isim

Bitigçi Sözlük Maddesi

isim

(isim, dil bilgisi, mecaz)
Arapça ism · 3 meanings
  1. 1.

    (isim) → ad (I).

  2. 2.

    (isim, mecaz) Bir topluluk içinde adı bilinen, adıyla anılan veya önem taşıyan kimse; kişi, insan.

  3. 3.

    (isim, dil bilgisi) → ad (I).

ADVANCED ANALYSES

isim etimolojisi ve tarihsel dönemleri

İsim, Arapça ism ‘ad’ sözünden alınmıştır; Tietze, Stachowski ve Karaağaç bu kökende birleşir. Söz Türkçede önce ism biçimiyle görülür: en eski tanık Yûnus Emre Dîvânı'ndaki _Dost ismini tutagör_ mısraıdır; XIV. yüzyılda Süheyl ü Nev-bahâr'da ism-i zât, Harezm Türkçesinde Kısasü'l-Enbiyâ'da, Kıpçak Türkçesinde Gülistan Tercümesi'nde ism geçer. Tanrı'nın en yüce adını anlatan ism-i aʿẓam kalıbı Müntahab-ı Şifâ'da, Ferec'te (1451) ve Çağatay şiirinde yaygındır. Ünsüz öbeğine ünlü giren isim biçimi XIV.–XV. yüzyıldan beri görülür (ses değişimi Bitigçi açıklaması). Tietze ‘ad’ yanında ‘şan, şöhret’ ve dil bilgisindeki ‘ad’ anlamlarını verir; ismi var cismi yok deyimi XX. yüzyıl başından tanıklanır.

  1. 13. yüzyıl · Eski Anadolu Türkçesi: ism
  2. 14. yüzyıl · Eski Anadolu Türkçesi: ism ~ isim
  3. 14. yüzyıl · Harezm Türkçesi: ism
  4. 14. yüzyıl · Kıpçak Türkçesi: ism
  5. 15. yüzyıl · Eski Anadolu Türkçesi: ism
  6. 15. yüzyıl · Çağatay Türkçesi: ism
  7. 17. yüzyıl · Osmanlı Türkçesi: isim ~ ism
  8. 19. yüzyıl · Osmanlı Türkçesi: ism ~ isim
  9. 20. yüzyıl · Osmanlı Türkçesi: ism
  10. 20. yüzyıl · Türkiye Türkçesi: isim
Etimoloji Atlası'nda köken yolculuğunu aç

Tarihsel söz varlığı

Türkçenin tarihsel dönemlerindeki görünüm

Aç / kapat
Büyük Anlam Atlası'nda aç

İlk tarihsel tanık: 20 Aralık 1313–19 Ocak 1314 · Muʿînü’l-Mürîd · PDF s. 94

eserin tamamlanma aralığı. Kaynak, son dörtlük ve ketebe kaydındaki H. 713 Ramazan tarihini 20 Aralık 1313–19 Ocak 1314 aralığına dönüştürür. Tarih dayanağı: İnceleme, PDF s. 26–27

Anlamsal gelişim çizgisi

İlk kayıttan günümüz Türkçesine

2 denetlenmiş basamak

1313–1314 · Harezm Türkçesi kaydından canlı Bitigçi sözlük anlamlarına uzanan sıra. Aynı yazımlı ham tanıklar tek başına anlam değişimi sayılmaz.

Denetlenmiş ilişki türleri: ses değişimiyle anlam sürekliliği

  1. 1

    1313–1314

    Harezm Türkçesi

    Tarihsel kaynak

    Tarihleme dayanağı: eserin telif veya dil katmanı için yaklaşık dönem

    Biçim: at, atı · ad

    Dönem anlamı

    Bir kişi veya varlığı ötekilerden ayırmaya yarayan sözlü gösterge; ad.

    ses değişimiyle anlam sürekliliği

    Muʿînü’l-Mürîd’de ad verme ve anma bağlamlarında yalın at ile üçüncü kişi iyelikli atı biçimleri kullanılır.

    Günümüze uzanan değişim

    Son ünsüzün ötümlüleşmesiyle at > ad gelişmiş; adlandırma anlamı korunmuştur.

    Canlı sözlükteki güncel anlam kimliğiyle denetlendi.

    Birincil metin tanıklarını aç (2)
    25 yakin bil bu ihsân eğer sorsa-sen körer teg idige ta‘at kılsa-sen eğer körmes erseıj seni ol körer

    Muʿînü’l-Mürîd · 20 Aralık 1313–19 Ocak 1314 · PDF s. 94

    Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.

    bilir) boldı kirmerj munurj teg söze tekebbürdin öter anıt) tâ'atı bolup red kamuğı uruldı yüze’

    Muʿînü’l-Mürîd · 20 Aralık 1313–19 Ocak 1314 · PDF s. 99

    Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.

    Kaynak dayanağını aç (1)

    Toparlı, Recep ve Mustafa Argunşah (2008). Muʿînü’l-Mürîd: İnceleme–Metin–Çeviri–Dizin–Tıpkıbasım. Ankara: Türk Dil Kurumu.

    Dörtlük ve dize düzeyinde özgün metin, çeviri ve eksiksiz biçim dizini.

  2. 2

    Canlı Bitigçi sözlük kaydı

    Günümüz Türkçesi

    Güncel sözlük

    Biçim: isim

    1. güncel anlam

    → ad (I)

    2. güncel anlam

    Bir topluluk içinde adı bilinen, adıyla anılan veya önem taşıyan kimse; kişi, insan.

    3. güncel anlam

    → ad (I)

Yöntem ve tarih sınırları

Tarihsel basamaklar yalnız editoryal olarak denetlenmiş tarihsel tanım ve çağdaş anlam bağlantılarından kurulur; aynı yazımlı ham derlem eşleşmeleri anlam değişimi iddiasına dönüştürülmez.

Tarihler eser veya yazıt tarihleridir; bir anlamın dilde ilk ya da son kez kullanıldığı tarihi göstermez. Günümüz basamağı canlı sözlük durumudur.

Harezm Türkçesiatad
Kaynak çevriyazıları:Muʿînü’l-Mürîd: at, atı

Transkripsiyon notu: Yayınların çevriyazıları kaynak başına korunmuştur. Muʿînü’l-Mürîd: at, atı. Sade karşılıklar yalnız arama anahtarıdır.

Bağlama dayalı özgün Bitigçi tanımı: Bir kişi veya varlığı ötekilerden ayırmaya yarayan sözlü gösterge; ad.

Tarihsel bağlam: Muʿînü’l-Mürîd’de ad verme ve anma bağlamlarında yalın at ile üçüncü kişi iyelikli atı biçimleri kullanılır.

Anlamsal gelişim notu: Son ünsüzün ötümlüleşmesiyle at > ad gelişmiş; adlandırma anlamı korunmuştur.

Çağdaş arama bağı: ad, isim · ses değişimiyle anlam sürekliliği · kaynak biçimi, bağlam, anlam bağı ve özgün tanım denetimli

Kaynaklarda tanıklanan biçimler

  • at (yalın biçim)
    Tanıklık: Muʿînü’l-Mürîd, 209/2, 212/2, 220/1, 306/4 (dörtlük/dize)
  • atı ((PHP 3, PHP 4))
    Tanıklık: Muʿînü’l-Mürîd, 144/3, 220/3, 306/4, 351/3, 354/3, 402/1, 405/1 (dörtlük/dize)
Kaynak yayınlar ve okuma notu

Toparlı, Recep ve Mustafa Argunşah (2008). Muʿînü’l-Mürîd: İnceleme–Metin–Çeviri–Dizin–Tıpkıbasım. Ankara: Türk Dil Kurumu.

Yayın yılı, sözcüğün ilk kullanım tarihi değildir. Çağdaş madde bağlantıları kaynak yayındaki anlam karşılığı ve biçim denetimiyle kurulmuştur; tek başına ses benzerliği tarihsel akrabalık kanıtı sayılmaz.

BD Bağlam Gösterimi · isim

Not: Bu bölümde gösterilen cümleler, derlem cümle seçme algoritmasının otomatik seçimleridir. Cümlelerdeki görüş, ifade ve içerikler kaynak metinlere aittir; Bitigçi’yi bağlamaz ve Bitigçi’nin görüşünü ya da tutumunu yansıtmaz.

Sayfadaki özellikler henüz yüklenmedi. Lütfen kısa bir süre bekleyiniz.

Sonuçların yüklenmesi için hesaplama yapılıyor.

Cite this entry

Preparing citation formats for the current entry.

Dilsel parmak izi, terimlik, kullanım sicili, yerleşme ve veri kalitesi tek profilden yükleniyor…

Related Entries

isimci isimli isimsi isimlik isimsel isimsiz isimleme isimcilik isimlenme isimleşme isimlilik isim öbeği isimlenmek isimleşmek

The definition, field tag and the word family partnership are selected in the dictionary entry.

Yazım ve Varyantlar Doğrulanmış ilişkiler, dönemsel sıklık ve kullanım payı

Panel açıldığında BD varyant verileri yüklenir.

İlk Tanık ve Yayılım Kaynak yayın tarihleri, Trust level ve yayılım aşamaları

Panel açıldığında BD tanık verileri yüklenir.