kimse

Bitigçi Sözlük Maddesi

kimse

(zamir)
· 1 anlam

  1. (zamir) Adı verilmemiş veya kimliği önem taşımayan bir insanı gösteren belgisiz zamir. Olumlu bağlamda belirlenmemiş tek bir kişiye gönderir; olumsuz cümlede ise ilgili çevreden tek bir kişinin bile bulunmadığını anlatacak biçimde kullanılır.

İLERİ ÇÖZÜMLEMELER

Tarihsel söz varlığı

Türkçenin tarihsel dönemlerindeki görünüm

Aç / kapat
Büyük Anlam Atlası'nda aç

İlk tarihsel tanık: 1069–1070 · Kutadgu Bilig · KB 34 · Tarihsel Derlem

eserin tamamlanma tarihi. Kaynak, şairin 18 ay çalıştığı eserini H. 462 (1069/1070) yılında tamamladığını belirtir. Tarih dayanağı: Giriş, PDF s. 23

Anlamsal gelişim çizgisi

İlk kayıttan günümüz Türkçesine

3 denetlenmiş basamak

1069–1070 · Karahanlı Türkçesi kaydından canlı Bitigçi sözlük anlamlarına uzanan sıra. Aynı yazımlı ham tanıklar tek başına anlam değişimi sayılmaz.

Denetlenmiş ilişki türleri: anlam sürekliliği ve uzmanlaşma · anlam ve biçim sürekliliği

  1. 1

    1069–1070

    Karahanlı Türkçesi

    Tarihsel kaynak

    Tarihleme dayanağı: eserin yazılış dönemi

    Biçim: kişi, kişide, kişidin, kişike, kişiler, kişilerke, kişini, kişiniñg, kişisi, kişisin · ad

    Dönem anlamı

    Toplum içinde düşünen, konuşan ve eyleyen tek bir insan bireyi.

    anlam sürekliliği ve uzmanlaşma

    Kutadgu Bilig’de kişi; yönetim, ahlak, ilişki ve davranış bağlamlarında tekil ya da çoğul insanı gösterir.

    Günümüze uzanan değişim

    Kişi biçim ve insan bireyi anlamıyla süreklidir; dil bilgisel kişi anlamı daha sonraki uzmanlaşmış bir koldur.

    Canlı sözlükteki güncel anlam kimliğiyle denetlendi.

    Birincil metin tanıklarını aç (2)
    sewüg sawçı ıḍtı baġırsaḳ iḍi boḍunda talusı kişide keḍi

    Kutadgu Bilig · 1069–1070 · KB 34 · Kaynakta aç

    Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.

    basa faruḳ erdi kişi öḍrümi tili köŋli bir teg boḍun köḍrümi

    Kutadgu Bilig · 1069–1070 · KB 53 · Kaynakta aç

    Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.

    Kaynak dayanağını aç (2)

    Arat, Reşid Rahmeti (1979). Kutadgu Bilig III: İndeks. İndeksi neşre hazırlayanlar: Kemal Eraslan, Osman F. Sertkaya ve Nuri Yüce. İstanbul: Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü.

    Madde, anlam, çekimli biçim ve beyit numarası için ana dizin.

    Arat, Reşid Rahmeti. Kutadgu Bilig I: Metin. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.

    Dizindeki biçimlerin beyit metninde karşılaştırıldığı eleştirmeli metin yayını.

  2. 2

    1387

    Eski Anadolu Türkçesi

    Tarihsel kaynak

    Tarihleme dayanağı: eserin telif veya dil katmanı için yaklaşık dönem

    Biçim: kişi · ad

    Dönem anlamı

    Tek bir insan; cinsiyet belirtilmediğinde herhangi biri.

    anlam ve biçim sürekliliği

    Kâbûs-nâme'de bilgili ile bilgisiz, iyi ile kötü insanın davranışını karşılaştıran öğütlerde kişi bireyi gösterir.

    Günümüze uzanan değişim

    Kişi biçimi ve birey bildiren anlamı sürmüştür.

    Canlı sözlükteki güncel anlam kimliğiyle denetlendi.

    Birincil metin tanıklarını aç (2)
    güm maczüllık (10) bitişini saçumda yüzüme şöyle yazdı kim çâre isteyiciler eli anı yoyup (11) giderimez. Andan ilerü ki bu yüzlekçi, i'tibârsuz rozigârdan ki kişi-y-ile (12) geh düzilür geh bozdur, ma’zllik ber’âtı bana değe. Ben ol rozigâr yüzinde

    Şeyhoğlu Kâbûs-nâme Tercümesi · yaklaşık 1387 · PDF s. 84

    Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.

    yüp ‘ibret eyle; likin Tangrı te‘âlâ neteligin fıkr eyleme (10) ki fıkr ve endişe ana ermez. Kankı yol azmış kişi ola, yolsuz yerde yol(11) isteye? Nete ki Peyğamber "aleyhi s-selâm buyurdı ki: “Tefekkerü fi âlâi’llâh ve lâ(12> tetefekkerü fi’ilâh”.gs

    Şeyhoğlu Kâbûs-nâme Tercümesi · yaklaşık 1387 · PDF s. 87

    Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.

    Kaynak dayanağını aç (1)

    Keykâvus bin İskender bin Veşmgîr (2016). Kâbûs-nâme. Tercüme eden Şeyhoğlu Sadru’d-dîn Mustafa; hazırlayan Enfel Doğan. Ankara: Türk Dil Kurumu.

    Çevriyazılı metin ile yazma yaprağı yüzü-satır gönderimli sözlük/dizin için ana kaynak.

  3. 3

    Canlı Bitigçi sözlük kaydı

    Günümüz Türkçesi

    Güncel sözlük

    Biçim: kimse

    1. güncel anlam

    Adı verilmemiş veya kimliği önem taşımayan bir insanı gösteren belgisiz zamir. Olumlu bağlamda belirlenmemiş tek bir kişiye gönderir; olumsuz cümlede ise ilgili çevreden tek bir kişinin bile bulunmadığını anlatacak biçimde kullanılır.

Yöntem ve tarih sınırları

Tarihsel basamaklar yalnız editoryal olarak denetlenmiş tarihsel tanım ve çağdaş anlam bağlantılarından kurulur; aynı yazımlı ham derlem eşleşmeleri anlam değişimi iddiasına dönüştürülmez.

Tarihler eser veya yazıt tarihleridir; bir anlamın dilde ilk ya da son kez kullanıldığı tarihi göstermez. Günümüz basamağı canlı sözlük durumudur.

Karahanlı TürkçesikişiadAnlamdan eşleşti: kimse
Kaynak çevriyazıları:Kutadgu Bilig III: İndeks: kişi, kişide, kişidin, kişike, kişiler, kişilerke, kişini, kişiniñg, kişisi, kişisin

Transkripsiyon notu: Kaynak çevriyazısındaki ñg işaretleri korunmuştur; işaretsiz biçimler yalnız aramada eş değer anahtar olarak kullanılır.

Bağlama dayalı özgün Bitigçi tanımı: Toplum içinde düşünen, konuşan ve eyleyen tek bir insan bireyi.

Tarihsel bağlam: Kutadgu Bilig’de kişi; yönetim, ahlak, ilişki ve davranış bağlamlarında tekil ya da çoğul insanı gösterir.

Anlamsal gelişim notu: Kişi biçim ve insan bireyi anlamıyla süreklidir; dil bilgisel kişi anlamı daha sonraki uzmanlaşmış bir koldur.

Çağdaş arama bağı: kişi, insan · anlam sürekliliği ve uzmanlaşma · kaynak biçimi, anlam bağı ve özgün tanım denetimli

Kaynaklarda tanıklanan biçimler

  • kişi (yalın biçim)
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 163, 201, 272, 516, 1028, 1165, 1328, 1359, 1596, 1627, 1633, 1691, 1727, 1830, 2040, 2196, 2203, 2239, 2308, 2410, 2457, 2829, 2858, 2874, 2945, 3248, 3269, 3406, 3407, 3408, 3424, 3502, 3931, 4200, 4284, 4480, 4600, 4606, 4667, 4890, 5099, 5100, 5267, 5621, 5731, 5788, 5878, 5892, 5893, 6426, 6441, 6591, 6611. beyitler
  • kişide (çekimli biçim)
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 1076, 1558, 1619, 1669, 2205, 2507, 2663, 2681, 2724, 2762, 2966, 3327, 3348, 3678, 4002, 4233, 4718, 5077, 5293, 5397, 5874, 6572, 6599. beyitler
  • kişidin (çekimli biçim)
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 190, 1309, 2735, 2826, 2844, 2873, 2896, 3502, 3793, 4238, 4453. beyitler
  • kişike (çekimli biçim)
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 190, 314, 320, 337, 497, 603, 604, 629, 630, 740, 857, 858, 950, 1023, 1133, 1192, 1307, 1415, 1469, 1517, 1632, 1657, 1665, 1667, 1703, 1714, 1835, 1837, 1946, 1995, 2066, 2229, 2405, 2678, 2680, 2738, 2765, 2895, 2970, 3022, 3026, 3369, 3493, 3495, 3496, 3689, 3854, 3892, 3930, 3963, 4074, 4212, 4222, 4243, 4359, 4540, 4603, 4638, 4686, 4946, 5055, 5056, 5161, 5222, 5257, 5268, 5388, 5657, 5708, 5764, 5797, 6028, 6128. beyitler
  • kişiler (çekimli biçim)
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 296, 341, 423, 499, 564, 566, 814, 990, 1063, 1266, 1310, 1324, 1593, 1739, 1749, 1946, 1975, 1990, 2039, 2123, 2194, 2256, 2284, 2394, 2397, 2406, 2472, 2700, 2735, 2753, 2788, 2857, 2872, 2873, 3355, 3366, 3424, 3425, 3440, 3499, 3502, 3505, 3644, 3938, 4076, 4187, 4238, 4270, 4336, 4416, 4443, 4457, 4473, 4543, 4569, 4603, 5167, 5168, 5730, 5731, 5780, 5882, 5892, 6094, 6356, 6415, 6439, 6591, 6592. beyitler
  • kişilerke (çekimli biçim)
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 1854, 5534. beyitler
  • kişini (çekimli biçim)
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 2747. beyit
  • kişiniñg (çekimli biçim)
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 973, 1954. beyitler
  • kişisi (çekimli biçim)
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 1887, 2873, 3416, 5332. beyitler
  • kişisin (çekimli biçim)
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 1770, 3534. beyitler
Eski Anadolu Türkçesikişiad
Kaynak çevriyazıları:Kâbûs-nâme: kişi

Transkripsiyon notu: Yayınların çevriyazıları kaynak başına korunmuştur. Kâbûs-nâme: kişi. Sade karşılıklar yalnız arama anahtarıdır.

Bağlama dayalı özgün Bitigçi tanımı: Tek bir insan; cinsiyet belirtilmediğinde herhangi biri.

Tarihsel bağlam: Kâbûs-nâme'de bilgili ile bilgisiz, iyi ile kötü insanın davranışını karşılaştıran öğütlerde kişi bireyi gösterir.

Anlamsal gelişim notu: Kişi biçimi ve birey bildiren anlamı sürmüştür.

Çağdaş arama bağı: kişi, insan, kimse · anlam ve biçim sürekliliği · kaynak biçimi, bağlam, anlam bağı ve özgün tanım denetimli

Kaynaklarda tanıklanan biçimler

  • kişi (yalın biçim)
    Tanıklık: Kâbûs-nâme, 2a/11, 2b/9, 5a/10, 5b/3, 7b/1, 7b/3, 8a/12, 8b/7, 11b/10, 12b/5, 12b/7, 14a/7, 15a/3, 15a/5, 30a/1, 31a/6 (yaprak yüzü–satır)

Bu kaynak kapsamındaki tanıklarda ayrıca çekimli bir biçim kaydedilmemiştir.

Kaynak yayınlar ve okuma notu

Arat, Reşid Rahmeti (1979). Kutadgu Bilig III: İndeks. İndeksi neşre hazırlayanlar: Kemal Eraslan, Osman F. Sertkaya ve Nuri Yüce. İstanbul: Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü.

Arat, Reşid Rahmeti. Kutadgu Bilig I: Metin. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.

Keykâvus bin İskender bin Veşmgîr (2016). Kâbûs-nâme. Tercüme eden Şeyhoğlu Sadru’d-dîn Mustafa; hazırlayan Enfel Doğan. Ankara: Türk Dil Kurumu.

Yayın yılı, sözcüğün ilk kullanım tarihi değildir. Çağdaş madde bağlantıları kaynak yayındaki anlam karşılığı ve biçim denetimiyle kurulmuştur; tek başına ses benzerliği tarihsel akrabalık kanıtı sayılmaz.

BD Bağlam Gösterimi · kimse

Not: Bu bölümde gösterilen cümleler, derlem cümle seçme algoritmasının otomatik seçimleridir. Cümlelerdeki görüş, ifade ve içerikler kaynak metinlere aittir; Bitigçi’yi bağlamaz ve Bitigçi’nin görüşünü ya da tutumunu yansıtmaz.

Sayfadaki özellikler henüz yüklenmedi. Lütfen kısa bir süre bekleyiniz.

Sonuçların yüklenmesi için hesaplama yapılıyor.

Bu maddeye atıf

Güncel madde için atıf biçimleri hazırlanıyor.

Dilsel parmak izi, terimlik, kullanım sicili, yerleşme ve veri kalitesi tek profilden yükleniyor…

İlgili Sözler

kimseli kimsecik kimsesiz kimsesizlik kimsesiz olmak kimse yoğurdum ekşi demez kimse bilmez, kim kazana kim yiye kimse kimsenin çukurunu doldurmaz kimse kimseye sebepsiz selam vermez kimse kendi memleketinde peygamber olmaz kimse kimsenin kısmetini (veya rızkını) yemez kimse ayranım (veya yoğurdum) ekşi (veya duru) demez Ahi Ali

Tanım, alan etiketi ve sözcük ailesi ortaklığına göre seçilen maddeler.

Yazım ve Varyantlar Doğrulanmış ilişkiler, dönemsel sıklık ve kullanım payı

Panel açıldığında BD varyant verileri yüklenir.

İlk Tanık ve Yayılım Kaynak yayın tarihleri, güven düzeyi ve yayılım aşamaları

Panel açıldığında BD tanık verileri yüklenir.