isim
(isim, dil bilgisi, mecaz)
Arapça ism
· 3 anlam
Seçili Derlem İstatistikleri
İLERİ ÇÖZÜMLEMELER
isim etimolojisi ve tarihsel dönemleri
İsim, Arapça ism ‘ad’ sözünden alınmıştır; Tietze, Stachowski ve Karaağaç bu kökende birleşir. Söz Türkçede önce ism biçimiyle görülür: en eski tanık Yûnus Emre Dîvânı'ndaki _Dost ismini tutagör_ mısraıdır; XIV. yüzyılda Süheyl ü Nev-bahâr'da ism-i zât, Harezm Türkçesinde Kısasü'l-Enbiyâ'da, Kıpçak Türkçesinde Gülistan Tercümesi'nde ism geçer. Tanrı'nın en yüce adını anlatan ism-i aʿẓam kalıbı Müntahab-ı Şifâ'da, Ferec'te (1451) ve Çağatay şiirinde yaygındır. Ünsüz öbeğine ünlü giren isim biçimi XIV.–XV. yüzyıldan beri görülür (ses değişimi Bitigçi açıklaması). Tietze ‘ad’ yanında ‘şan, şöhret’ ve dil bilgisindeki ‘ad’ anlamlarını verir; ismi var cismi yok deyimi XX. yüzyıl başından tanıklanır.
- 13. yüzyıl · Eski Anadolu Türkçesi: ism
- 14. yüzyıl · Eski Anadolu Türkçesi: ism ~ isim
- 14. yüzyıl · Harezm Türkçesi: ism
- 14. yüzyıl · Kıpçak Türkçesi: ism
- 15. yüzyıl · Eski Anadolu Türkçesi: ism
- 15. yüzyıl · Çağatay Türkçesi: ism
- 17. yüzyıl · Osmanlı Türkçesi: isim ~ ism
- 19. yüzyıl · Osmanlı Türkçesi: ism ~ isim
- 20. yüzyıl · Osmanlı Türkçesi: ism
- 20. yüzyıl · Türkiye Türkçesi: isim
Tarihsel söz varlığı
Türkçenin tarihsel dönemlerindeki görünüm
Aç / kapat Aç / kapat
Tarihsel söz varlığı
Türkçenin tarihsel dönemlerindeki görünüm
İlk tarihsel tanık: 20 Aralık 1313–19 Ocak 1314 · Muʿînü’l-Mürîd · PDF s. 94
eserin tamamlanma aralığı. Kaynak, son dörtlük ve ketebe kaydındaki H. 713 Ramazan tarihini 20 Aralık 1313–19 Ocak 1314 aralığına dönüştürür. Tarih dayanağı: İnceleme, PDF s. 26–27
Anlamsal gelişim çizgisi
İlk kayıttan günümüz Türkçesine
1313–1314 · Harezm Türkçesi kaydından canlı Bitigçi sözlük anlamlarına uzanan sıra. Aynı yazımlı ham tanıklar tek başına anlam değişimi sayılmaz.
Denetlenmiş ilişki türleri: ses değişimiyle anlam sürekliliği
-
1
Tarihsel kaynak
1313–1314
Harezm Türkçesi
Tarihleme dayanağı: eserin telif veya dil katmanı için yaklaşık dönem
Biçim: at, atı · ad
Dönem anlamı
Bir kişi veya varlığı ötekilerden ayırmaya yarayan sözlü gösterge; ad.
ses değişimiyle anlam sürekliliğiMuʿînü’l-Mürîd’de ad verme ve anma bağlamlarında yalın at ile üçüncü kişi iyelikli atı biçimleri kullanılır.
Günümüze uzanan değişim
Son ünsüzün ötümlüleşmesiyle at > ad gelişmiş; adlandırma anlamı korunmuştur.
Canlı sözlükteki güncel anlam kimliğiyle denetlendi.
Birincil metin tanıklarını aç (2)
25 yakin bil bu ihsân eğer sorsa-sen körer teg idige ta‘at kılsa-sen eğer körmes erseıj seni ol körer
Muʿînü’l-Mürîd · 20 Aralık 1313–19 Ocak 1314 · PDF s. 94
Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.
bilir) boldı kirmerj munurj teg söze tekebbürdin öter anıt) tâ'atı bolup red kamuğı uruldı yüze’
Muʿînü’l-Mürîd · 20 Aralık 1313–19 Ocak 1314 · PDF s. 99
Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.
Kaynak dayanağını aç (1)
Toparlı, Recep ve Mustafa Argunşah (2008). Muʿînü’l-Mürîd: İnceleme–Metin–Çeviri–Dizin–Tıpkıbasım. Ankara: Türk Dil Kurumu.
Dörtlük ve dize düzeyinde özgün metin, çeviri ve eksiksiz biçim dizini.
-
2
Güncel sözlük
Canlı Bitigçi sözlük kaydı
Günümüz Türkçesi
Biçim: isim
1. güncel anlam
→ ad (I)
2. güncel anlam
Bir topluluk içinde adı bilinen, adıyla anılan veya önem taşıyan kimse; kişi, insan.
3. güncel anlam
→ ad (I)
Yöntem ve tarih sınırları
Tarihsel basamaklar yalnız editoryal olarak denetlenmiş tarihsel tanım ve çağdaş anlam bağlantılarından kurulur; aynı yazımlı ham derlem eşleşmeleri anlam değişimi iddiasına dönüştürülmez.
Tarihler eser veya yazıt tarihleridir; bir anlamın dilde ilk ya da son kez kullanıldığı tarihi göstermez. Günümüz basamağı canlı sözlük durumudur.
Harezm Türkçesiatad
Kaynak çevriyazıları:Muʿînü’l-Mürîd: at, atı
Transkripsiyon notu: Yayınların çevriyazıları kaynak başına korunmuştur. Muʿînü’l-Mürîd: at, atı. Sade karşılıklar yalnız arama anahtarıdır.
Bağlama dayalı özgün Bitigçi tanımı: Bir kişi veya varlığı ötekilerden ayırmaya yarayan sözlü gösterge; ad.
Tarihsel bağlam: Muʿînü’l-Mürîd’de ad verme ve anma bağlamlarında yalın at ile üçüncü kişi iyelikli atı biçimleri kullanılır.
Anlamsal gelişim notu: Son ünsüzün ötümlüleşmesiyle at > ad gelişmiş; adlandırma anlamı korunmuştur.
Çağdaş arama bağı: ad, isim · ses değişimiyle anlam sürekliliği · kaynak biçimi, bağlam, anlam bağı ve özgün tanım denetimli
Kaynaklarda tanıklanan biçimler
- at (yalın biçim)
Tanıklık: Muʿînü’l-Mürîd, 209/2, 212/2, 220/1, 306/4 (dörtlük/dize) - atı (çekimli biçim)
Tanıklık: Muʿînü’l-Mürîd, 144/3, 220/3, 306/4, 351/3, 354/3, 402/1, 405/1 (dörtlük/dize)
Kaynak yayınlar ve okuma notu
Toparlı, Recep ve Mustafa Argunşah (2008). Muʿînü’l-Mürîd: İnceleme–Metin–Çeviri–Dizin–Tıpkıbasım. Ankara: Türk Dil Kurumu.
Yayın yılı, sözcüğün ilk kullanım tarihi değildir. Çağdaş madde bağlantıları kaynak yayındaki anlam karşılığı ve biçim denetimiyle kurulmuştur; tek başına ses benzerliği tarihsel akrabalık kanıtı sayılmaz.
BD Bağlam Gösterimi · isim
Not: Bu bölümde gösterilen cümleler, derlem cümle seçme algoritmasının otomatik seçimleridir. Cümlelerdeki görüş, ifade ve içerikler kaynak metinlere aittir; Bitigçi’yi bağlamaz ve Bitigçi’nin görüşünü ya da tutumunu yansıtmaz.
Sayfadaki özellikler henüz yüklenmedi. Lütfen kısa bir süre bekleyiniz.
Sonuçların yüklenmesi için hesaplama yapılıyor.
Bu maddeye atıf
Güncel madde için atıf biçimleri hazırlanıyor.
Dilsel parmak izi, terimlik, kullanım sicili, yerleşme ve veri kalitesi tek profilden yükleniyor…
İlgili Sözler
isimci
isimli
isimsi
isimlik
isimsel
isimsiz
isimleme
isimcilik
isimlenme
isimleşme
isimlilik
isim öbeği
isimlenmek
isimleşmek
Tanım, alan etiketi ve sözcük ailesi ortaklığına göre seçilen maddeler.
Yazım ve Varyantlar Doğrulanmış ilişkiler, dönemsel sıklık ve kullanım payı
Panel açıldığında BD varyant verileri yüklenir.
İlk Tanık ve Yayılım Kaynak yayın tarihleri, güven düzeyi ve yayılım aşamaları
Panel açıldığında BD tanık verileri yüklenir.