: → anlamak.

    Tanım kaynağı: BİTİGÇİ özgün içerik üretimi · 16.10.2026 21:26:15 · Türkiye saati (UTC+3)
  3. 3.

    Kuramsal veya sanatsal yetkinlik

    (-i) Kuramsal veya sanatsal bir alanda, konuyu uygulayıp açıklayacak ölçüde yetkin olmak; ilgili: → beceri.

    Tanım kaynağı: BİTİGÇİ özgün içerik üretimi · 16.10.2026 21:26:15 · Türkiye saati (UTC+3)
  4. 4.

    İşi yapacak ustalık

    (-i) Ustalık gerektiren işi pratikte kendi başına başarıyla yürütecek donanıma sahip olmak; ilgili: → beceri.

    Tanım kaynağı: BİTİGÇİ özgün içerik üretimi · 16.10.2026 21:26:15 · Türkiye saati (UTC+3)
  5. 5.

    Kimliğini tanıma

    (-i) Daha önce karşılaştığı kişinin veya nesnenin kimliğini belirgin özelliklerinden çıkarıp hatırlamak; ilgili: → tanımak.

    Tanım kaynağı: BİTİGÇİ özgün içerik üretimi · 16.10.2026 21:26:15 · Türkiye saati (UTC+3)
  6. 6.

    Tahmine göre sanma

    (-i) → sanmak.

    Tanım kaynağı: BİTİGÇİ özgün içerik üretimi · 16.10.2026 21:26:15 · Türkiye saati (UTC+3)
  7. 7.

    Hesabını birinden sorma

    (-i) Bir işin hesabını sormak veya sonucunu üstlendirmek için belirli kimseyi karşısında muhatap tutmak; ilgili: → sorumluluk.

    Tanım kaynağı: BİTİGÇİ özgün içerik üretimi · 16.10.2026 21:26:15 · Türkiye saati (UTC+3)
  8. 8.

    Eyleme yeteneği bulunma

    (-i) Eylemi gerçekleştirecek doğal yatkınlık veya edinilmiş yeterliğe sahip olmak; ilgili: → yatkınlık.

    Tanım kaynağı: BİTİGÇİ özgün içerik üretimi · 16.10.2026 21:26:15 · Türkiye saati (UTC+3)
  9. 9.

    Niteliği öyle kabul etme

    (-i) Tanıtılan veya söylenen niteliği, kişiye ya da olaya ait sayıp buna göre yargıda bulunmak; ilgili: → sanmak.

    Tanım kaynağı: BİTİGÇİ özgün içerik üretimi · 16.10.2026 21:26:15 · Türkiye saati (UTC+3)
  10. 10.

    Çıkarına uygun davranma

    (-i) Çıkarına elverişli olduğu için belirli bir davranışı benimsemek veya onu yapmaya gönüllü olmak; ilgili: → uygun.

    Tanım kaynağı: BİTİGÇİ özgün içerik üretimi · 16.10.2026 21:26:15 · Türkiye saati (UTC+3)
  11. 11.

    Bir dille iletişim kurma

    (-i) Dilin söz varlığı ve kuruluş düzenine dayanarak o dilde anlayıp iletişim kurmak; ilgili: → dil (I).

    Tanım kaynağı: BİTİGÇİ özgün içerik üretimi · 16.10.2026 21:26:15 · Türkiye saati (UTC+3)
  12. 12.

    Rol veya ödevi benimseme

    (-i) Belirli bir duygu, rol veya yükümlülüğü kendisi için geçerli sayarak benimsemek; ilgili: → benimseme.

    Tanım kaynağı: BİTİGÇİ özgün içerik üretimi · 16.10.2026 21:26:15 · Türkiye saati (UTC+3)
  13. 13.

    Yeterlik yardımcısı

    (yardımcı fiil, dil bilgisi) Ulaç biçimindeki asıl eyleme eklenerek o işin yapılmasına güç, yetkinlik veya imkân bulunduğunu gösteren yardımcı eylem; ilgili: → beceri.

    Tanım kaynağı: BİTİGÇİ özgün içerik üretimi · 16.10.2026 21:26:15 · Türkiye saati (UTC+3)
  14. 14.

    Gecikmeyi vurgulayan yardımcı

    (yardımcı fiil, dil bilgisi) Bazı mastarların ardından yadsımalı kullanılarak eylemin gecikmesini veya beklenen sonucun türlü sebeple gerçekleşmemesini gösteren yardımcı eylem; ilgili: → beklemek.

    Tanım kaynağı: BİTİGÇİ özgün içerik üretimi · 16.10.2026 21:26:15 · Türkiye saati (UTC+3)

İLERİ ÇÖZÜMLEMELER

Tarihsel söz varlığı

Türkçenin tarihsel dönemlerindeki görünüm

Aç / kapat
Büyük Anlam Atlası'nda aç

İlk tarihsel tanık: 21 Ağustos 732 · Kül Tigin Yazıtı · PDF s. 28

yazıtın dikiliş ve Türkçe metninin tamamlanma tarihi. Kaynak, Türkçe yazıtın 21 Ağustos 732'de tamamlandığını ve anıtın dikiliş tarihinin de bu gün olması gerektiğini belirtir. Tarih dayanağı: Giriş, PDF s. 13

Anlamsal gelişim çizgisi

İlk kayıttan günümüz Türkçesine

3 denetlenmiş basamak

720–735 · Orhon Türkçesi kaydından canlı Bitigçi sözlük anlamlarına uzanan sıra. Aynı yazımlı ham tanıklar tek başına anlam değişimi sayılmaz.

Denetlenmiş ilişki türleri: kaynak yayındaki çağdaş anlam karşılığı · anlam ve biçim sürekliliği

  1. 1

    720–735

    Orhon Türkçesi

    Tarihsel kaynak

    Tarihleme dayanağı: yazıtların dikiliş tarihi aralığı · yazıtların yaklaşık dikiliş tarihleri

    Biçim: bil-, bilin, bilir, bilmez · fiil

    Dönem anlamı

    Bir konu hakkında öğrenilmiş ve doğrulanabilir bilgi sahibi olmak.

    kaynak yayındaki çağdaş anlam karşılığı

    Canlı sözlükteki güncel anlam kimliğiyle denetlendi.

    Birincil metin tanıklarını aç (2)
    birür : y(a)guk : (e)rs(e)r : (e)dgü : (a)gı birür : tip (a)nça : boşgurur : (e)rm(i)ş : bil(i)g : bilm(e)z : kişi : ol s(a)b(ı)g : (a)l(ı)p : y(a)gru : b(a)r(ı)p : ük(ü)ş kişi: ölt(ü)g :

    Kül Tigin Yazıtı · 21 Ağustos 732 · PDF s. 28

    Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.

    (BK K6) bilm(e)z : kişi : ol s(a)b(ı)g (a)l(ı)p : y(a)gru : b(a)r(ı)p : ük(ü)ş kişi : ölt(ü)g : ol y(e)r[g(e)r]ü : b(a)rs(a)r : türük : bod(u)n : ölt(e)çi s(e)n :

    Bilge Kağan Yazıtı · 20 Eylül 735 · PDF s. 52

    Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.

    Kaynak dayanağını aç (2)

    Tekin, Talât (2020). Orhon Yazıtları. 6. baskı. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.

    Kül Tigin ve Bilge Kağan metinleri, açıklamaları ve tam sözlük-dizin; tarihsel biçim ve satır konumlarının ana dizin kaynağı.

    Tekin, Talât (1998). Orhon Yazıtları: Kül Tigin, Bilge Kağan, Tunyukuk. 2. baskı. İstanbul: Simurg.

    Üç yazıtın Eski Türkçe yazı çevrimi ve karşılıklı metin yayını; biçim ve satır denetimi.

  2. 2

    1387

    Eski Anadolu Türkçesi

    Tarihsel kaynak

    Tarihleme dayanağı: eserin telif veya dil katmanı için yaklaşık dönem

    Biçim: bil- · fiil

    Dönem anlamı

    Bir şey hakkında öğrenilmiş ve doğrulanmış bilgiye sahip olmak.

    anlam ve biçim sürekliliği

    Kâbûs-nâme'de insanın kendini, işin sonucunu ve doğru davranışı bilmesi öğütlerin temel yüklemidir.

    Günümüze uzanan değişim

    Fiilin biçimi ve bilgi sahibi olma anlamı sürmüştür.

    Canlı sözlükteki güncel anlam kimliğiyle denetlendi.

    Kaynak dayanağını aç (1)

    Keykâvus bin İskender bin Veşmgîr (2016). Kâbûs-nâme. Tercüme eden Şeyhoğlu Sadru’d-dîn Mustafa; hazırlayan Enfel Doğan. Ankara: Türk Dil Kurumu.

    Çevriyazılı metin ile yazma yaprağı yüzü-satır gönderimli sözlük/dizin için ana kaynak.

  3. 3

    Canlı Bitigçi sözlük kaydı

    Günümüz Türkçesi

    Güncel sözlük

    Biçim: bilmek

    1. güncel anlam

    Öğrenme veya deneyim sonucunda bir konuya ait içeriği zihninde hazır tutmak; ilgili: → bilgi.

    2. güncel anlam

    Olgunun ne anlama geldiğini kavrayıp ondan haberdar olmak; ilgili: → anlamak.

    3. güncel anlam

    Kuramsal veya sanatsal bir alanda, konuyu uygulayıp açıklayacak ölçüde yetkin olmak; ilgili: → beceri.

    4. güncel anlam

    Ustalık gerektiren işi pratikte kendi başına başarıyla yürütecek donanıma sahip olmak; ilgili: → beceri.

    5. güncel anlam

    Daha önce karşılaştığı kişinin veya nesnenin kimliğini belirgin özelliklerinden çıkarıp hatırlamak; ilgili: → tanımak.

    6. güncel anlam

    → sanmak

    7. güncel anlam

    Bir işin hesabını sormak veya sonucunu üstlendirmek için belirli kimseyi karşısında muhatap tutmak; ilgili: → sorumluluk.

    8. güncel anlam

    Eylemi gerçekleştirecek doğal yatkınlık veya edinilmiş yeterliğe sahip olmak; ilgili: → yatkınlık.

    9. güncel anlam

    Tanıtılan veya söylenen niteliği, kişiye ya da olaya ait sayıp buna göre yargıda bulunmak; ilgili: → sanmak.

    10. güncel anlam

    Çıkarına elverişli olduğu için belirli bir davranışı benimsemek veya onu yapmaya gönüllü olmak; ilgili: → uygun.

    11. güncel anlam

    Dilin söz varlığı ve kuruluş düzenine dayanarak o dilde anlayıp iletişim kurmak; ilgili: → dil (I).

    12. güncel anlam

    Belirli bir duygu, rol veya yükümlülüğü kendisi için geçerli sayarak benimsemek; ilgili: → benimseme.

    13. güncel anlam

    Ulaç biçimindeki asıl eyleme eklenerek o işin yapılmasına güç, yetkinlik veya imkân bulunduğunu gösteren yardımcı eylem; ilgili: → beceri.

    14. güncel anlam

    Bazı mastarların ardından yadsımalı kullanılarak eylemin gecikmesini veya beklenen sonucun türlü sebeple gerçekleşmemesini gösteren yardımcı eylem; ilgili: → beklemek.

Yöntem ve tarih sınırları

Tarihsel basamaklar yalnız editoryal olarak denetlenmiş tarihsel tanım ve çağdaş anlam bağlantılarından kurulur; aynı yazımlı ham derlem eşleşmeleri anlam değişimi iddiasına dönüştürülmez.

Tarihler eser veya yazıt tarihleridir; bir anlamın dilde ilk ya da son kez kullanıldığı tarihi göstermez. Günümüz basamağı canlı sözlük durumudur.

Orhon Türkçesibil-fiil

Bağlama dayalı özgün Bitigçi tanımı: Bir konu hakkında öğrenilmiş ve doğrulanabilir bilgi sahibi olmak.

Çağdaş arama bağı: bilmek · kaynak yayındaki çağdaş anlam karşılığı · kaynak biçimi ve özgün tanım denetimli

Kaynaklarda tanıklanan biçimler

  • bilin (çekimli biçim)
    Tanıklık: Kül Tigin Yazıtı, güney yüzü, 11., 12., 13. satırlar; Bilge Kağan Yazıtı, kuzey yüzü, 8., 15. satırlar; Bilge Kağan Yazıtı, doğu yüzü, 33. satır
  • bilir (çekimli biçim)
    Tanıklık: Kül Tigin Yazıtı, kuzey yüzü, 10. satır; Kül Tigin Yazıtı, doğu yüzü, 34. satır
  • bilmez (çekimli biçim)
    Tanıklık: Bilge Kağan Yazıtı, doğu yüzü, 18. satır; Kül Tigin Yazıtı, güney yüzü, 7. satır; Kül Tigin Yazıtı, kuzey yüzü, 10. satır; Bilge Kağan Yazıtı, kuzey yüzü, 6. satır
Eski Anadolu Türkçesibil-fiil
Kaynak çevriyazıları:Kâbûs-nâme: bil-

Transkripsiyon notu: Yayınların çevriyazıları kaynak başına korunmuştur. Kâbûs-nâme: bil-. Sade karşılıklar yalnız arama anahtarıdır.

Bağlama dayalı özgün Bitigçi tanımı: Bir şey hakkında öğrenilmiş ve doğrulanmış bilgiye sahip olmak.

Tarihsel bağlam: Kâbûs-nâme'de insanın kendini, işin sonucunu ve doğru davranışı bilmesi öğütlerin temel yüklemidir.

Anlamsal gelişim notu: Fiilin biçimi ve bilgi sahibi olma anlamı sürmüştür.

Çağdaş arama bağı: bilmek · anlam ve biçim sürekliliği · kaynak biçimi, bağlam, anlam bağı ve özgün tanım denetimli

Kaynaklarda tanıklanan biçimler

  • bil- (yalın biçim)
    Tanıklık: Kâbûs-nâme, 3a/5, 5a/4, 14a/6, 14a/8, 15a/9, 22a/15, 23a/13, 25b/1, 29a/13, 41a/11, 42a/6 (yaprak yüzü–satır)

Bu kaynak kapsamındaki tanıklarda ayrıca çekimli bir biçim kaydedilmemiştir.

Tarihsel kaynaklardan derlem satırları

Her satır kendi kaynak birimini korur; farklı maddelerin metinleri birleştirilmez.

(KT D3) idi oks(u)z : köök : türük : <iti> : (a)nça : ol(u)rur (e)rm(i)ş : bilge : k(a)g(a)n : (e)rm(i)ş : (a)lp k(a)g(a)n (e)rm(i)ş : buyrukı y(e)me : bil ge : (e)rm(i)ş (e)r(i)nç : (a)lp (e)rm(i)ş (e)r(i)nç : b(e)gl(e)ri y(e)me :

Orhon Türkçesi · Kül Tigin Yazıtı · 21 Ağustos 732 · PDF s. 30 · çevriyazı güveni A

[urt(u)rt(u)m................] (BK Kİ5) on ok : oglma : t(a)tma : t(e)gi: bum : körü : bil(i)n : b(e)ngü : t(a)ş : tokıtd(ı)m : [.] tokıtd(ı)m : biti(t)d(i)m : bu[nı kör(ü)p (a)ça

Orhon Türkçesi · Bilge Kağan Yazıtı · 20 Eylül 735 · PDF s. 54 · çevriyazı güveni A

vân kardaşıdur. (4) Anan melik-i ğâzi Sultân Mahmüd-ı Gaznevi kızıdur. Ey oğul! Uşşun-ıla ol (5) kendü aşlun kadrin bil. Himmetün yüce dut kim olardan her-çend ki (6) devlet ve yeğlik nişânı sende zâhir ve şalâh eseri çihrende

Eski Anadolu Türkçesi · Şeyhoğlu Kâbûs-nâme Tercümesi · yaklaşık 1387 · PDF s. 84 · çevriyazı güveni B

Pes dükeli nesneyi bilmeğe yarar; ammâ Çalabı celle celâleh bilmek (4) müm- kin degül. Sen gümân-ıla Yaradıcıya bakma. Düzülmiş[i] gör, düzeni anda bil. (5) Ve gözet kim eglenmegünden düzen düzici yolın elünden almaya. Ve eğlenmek

Eski Anadolu Türkçesi · Şeyhoğlu Kâbûs-nâme Tercümesi · yaklaşık 1387 · PDF s. 87 · çevriyazı güveni B

Kaynak yayınlar ve okuma notu

Tekin, Talât (1998). Orhon Yazıtları: Kül Tigin, Bilge Kağan, Tunyukuk. 2. baskı. İstanbul: Simurg.

Tekin, Talât (2020). Orhon Yazıtları. 6. baskı. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.

Keykâvus bin İskender bin Veşmgîr (2016). Kâbûs-nâme. Tercüme eden Şeyhoğlu Sadru’d-dîn Mustafa; hazırlayan Enfel Doğan. Ankara: Türk Dil Kurumu.

Yayın yılı, sözcüğün ilk kullanım tarihi değildir. Çağdaş madde bağlantıları kaynak yayındaki anlam karşılığı ve biçim denetimiyle kurulmuştur; tek başına ses benzerliği tarihsel akrabalık kanıtı sayılmaz.

BD Bağlam Gösterimi · bilmek

Not: Bu bölümde gösterilen cümleler, derlem cümle seçme algoritmasının otomatik seçimleridir. Cümlelerdeki görüş, ifade ve içerikler kaynak metinlere aittir; Bitigçi’yi bağlamaz ve Bitigçi’nin görüşünü ya da tutumunu yansıtmaz.

Sayfadaki özellikler henüz yüklenmedi. Lütfen kısa bir süre bekleyiniz.

Sonuçların yüklenmesi için hesaplama yapılıyor.

Bu maddeye atıf

Güncel madde için atıf biçimleri hazırlanıyor.

Dilsel parmak izi, terimlik, kullanım sicili, yerleşme ve veri kalitesi tek profilden yükleniyor…

İlgili Sözler

da / de bilinme bilme bilinmek bilinebilir bilmeklik girmek çakmak Hanya kurgu sürerlik görünümü bitirme fiili edilgenleşmek katmerli birleşik zaman

Tanım, alan etiketi ve sözcük ailesi ortaklığına göre seçilen maddeler.

Yazım ve Varyantlar Doğrulanmış ilişkiler, dönemsel sıklık ve kullanım payı

Panel açıldığında BD varyant verileri yüklenir.

İlk Tanık ve Yayılım Kaynak yayın tarihleri, güven düzeyi ve yayılım aşamaları

Panel açıldığında BD tanık verileri yüklenir.