bilmek

Bitigçi Sözlük Maddesi

bilmek

(nesnesiz, -i, dil bilgisi)
· 14 meanings
  1. 1.

    (nesnesiz) Bir şey hakkında bilgi sahibi olmak, öğrenmiş bulunmak.

  2. 2.

    (-i) Bir şeyi anlamak, onun farkına varmak, gerçeğine ermek.

  3. 3.

    (-i) Bir bilim veya sanat dalında yeterli olmak.

  4. 4.

    Beceri ve ustalık isteyen bir işten anlıyor ve o iş elinden geliyor olmak.

  5. 5.

    Birini veya bir şeyi özelliklerinden tanıyıp çıkarmak.

  6. 6.

    → sanmak.

  7. 7.

    (-i) Sorumlu kabul etmek, muhatap kabul etmek.

  8. 8.

    Bir şeyi yapmaya yeteneği olmak.

  9. 9.

    Birinin, bir şeyin veya bir olayın tanıtılan veya belirtilen biçimde olduğunu düşünmek.

  10. 10.

    (-i) İşine gelmek, uygun bulmak.

  11. 11.

    Bir dili kullanabilmek.

  12. 12.

    (-i) Öyle olduğunu kabul etmek.

  13. 13.

    (dil bilgisi) -a / -e eki almış bir fiilin sonuna gelerek fiilin bildirdiği işi yapma gücünde bildiren birleşik fiiller oluşturur.

  14. 14.

    (dil bilgisi) Olumsuz şekli bazı mastarlardan sonra kullanıldığında iş ve hareketin geciktiğini, uzun süre yapılmadığını veya bir türlü olmadığını ifade eder.

Tarihsel söz varlığı

Türkçenin tarihsel dönemlerindeki görünüm

Aç / kapat
Büyük Anlam Atlası'nda aç

İlk tarihsel tanık: 21 Ağustos 732 · Kül Tigin Yazıtı · PDF s. 28

yazıtın dikiliş ve Türkçe metninin tamamlanma tarihi. Kaynak, Türkçe yazıtın 21 Ağustos 732'de tamamlandığını ve anıtın dikiliş tarihinin de bu gün olması gerektiğini belirtir. Tarih dayanağı: Giriş, PDF s. 13

Anlamsal gelişim çizgisi

İlk kayıttan günümüz Türkçesine

3 denetlenmiş basamak

720–735 · Orhon Türkçesi kaydından canlı Bitigçi sözlük anlamlarına uzanan sıra. Aynı yazımlı ham tanıklar tek başına anlam değişimi sayılmaz.

Denetlenmiş ilişki türleri: kaynak yayındaki çağdaş anlam karşılığı · anlam ve biçim sürekliliği

  1. 1

    720–735

    Orhon Türkçesi

    Tarihsel kaynak

    Tarihleme dayanağı: yazıtların dikiliş tarihi aralığı · yazıtların yaklaşık dikiliş tarihleri

    Biçim: bil-, bilin, bilir, bilmez · fiil

    Dönem anlamı

    Bir konu hakkında öğrenilmiş ve doğrulanabilir bilgi sahibi olmak.

    kaynak yayındaki çağdaş anlam karşılığı

    Canlı sözlükteki güncel anlam kimliğiyle denetlendi.

    Birincil metin tanıklarını aç (2)
    birür : y(a)guk : (e)rs(e)r : (e)dgü : (a)gı birür : tip (a)nça : boşgurur : (e)rm(i)ş : bil(i)g : bilm(e)z : kişi : ol s(a)b(ı)g : (a)l(ı)p : y(a)gru : b(a)r(ı)p : ük(ü)ş kişi: ölt(ü)g :

    Kül Tigin Yazıtı · 21 Ağustos 732 · PDF s. 28

    Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.

    (BK K6) bilm(e)z : kişi : ol s(a)b(ı)g (a)l(ı)p : y(a)gru : b(a)r(ı)p : ük(ü)ş kişi : ölt(ü)g : ol y(e)r[g(e)r]ü : b(a)rs(a)r : türük : bod(u)n : ölt(e)çi s(e)n :

    Bilge Kağan Yazıtı · 20 Eylül 735 · PDF s. 52

    Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.

    Kaynak dayanağını aç (2)

    Tekin, Talât (2020). Orhon Yazıtları. 6. baskı. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.

    Kül Tigin ve Bilge Kağan metinleri, açıklamaları ve tam sözlük-dizin; tarihsel biçim ve satır konumlarının ana dizin kaynağı.

    Tekin, Talât (1998). Orhon Yazıtları: Kül Tigin, Bilge Kağan, Tunyukuk. 2. baskı. İstanbul: Simurg.

    Üç yazıtın Eski Türkçe yazı çevrimi ve karşılıklı metin yayını; biçim ve satır denetimi.

  2. 2

    1387

    Eski Anadolu Türkçesi

    Tarihsel kaynak

    Tarihleme dayanağı: eserin telif veya dil katmanı için yaklaşık dönem

    Biçim: bil- · fiil

    Dönem anlamı

    Bir şey hakkında öğrenilmiş ve doğrulanmış bilgiye sahip olmak.

    anlam ve biçim sürekliliği

    Kâbûs-nâme'de insanın kendini, işin sonucunu ve doğru davranışı bilmesi öğütlerin temel yüklemidir.

    Günümüze uzanan değişim

    Fiilin biçimi ve bilgi sahibi olma anlamı sürmüştür.

    Canlı sözlükteki güncel anlam kimliğiyle denetlendi.

    Kaynak dayanağını aç (1)

    Keykâvus bin İskender bin Veşmgîr (2016). Kâbûs-nâme. Tercüme eden Şeyhoğlu Sadru’d-dîn Mustafa; hazırlayan Enfel Doğan. Ankara: Türk Dil Kurumu.

    Çevriyazılı metin ile yazma yaprağı yüzü-satır gönderimli sözlük/dizin için ana kaynak.

  3. 3

    Canlı Bitigçi sözlük kaydı

    Günümüz Türkçesi

    Güncel sözlük

    Biçim: bilmek

    1. güncel anlam

    Bir şey hakkında bilgi sahibi olmak, öğrenmiş bulunmak

    2. güncel anlam

    Bir şeyi anlamak, onun farkına varmak, gerçeğine ermek

    3. güncel anlam

    Bir bilim veya sanat dalında yeterli olmak

    4. güncel anlam

    Beceri ve ustalık isteyen bir işten anlıyor ve o iş elinden geliyor olmak

    5. güncel anlam

    Birini veya bir şeyi özelliklerinden tanıyıp çıkarmak

    6. güncel anlam

    → sanmak

    7. güncel anlam

    Sorumlu kabul etmek, muhatap kabul etmek

    8. güncel anlam

    Bir şeyi yapmaya yeteneği olmak

    9. güncel anlam

    Birinin, bir şeyin veya bir olayın tanıtılan veya belirtilen biçimde olduğunu düşünmek

    10. güncel anlam

    İşine gelmek, uygun bulmak

    11. güncel anlam

    Bir dili kullanabilmek

    12. güncel anlam

    Öyle olduğunu kabul etmek

    13. güncel anlam

    -a / -e eki almış bir fiilin sonuna gelerek fiilin bildirdiği işi yapma gücünde bildiren birleşik fiiller oluşturur

    14. güncel anlam

    Olumsuz şekli bazı mastarlardan sonra kullanıldığında iş ve hareketin geciktiğini, uzun süre yapılmadığını veya bir türlü olmadığını ifade eder

Yöntem ve tarih sınırları

Tarihsel basamaklar yalnız editoryal olarak denetlenmiş tarihsel tanım ve çağdaş anlam bağlantılarından kurulur; aynı yazımlı ham derlem eşleşmeleri anlam değişimi iddiasına dönüştürülmez.

Tarihler eser veya yazıt tarihleridir; bir anlamın dilde ilk ya da son kez kullanıldığı tarihi göstermez. Günümüz basamağı canlı sözlük durumudur.

Orhon Türkçesibil-fiil

Bağlama dayalı özgün Bitigçi tanımı: Bir konu hakkında öğrenilmiş ve doğrulanabilir bilgi sahibi olmak.

Çağdaş arama bağı: bilmek · kaynak yayındaki çağdaş anlam karşılığı · kaynak biçimi ve özgün tanım denetimli

Kaynaklarda tanıklanan biçimler

  • bilin ((PHP 3, PHP 4))
    Tanıklık: Kül Tigin Yazıtı, güney yüzü, 11., 12., 13. satırlar; Bilge Kağan Yazıtı, kuzey yüzü, 8., 15. satırlar; Bilge Kağan Yazıtı, doğu yüzü, 33. satır
  • bilir ((PHP 3, PHP 4))
    Tanıklık: Kül Tigin Yazıtı, kuzey yüzü, 10. satır; Kül Tigin Yazıtı, doğu yüzü, 34. satır
  • bilmez ((PHP 3, PHP 4))
    Tanıklık: Bilge Kağan Yazıtı, doğu yüzü, 18. satır; Kül Tigin Yazıtı, güney yüzü, 7. satır; Kül Tigin Yazıtı, kuzey yüzü, 10. satır; Bilge Kağan Yazıtı, kuzey yüzü, 6. satır
Eski Anadolu Türkçesibil-fiil
Kaynak çevriyazıları:Kâbûs-nâme: bil-

Transkripsiyon notu: Yayınların çevriyazıları kaynak başına korunmuştur. Kâbûs-nâme: bil-. Sade karşılıklar yalnız arama anahtarıdır.

Bağlama dayalı özgün Bitigçi tanımı: Bir şey hakkında öğrenilmiş ve doğrulanmış bilgiye sahip olmak.

Tarihsel bağlam: Kâbûs-nâme'de insanın kendini, işin sonucunu ve doğru davranışı bilmesi öğütlerin temel yüklemidir.

Anlamsal gelişim notu: Fiilin biçimi ve bilgi sahibi olma anlamı sürmüştür.

Çağdaş arama bağı: bilmek · anlam ve biçim sürekliliği · kaynak biçimi, bağlam, anlam bağı ve özgün tanım denetimli

Kaynaklarda tanıklanan biçimler

  • bil- (yalın biçim)
    Tanıklık: Kâbûs-nâme, 3a/5, 5a/4, 14a/6, 14a/8, 15a/9, 22a/15, 23a/13, 25b/1, 29a/13, 41a/11, 42a/6 (yaprak yüzü–satır)

Bu kaynak kapsamındaki tanıklarda ayrıca çekimli bir biçim kaydedilmemiştir.

Tarihsel derlem tanıkları

Yalnız birincil metin bölümünden alınan kaynak çevriyazıları gösterilir; arama için kullanılan sade anahtar metnin yerine geçmez.

(KT D3) idi oks(u)z : köök : türük : <iti> : (a)nça : ol(u)rur (e)rm(i)ş : bilge : k(a)g(a)n : (e)rm(i)ş : (a)lp k(a)g(a)n (e)rm(i)ş : buyrukı y(e)me : bil ge : (e)rm(i)ş (e)r(i)nç : (a)lp (e)rm(i)ş (e)r(i)nç : b(e)gl(e)ri y(e)me :

Orhon Türkçesi · Kül Tigin Yazıtı · 21 Ağustos 732 · PDF s. 30 · çevriyazı güveni A

[urt(u)rt(u)m................] (BK Kİ5) on ok : oglma : t(a)tma : t(e)gi: bum : körü : bil(i)n : b(e)ngü : t(a)ş : tokıtd(ı)m : [.] tokıtd(ı)m : biti(t)d(i)m : bu[nı kör(ü)p (a)ça

Orhon Türkçesi · Bilge Kağan Yazıtı · 20 Eylül 735 · PDF s. 54 · çevriyazı güveni A

vân kardaşıdur. (4) Anan melik-i ğâzi Sultân Mahmüd-ı Gaznevi kızıdur. Ey oğul! Uşşun-ıla ol (5) kendü aşlun kadrin bil. Himmetün yüce dut kim olardan her-çend ki (6) devlet ve yeğlik nişânı sende zâhir ve şalâh eseri çihrende

Eski Anadolu Türkçesi · Şeyhoğlu Kâbûs-nâme Tercümesi · yaklaşık 1387 · PDF s. 84 · çevriyazı güveni B

Pes dükeli nesneyi bilmeğe yarar; ammâ Çalabı celle celâleh bilmek (4) müm- kin degül. Sen gümân-ıla Yaradıcıya bakma. Düzülmiş[i] gör, düzeni anda bil. (5) Ve gözet kim eglenmegünden düzen düzici yolın elünden almaya. Ve eğlenmek

Eski Anadolu Türkçesi · Şeyhoğlu Kâbûs-nâme Tercümesi · yaklaşık 1387 · PDF s. 87 · çevriyazı güveni B

Kaynak yayınlar ve okuma notu

Tekin, Talât (1998). Orhon Yazıtları: Kül Tigin, Bilge Kağan, Tunyukuk. 2. baskı. İstanbul: Simurg.

Tekin, Talât (2020). Orhon Yazıtları. 6. baskı. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.

Keykâvus bin İskender bin Veşmgîr (2016). Kâbûs-nâme. Tercüme eden Şeyhoğlu Sadru’d-dîn Mustafa; hazırlayan Enfel Doğan. Ankara: Türk Dil Kurumu.

Yayın yılı, sözcüğün ilk kullanım tarihi değildir. Çağdaş madde bağlantıları kaynak yayındaki anlam karşılığı ve biçim denetimiyle kurulmuştur; tek başına ses benzerliği tarihsel akrabalık kanıtı sayılmaz.

BD Bağlam Gösterimi · bilmek

Not: Bu bölümde gösterilen cümleler, derlem cümle seçme algoritmasının otomatik seçimleridir. Cümlelerdeki görüş, ifade ve içerikler kaynak metinlere aittir; Bitigçi’yi bağlamaz ve Bitigçi’nin görüşünü ya da tutumunu yansıtmaz.

Sayfadaki özellikler henüz yüklenmedi. Lütfen kısa bir süre bekleyiniz.

Sonuçların yüklenmesi için hesaplama yapılıyor.

Entry history and citation

Loading the current content revision and documented editorial events.

Dilsel parmak izi, terimlik, kullanım sicili, yerleşme ve veri kalitesi tek profilden yükleniyor…

Related Entries

bilmeklik girmek sanmak vermek çakmak Hanya kurgu yeterlik fiili geçmiş zaman görünümü kip gelecek zaman görülen geçmiş zaman olumsuz eylem gelecek zaman kipi

The definition, field tag and the word family partnership are selected in the dictionary entry.

Yazım ve Varyantlar Doğrulanmış ilişkiler, dönemsel sıklık ve kullanım payı

Panel açıldığında BD varyant verileri yüklenir.

İlk Tanık ve Yayılım Kaynak yayın tarihleri, Trust level ve yayılım aşamaları

Panel açıldığında BD tanık verileri yüklenir.