söz

Bitigçi Sözlük Maddesi

söz

(isim)
· 6 anlam
  1. 1.

    (isim) Bir düşünceyi eksiksiz olarak anlatan kelime dizisi; lakırtı, kal (II), kavil, kelam, laf.

  2. 2.

    (isim) → kelime.

  3. 3.

    (isim) Bir konuyu yazılı veya sözlü olarak açıklamaya yarayan kelime dizisi.

  4. 4.

    (isim) Kesinlik kazanmayan haber, söylenti.

  5. 5.

    (isim) Bir işi yapacağını kesin olarak vadetme.

  6. 6.

    (isim) Müzik parçalarının yazılı metni; güfte.

İLERİ ÇÖZÜMLEMELER

Tarihsel söz varlığı

Türkçenin tarihsel dönemlerindeki görünüm

Aç / kapat
Büyük Anlam Atlası'nda aç

İlk tarihsel tanık: 21 Ağustos 732 · Kül Tigin Yazıtı · PDF s. 26

yazıtın dikiliş ve Türkçe metninin tamamlanma tarihi. Kaynak, Türkçe yazıtın 21 Ağustos 732'de tamamlandığını ve anıtın dikiliş tarihinin de bu gün olması gerektiğini belirtir. Tarih dayanağı: Giriş, PDF s. 13

Anlamsal gelişim çizgisi

İlk kayıttan günümüz Türkçesine

5 denetlenmiş basamak

720–735 · Orhon Türkçesi kaydından canlı Bitigçi sözlük anlamlarına uzanan sıra. Aynı yazımlı ham tanıklar tek başına anlam değişimi sayılmaz.

Denetlenmiş ilişki türleri: kaynak yayındaki çağdaş anlam karşılığı · çok anlamlı anlam sürekliliği · anlam ve biçim sürekliliği · çok anlamlılığın sürekliliği

  1. 1

    720–735

    Orhon Türkçesi

    Tarihsel kaynak

    Tarihleme dayanağı: yazıtların dikiliş tarihi aralığı · yazıtların yaklaşık dikiliş tarihleri

    Biçim: sab, sabı, sabıg, sabım, sabımda, sabımın, sabımin, sabın, sabına, sabin · ad

    Dönem anlamı

    Bir düşünceyi bildiren dil birimi veya söylenen ifade; tarihsel bağlamda haber.

    kaynak yayındaki çağdaş anlam karşılığı

    Canlı sözlükteki güncel anlam kimliğiyle denetlendi.

    Birincil metin tanıklarını aç (2)
    (KT Gl) t(e)nri t(e)g : t(e)nride : bolm(ı)ş : türük : bilge : k(a)g(a)n : bu ödke : ol(u)rt(u)m : s(a)b(ı)m(ı)n : tük(e)ti : (e)şidg(i)I : ul(a)yu : in(i)ygün(ü)m : ogl(a)n(ı)m : birki: ug(u)ş(u)m : bod(u)n(u)m :

    Kül Tigin Yazıtı · 21 Ağustos 732 · PDF s. 26

    Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.

    birür : y(a)guk : (e)rs(e)r : (e)dgü : (a)gı birür : tip (a)nça : boşgurur : (e)rm(i)ş : bil(i)g : bilm(e)z : kişi : ol s(a)b(ı)g : (a)l(ı)p : y(a)gru : b(a)r(ı)p : ük(ü)ş kişi: ölt(ü)g :

    Kül Tigin Yazıtı · 21 Ağustos 732 · PDF s. 28

    Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.

    Kaynak dayanağını aç (2)

    Tekin, Talât (2020). Orhon Yazıtları. 6. baskı. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.

    Kül Tigin ve Bilge Kağan metinleri, açıklamaları ve tam sözlük-dizin; tarihsel biçim ve satır konumlarının ana dizin kaynağı.

    Tekin, Talât (1998). Orhon Yazıtları: Kül Tigin, Bilge Kağan, Tunyukuk. 2. baskı. İstanbul: Simurg.

    Üç yazıtın Eski Türkçe yazı çevrimi ve karşılıklı metin yayını; biçim ve satır denetimi.

  2. 2

    1069–1220

    Karahanlı Türkçesi

    Tarihsel kaynak

    Tarihleme dayanağı: eserin yazılış dönemi · eserin telif dönemi · yaklaşık telif dönemi

    Biçim: söz, sözde, sözdin, söze, sözi, sözin, sözke, sözler, sözlerim, sözlerin, sözni, sözçe, sözü, sözüg, sözüm, sözümke, sözün, sözüñg · ad

    Dönem anlamı

    Bir düşünceyi bildiren sözlü anlatım; bağlama göre ifade, konuşma, öğüt veya verilen vaat.

    çok anlamlı anlam sürekliliği

    Kutadgu Bilig, Atebetü’l-Hakayık ve Dîvânu Lugâti’t-Türk’te söz; söyleme, öğüt verme, cevaplama ve söze bağlı kalma bağlamlarında kullanılır.

    Günümüze uzanan değişim

    Söz biçimce sürmüş; ifade, konuşma ve vaat kollarını koruyarak çok anlamlı yapısını genişletmiştir.

    Canlı sözlükteki güncel anlam kimliğiyle denetlendi.

    Birincil metin tanıklarını aç (2)
    bayat atı birle sözüg başladım törütgen igiḍgen keçürgen iḍim

    Kutadgu Bilig · 1069–1070 · KB 1 · Kaynakta aç

    Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.

    ḳalı ḳançaḳa kirme tutġıl özüŋ ḳalı ḳançasız bil uzatma sözüŋ

    Kutadgu Bilig · 1069–1070 · KB 27 · Kaynakta aç

    Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.

    Kaynak dayanağını aç (4)

    Arat, Reşid Rahmeti (1979). Kutadgu Bilig III: İndeks. İndeksi neşre hazırlayanlar: Kemal Eraslan, Osman F. Sertkaya ve Nuri Yüce. İstanbul: Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü.

    Madde, anlam, çekimli biçim ve beyit numarası için ana dizin.

    Arat, Reşid Rahmeti. Kutadgu Bilig I: Metin. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.

    Dizindeki biçimlerin beyit metninde karşılaştırıldığı eleştirmeli metin yayını.

    Kaşgarlı Mahmud (2023). Dîvânu Lugâti’t-Türk: Türk Dilinin İlk Sözlüğü. Türkçesi: Mustafa S. Kaçalin; dizini hazırlayan: Mehmet Ölmez. İstanbul: VakıfBank Kültür Yayınları.

    Tarihsel madde biçimleri, sözlük madde numaraları ve yazma yapraklarının karşılaştırma kaynağı.

    Edib Ahmed Yüknekî (2016). Atebetü’l-Hakayık. Çeviren: Ayşegül Çakan. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.

    Yandex yerel kitaplığındaki numaralı özgün dize metni; biçim ve dize tanıklığı.

  3. 3

    1313–1314

    Harezm Türkçesi

    Tarihsel kaynak

    Tarihleme dayanağı: eserin telif veya dil katmanı için yaklaşık dönem

    Biçim: söz, sözde, sözdin, söze, sözi, sözin, sözindin, söziŋe, sözleri, sözni, sözüm, sözüŋ · ad

    Dönem anlamı

    Bir düşünceyi, bilgiyi veya buyruğu dile getiren anlatım birimi; söylenen ifade.

    anlam ve biçim sürekliliği

    Muʿînü’l-Mürîd’de söz, öğüt verme, doğru konuşma ve kişinin söylediğinden sorumlu olması bağlamlarında çok sayıda çekimli biçimle yer alır.

    Günümüze uzanan değişim

    Söz biçimi ve temel anlatım anlamı kesintisiz sürer.

    Canlı sözlükteki güncel anlam kimliğiyle denetlendi.

    Kaynak dayanağını aç (1)

    Toparlı, Recep ve Mustafa Argunşah (2008). Muʿînü’l-Mürîd: İnceleme–Metin–Çeviri–Dizin–Tıpkıbasım. Ankara: Türk Dil Kurumu.

    Dörtlük ve dize düzeyinde özgün metin, çeviri ve eksiksiz biçim dizini.

  4. 4

    1350–1500

    Eski Anadolu Türkçesi

    Tarihsel kaynak

    Tarihleme dayanağı: eserin telif veya dil katmanı için yaklaşık dönem

    Biçim: söz, sözdür, sözi, sözde, sözüm, sözi-y-ile, sözini, sözin, sözümüz, sözümüz-ile, sözler, sözlerün, söz aç-, söz düz-, söz esle- · ad

    Dönem anlamı

    Bir düşünceyi bildiren ses dizisi; konuşma, vaat veya anlatılan içerik.

    çok anlamlılığın sürekliliği

    Dede Korkut'ta öğüt, ant, haber ve konuşma; Süheyl'de şiir kurma ve sözü dinleme bağlamları birlikte denetlendi.

    Günümüze uzanan değişim

    Konuşma ve vaat anlamları sürmüş, tarihsel kullanımlar çağdaş sözün çok anlamlı yapısında kalmıştır.

    Canlı sözlükteki güncel anlam kimliğiyle denetlendi.

    Kaynak dayanağını aç (2)

    Dede Korkut Kitabı II: İndeks–Gramer (1997). Hazırlayan Muharrem Ergin. Ankara: Türk Dil Kurumu.

    Madde, yan biçim, çekimli biçim ve metin sayfası-satır gönderimleri için ana dizin.

    Mesʿûd bin Ahmed (1991). Süheyl ü Nev-bahâr: İnceleme–Metin–Sözlük. Hazırlayan Cem Dilçin. Ankara: Atatürk Kültür Merkezi.

    Kaynağa özgü çevriyazı, beyit bağlamı ve sözlük gönderimleri için eleştirel metin yayını.

  5. 5

    Canlı Bitigçi sözlük kaydı

    Günümüz Türkçesi

    Güncel sözlük

    Biçim: söz

    1. güncel anlam

    Bir düşünceyi eksiksiz olarak anlatan kelime dizisi; lakırtı, kal (II), kavil, kelam, laf

    2. güncel anlam

    → kelime

    3. güncel anlam

    Bir konuyu yazılı veya sözlü olarak açıklamaya yarayan kelime dizisi

    4. güncel anlam

    Kesinlik kazanmayan haber, söylenti

    5. güncel anlam

    Bir işi yapacağını kesin olarak vadetme

    6. güncel anlam

    Müzik parçalarının yazılı metni; güfte

Yöntem ve tarih sınırları

Tarihsel basamaklar yalnız editoryal olarak denetlenmiş tarihsel tanım ve çağdaş anlam bağlantılarından kurulur; aynı yazımlı ham derlem eşleşmeleri anlam değişimi iddiasına dönüştürülmez.

Tarihler eser veya yazıt tarihleridir; bir anlamın dilde ilk ya da son kez kullanıldığı tarihi göstermez. Günümüz basamağı canlı sözlük durumudur.

Orhon Türkçesisabad

Bağlama dayalı özgün Bitigçi tanımı: Bir düşünceyi bildiren dil birimi veya söylenen ifade; tarihsel bağlamda haber.

Çağdaş arama bağı: söz · kaynak yayındaki çağdaş anlam karşılığı · kaynak biçimi ve özgün tanım denetimli

Kaynaklarda tanıklanan biçimler

  • sabı (çekimli biçim)
    Tanıklık: Kül Tigin Yazıtı, güney yüzü, 5. satır; Bilge Kağan Yazıtı, kuzey yüzü, 4. satır; Bilge Kağan Yazıtı, doğu yüzü, 39. satır
  • sabıg (çekimli biçim)
    Tanıklık: Kül Tigin Yazıtı, güney yüzü, 7. satır; Bilge Kağan Yazıtı, kuzey yüzü, 6. satır
  • sabım (çekimli biçim)
    Tanıklık: Kül Tigin Yazıtı, güney yüzü, 11. satır; Tengri Kağan Yazıtı, güney yüzü, 13. satır; Bilge Kağan Yazıtı, doğu yüzü, 1. satır; Bilge Kağan Yazıtı, kuzey yüzü, 8. satır
  • sabımda (çekimli biçim)
    Tanıklık: Kül Tigin Yazıtı, güney yüzü, 10. satır; Bilge Kağan Yazıtı, kuzey yüzü, 8. satır
  • sabımın (çekimli biçim)
    Tanıklık: Kül Tigin Yazıtı, güney yüzü, 1., 11., 12. satırlar; Bilge Kağan Yazıtı, kuzey yüzü, 1., 14. satırlar
  • sabımin (çekimli biçim)
    Tanıklık: Kül Tigin Yazıtı, güney yüzü, 2. satır
  • sabın (çekimli biçim)
    Tanıklık: Kül Tigin Yazıtı, güney yüzü, 5. satır; Bilge Kağan Yazıtı, kuzey yüzü, 4. satır
  • sabına (çekimli biçim)
    Tanıklık: Kül Tigin Yazıtı, güney yüzü, 6. satır; Bilge Kağan Yazıtı, kuzey yüzü, 5. satır
  • sabin (çekimli biçim)
    Tanıklık: Kül Tigin Yazıtı, güney yüzü, 9. satır; Bilge Kağan Yazıtı, kuzey yüzü, 7. satır
Karahanlı Türkçesisözad
Kaynak çevriyazıları:Kutadgu Bilig III: İndeks: söz, sözde, sözdin, söze, sözi, sözin, sözke, sözler, sözlerim, sözlerin, sözni, sözçe, sözü, sözüg, sözüm, sözün, sözüñgDîvânu Lugâti’t-Türk: sözAtebetü’l-Hakayık: sözin, sözümke

Transkripsiyon notu: Kaynak çevriyazısındaki ñg işaretleri korunmuştur. Atebetü’l-Hakayık baskısının işaretsiz çevriyazısı kendi tanıklarında aynen bırakılmıştır; işaretsiz biçimler yalnız aramada eş değer anahtar olarak kullanılır.

Bağlama dayalı özgün Bitigçi tanımı: Bir düşünceyi bildiren sözlü anlatım; bağlama göre ifade, konuşma, öğüt veya verilen vaat.

Tarihsel bağlam: Kutadgu Bilig, Atebetü’l-Hakayık ve Dîvânu Lugâti’t-Türk’te söz; söyleme, öğüt verme, cevaplama ve söze bağlı kalma bağlamlarında kullanılır.

Anlamsal gelişim notu: Söz biçimce sürmüş; ifade, konuşma ve vaat kollarını koruyarak çok anlamlı yapısını genişletmiştir.

Çağdaş arama bağı: söz · çok anlamlı anlam sürekliliği · kaynak biçimi, anlam bağı ve özgün tanım denetimli

Kaynaklarda tanıklanan biçimler

  • söz (yalın biçim)
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 83, 114, 153, 165, 170, 172, 173, 178, 180, 184, 190, 192, 206, 210, 270, 272, 274, 287, 306, 333, 353, 380, 433, 481, 490, 510, 515, 522, 535, 560, 593, 649, 650, 672, 700, 706, 723, 750, 782, 859, 867, 870, 921, 927, 938, 978, 984, 986, 991, 995, 996, 998, 999, 1000, 1002, 1005, 1006, 1007, 1009, 1011, 1017, 1023, 1024, 1084, 1104, 1132, 1146, 1212, 1252, 1339, 1341, 1358, 1421, 1469, 1656, 1665, 1668, 1684, 1696, 1713, 1767, 1831, 1889, 1974, 2042, 2070, 2072, 2077, 2100, 2112, 2203, 2338, 2394, 2405, 2407, 2470, 2522, 2526, 2576, 2594, 2631, 2648, 2656, 2662, 2666, 2670, 2676, 2680, 2681, 2682, 2696, 2697, 2701, 2758, 2779, 2804, 2851, 2908, 2949, 2977, 3092, 3099, 3100, 3156, 3157, 3159, 3161, 3177, 3180, 3233, 3235, 3273, 3276, 3279, 3334, 3368, 3403, 3426, 3448, 3478, 3487, 3492, 3537, 3607, 3646, 3647, 3684, 3689, 3714, 3803, 3810, 3814, 3815, 3817, 3820, 3828, 3834, 3843, 3850, 3851, 3852, 3863, 3877, 3881, 3893, 3912, 3913, 3938, 3939, 3961, 3971, 3993, 4020, 4027, 4041, 4059, 4065, 4106, 4108, 4126, 4135, 4221, 4222, 4300, 4301, 4307, 4314, 4317, 4318, 4332, 4334, 4348, 4390, 4392, 4428, 4460, 4533, 4562, 4567, 4680, 4861, 4868, 4876, 4898, 4903, 4941, 4979, 4990, 5010, 5057, 5155, 5171, 5173, 5207, 5301, 5392, 5433, 5434, 5435, 5493, 5603, 5687, 5699, 5774, 5775, 5777, 5778, 5806, 5835, 5843, 5875, 5985, 5989, 6002, 6042, 6074, 6085, 6095, 6119, 6150, 6184, 6243, 6308, 6358, 6376, 6387, 6462, 6495, 6496, 6557, 6579, 6620, 6622, 6623, 6624, 6628. beyitler
  • söz (yalın biçim)
    Tanıklık: Dîvânu Lugâti’t-Türk, 249a yaprağı, 5184. sözlük maddesi
  • sözde (çekimli biçim)
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 171, 172, 703, 2515, 3317, 3477, 3478, 3481, 5050, 5080, 6376, 6622. beyitler
  • sözdin (çekimli biçim)
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 1457, 3692. beyitler
  • söze (çekimli biçim)
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 1809. beyit
  • sözi (çekimli biçim)
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 181, 275, 292, 336, 404, 452, 464, 496, 503, 516, 604, 643, 711, 739, 862, 1048, 1246, 1270, 1314, 1359, 1510, 1528, 1533, 1638, 1791, 1807, 1853, 1872, 1900, 1901, 1906, 2038, 2065, 2324, 2354, 2458, 2466, 2486, 2578, 2632, 2665, 2785, 2984, 3051, 3075, 3182, 3323, 3853, 3997, 4152, 4179, 4453, 4605, 4609, 4631, 4673, 4766, 4900, 4997, 5083, 5142, 5213, 5269, 5325, 5606, 5980, 6356, 6429, 6471. beyitler
  • sözin (çekimli biçim)
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 82, 471, 480, 506, 508, 568, 625, 626, 748, 820, 951, 970, 1034, 1157, 1249, 1557, 1562, 1701, 2013, 2508, 2514, 2642, 2675, 2678, 2812, 3050, 3594, 3818, 3819, 3849, 4086, 4116, 4120, 4144, 4176, 4286, 4340, 4342, 4364, 4565, 4844, 4881, 5000, 5024, 5229, 5274, 5439, 5622, 5822, 5873, 6061, 6195, 6236, 6274, 6420, 6452, 6474. beyitler
  • sözin (çekimli biçim)
    Tanıklık: Atebetü’l-Hakayık, 117. dize
  • sözke (çekimli biçim)
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 153, 188, 441, 505, 506, 535, 691, 711, 921, 988, 1006, 1173, 1244, 1666, 1713, 1781, 2046, 2065, 2112, 2129, 2253, 2478, 2479, 2522, 2600, 2665, 2700, 3426, 3448, 3891, 3936, 3997, 4933, 4951, 4992, 5070, 5221, 5599, 5775, 5865, 6042, 6061, 6616, 6628. beyitler
  • sözler (çekimli biçim)
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 542, 896, 977, 1029, 1385, 1944, 2265, 3681, 3848, 3992, 4681, 5008, 5397, 5818. beyitler
  • sözlerim (çekimli biçim)
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 3694, 3914, 5121. beyitler
  • sözlerin (çekimli biçim)
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 2424, 3853, 3859. beyitler
  • sözni (çekimli biçim)
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 185, 961, 1010, 1869, 1962, 2468, 2673, 2947, 3925, 4102, 4297, 4319, 4943, 5929, 6138, 6249, 6627. beyitler
  • sözçe (çekimli biçim)
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 3851. beyit
  • sözü (çekimli biçim)
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 1912. beyit
  • sözüg (çekimli biçim)
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 124, 205, 298, 338, 558, 962, 1003, 1008, 1013, 1018, 1020, 1301, 1326, 1343, 1503, 1620, 1916, 2519, 2592, 2677, 2736, 2796, 3188, 3320, 3878, 3880, 3897, 3996, 4036, 4062, 4116, 4901, 4922, 5076, 5621, 5874, 5876, 5877, 6147, 6501, 6616, 6617, 6619, 6626. beyitler
  • sözüm (çekimli biçim)
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 186, 187, 202, 203, 204, 351, 352, 363, 559, 630, 638, 657, 698, 736, 828, 854, 981, 1010, 1017, 1088, 1118, 1153, 1340, 1360, 1361, 1481, 1498, 1677, 1847, 1921, 2176, 2430, 2669, 2740, 2823, 2880, 2946, 3017, 3055, 3158, 3176, 3274, 3310, 3317, 3326, 3454, 3489, 3512, 3679, 3707, 3709, 3767, 3833, 3886, 3937, 3940, 3993, 4002, 4160, 4454, 4732, 4861, 4869, 4870, 4875, 4977, 5050, 5335, 5393, 5435, 5436, 5776, 5933, 5958, 6086, 6244. beyitler
  • sözümke (çekimli biçim)
    Tanıklık: Atebetü’l-Hakayık, 81. dize
  • sözün (çekimli biçim)
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 230, 379, 1141, 1148, 1206, 1326, 1505, 1765, 2000, 2031, 2193, 2579, 2998, 3423, 3473, 3894, 4209, 5073, 5088, 5192, 5219, 5308, 6338, 6396. beyitler
  • sözüñg (çekimli biçim)
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 193, 195, 539, 792. beyitler
Harezm Türkçesisözad
Kaynak çevriyazıları:Muʿînü’l-Mürîd: söz, sözde, sözdin, söze, sözi, sözin, sözindin, söziŋe, sözleri, sözni, sözüm, sözüŋ

Transkripsiyon notu: Yayınların çevriyazıları kaynak başına korunmuştur. Muʿînü’l-Mürîd: söz, sözde, sözdin, söze, sözi, sözin, sözindin, söziŋe, sözleri, sözni, sözüm, sözüŋ. Sade karşılıklar yalnız arama anahtarıdır.

Bağlama dayalı özgün Bitigçi tanımı: Bir düşünceyi, bilgiyi veya buyruğu dile getiren anlatım birimi; söylenen ifade.

Tarihsel bağlam: Muʿînü’l-Mürîd’de söz, öğüt verme, doğru konuşma ve kişinin söylediğinden sorumlu olması bağlamlarında çok sayıda çekimli biçimle yer alır.

Anlamsal gelişim notu: Söz biçimi ve temel anlatım anlamı kesintisiz sürer.

Çağdaş arama bağı: söz · anlam ve biçim sürekliliği · kaynak biçimi, bağlam, anlam bağı ve özgün tanım denetimli

Kaynaklarda tanıklanan biçimler

  • söz (yalın biçim)
    Tanıklık: Muʿînü’l-Mürîd, 5/2, 31/4, 78/2, 99/4, 343/4, 344/2, 357/2, 402/1 (dörtlük/dize)
  • sözde (çekimli biçim)
    Tanıklık: Muʿînü’l-Mürîd, 243/4, 333/4 (dörtlük/dize)
  • sözdin (çekimli biçim)
    Tanıklık: Muʿînü’l-Mürîd, 358/3 (dörtlük/dize)
  • söze (çekimli biçim)
    Tanıklık: Muʿînü’l-Mürîd, 53/2, 301/2 (dörtlük/dize)
  • sözi (çekimli biçim)
    Tanıklık: Muʿînü’l-Mürîd, 44/1, 193/2, 228/2, 243/4, 287/4, 333/4, 367/4 (dörtlük/dize)
  • sözin (çekimli biçim)
    Tanıklık: Muʿînü’l-Mürîd, 166/2, 219/4, 267/1 (dörtlük/dize)
  • sözindin (çekimli biçim)
    Tanıklık: Muʿînü’l-Mürîd, 329/3 (dörtlük/dize)
  • söziŋe (çekimli biçim)
    Tanıklık: Muʿînü’l-Mürîd, 81/4 (dörtlük/dize)
  • sözleri (çekimli biçim)
    Tanıklık: Muʿînü’l-Mürîd, 350/1 (dörtlük/dize)
  • sözni (çekimli biçim)
    Tanıklık: Muʿînü’l-Mürîd, 54/4 (dörtlük/dize)
  • sözüm (çekimli biçim)
    Tanıklık: Muʿînü’l-Mürîd, 401/4 (dörtlük/dize)
  • sözüŋ (çekimli biçim)
    Tanıklık: Muʿînü’l-Mürîd, 358/4 (dörtlük/dize)
Eski Anadolu Türkçesisözad
Kaynak çevriyazıları:Dede Korkut Kitabı: söz, sözdür, sözi, sözde, sözüm, sözi-y-ile, sözini, sözin, sözümüz, sözümüz-ile, sözler, sözlerünSüheyl ü Nev-bahâr: söz aç-, söz düz-, söz esle-

Transkripsiyon notu: Yayınların çevriyazıları kaynak başına korunmuştur. Dede Korkut Kitabı: söz, sözdür, sözi, sözde, sözüm, sözi-y-ile, sözini, sözin, sözümüz, sözümüz-ile, sözler, sözlerün; Süheyl ü Nev-bahâr: söz aç-, söz düz-, söz esle-. Sade karşılıklar yalnız arama anahtarıdır.

Bağlama dayalı özgün Bitigçi tanımı: Bir düşünceyi bildiren ses dizisi; konuşma, vaat veya anlatılan içerik.

Tarihsel bağlam: Dede Korkut'ta öğüt, ant, haber ve konuşma; Süheyl'de şiir kurma ve sözü dinleme bağlamları birlikte denetlendi.

Anlamsal gelişim notu: Konuşma ve vaat anlamları sürmüş, tarihsel kullanımlar çağdaş sözün çok anlamlı yapısında kalmıştır.

Çağdaş arama bağı: söz, laf · çok anlamlılığın sürekliliği · kaynak biçimi, bağlam, anlam bağı ve özgün tanım denetimli

Kaynaklarda tanıklanan biçimler

  • söz (yalın biçim)
    Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 2-7, 4-11, 50-13, 74-1, 108-7, 162-11, 187-13, 204-7, 238-6 (metin sayfası–satır)
  • sözdür (çekimli biçim)
    Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 53-10 (metin sayfası–satır)
  • sözi (çekimli biçim)
    Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 82-8, 156-11, 161-11, 169-4, 175-4, 179-9, 254-11, 285-2 (metin sayfası–satır)
  • sözde (çekimli biçim)
    Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 178-2 (metin sayfası–satır)
  • sözüm (çekimli biçim)
    Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 36-10, 47-6, 71-6, 75-3, 95-8, 110-7, 124-1, 130-5 (metin sayfası–satır)
  • sözi-y-ile (çekimli biçim)
    Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 14-11, 188-2 (metin sayfası–satır)
  • sözini (çekimli biçim)
    Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 9-10 (metin sayfası–satır)
  • sözin (çekimli biçim)
    Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 2-10, 31-2, 131-11, 131-13, 197-11 (metin sayfası–satır)
  • sözümüz (çekimli biçim)
    Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 20-13 (metin sayfası–satır)
  • sözümüz-ile (çekimli biçim)
    Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 20-13 (metin sayfası–satır)
  • sözler (çekimli biçim)
    Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 14-3 (metin sayfası–satır)
  • sözlerün (çekimli biçim)
    Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 117-12 (metin sayfası–satır)
  • söz aç- (çekimli biçim)
    Tanıklık: Süheyl ü Nev-bahâr, 4852. beyit
  • söz düz- (çekimli biçim)
    Tanıklık: Süheyl ü Nev-bahâr, 338. beyit; 5640. beyit
  • söz esle- (çekimli biçim)
    Tanıklık: Süheyl ü Nev-bahâr, 1602. beyit; 2241. beyit; 4065. beyit

Tarihsel derlem tanıkları

Yalnız birincil metin bölümünden alınan kaynak çevriyazıları gösterilir; arama için kullanılan sade anahtar metnin yerine geçmez.

(BK Kİ) t(e)nri t(e)g : t(e)nride : bolm(ı)ş : türük bilge k(a)g(a)n : bödke : ol(u)rt(u)m : s(a)b(ı)m(ı)n : tük(e)ti: (e)ş(i)d : ul(a)yu : in(i)ygün(ü)m: ogl(a)n(ı)m : bir(i)ki: ug(u)ş(u)m : [bod(u)n(u)m]...........

Orhon Türkçesi · Bilge Kağan Yazıtı · 20 Eylül 735 · PDF s. 50 · çevriyazı güveni A

(BK K6) bilm(e)z : kişi : ol s(a)b(ı)g (a)l(ı)p : y(a)gru : b(a)r(ı)p : ük(ü)ş kişi : ölt(ü)g : ol y(e)r[g(e)r]ü : b(a)rs(a)r : türük : bod(u)n : ölt(e)çi s(e)n :

Orhon Türkçesi · Bilge Kağan Yazıtı · 20 Eylül 735 · PDF s. 52 · çevriyazı güveni A

Esizlikig anunma Tılda çıḳar eḍgü söz

Karahanlı Türkçesi · Dîvânu Lugâti’t-Türk’teki Türkçe parçalar · 1072–1077 · Manzum parçalar · DLT III, 160 · çevriyazı güveni B · Tarihsel Derlem’de aç

ennevu'l evvelü fi menfaati'l ilm ve mazarrati'l cehJ 81 biligtin ayur men sözümke ula 82 biligligke ya dost özüngi ula

Karahanlı Türkçesi · Atebetü’l-Hakayık · 11. yüzyıl sonu–12. yüzyılın ilk yarısı · PDF s. 26 · çevriyazı güveni A

Kaynak yayınlar ve okuma notu

Tekin, Talât (1998). Orhon Yazıtları: Kül Tigin, Bilge Kağan, Tunyukuk. 2. baskı. İstanbul: Simurg.

Tekin, Talât (2020). Orhon Yazıtları. 6. baskı. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.

Arat, Reşid Rahmeti (1979). Kutadgu Bilig III: İndeks. İndeksi neşre hazırlayanlar: Kemal Eraslan, Osman F. Sertkaya ve Nuri Yüce. İstanbul: Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü.

Arat, Reşid Rahmeti. Kutadgu Bilig I: Metin. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.

Edib Ahmed Yüknekî (2016). Atebetü’l-Hakayık. Çeviren: Ayşegül Çakan. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.

Kaşgarlı Mahmud (2023). Dîvânu Lugâti’t-Türk: Türk Dilinin İlk Sözlüğü. Türkçesi: Mustafa S. Kaçalin; dizini hazırlayan: Mehmet Ölmez. İstanbul: VakıfBank Kültür Yayınları.

Toparlı, Recep ve Mustafa Argunşah (2008). Muʿînü’l-Mürîd: İnceleme–Metin–Çeviri–Dizin–Tıpkıbasım. Ankara: Türk Dil Kurumu.

Mesʿûd bin Ahmed (1991). Süheyl ü Nev-bahâr: İnceleme–Metin–Sözlük. Hazırlayan Cem Dilçin. Ankara: Atatürk Kültür Merkezi.

Dede Korkut Kitabı II: İndeks–Gramer (1997). Hazırlayan Muharrem Ergin. Ankara: Türk Dil Kurumu.

Yayın yılı, sözcüğün ilk kullanım tarihi değildir. Çağdaş madde bağlantıları kaynak yayındaki anlam karşılığı ve biçim denetimiyle kurulmuştur; tek başına ses benzerliği tarihsel akrabalık kanıtı sayılmaz.

BD Bağlam Gösterimi · söz

Not: Bu bölümde gösterilen cümleler, derlem cümle seçme algoritmasının otomatik seçimleridir. Cümlelerdeki görüş, ifade ve içerikler kaynak metinlere aittir; Bitigçi’yi bağlamaz ve Bitigçi’nin görüşünü ya da tutumunu yansıtmaz.

Sayfadaki özellikler henüz yüklenmedi. Lütfen kısa bir süre bekleyiniz.

Sonuçların yüklenmesi için hesaplama yapılıyor.

Bu maddeye atıf

Güncel madde için atıf biçimleri hazırlanıyor.

Dilsel parmak izi, terimlik, kullanım sicili, yerleşme ve veri kalitesi tek profilden yükleniyor…
Yazım ve Varyantlar Doğrulanmış ilişkiler, dönemsel sıklık ve kullanım payı

Panel açıldığında BD varyant verileri yüklenir.

İlk Tanık ve Yayılım Kaynak yayın tarihleri, güven düzeyi ve yayılım aşamaları

Panel açıldığında BD tanık verileri yüklenir.