ad

Bitigçi Sözlük Maddesi

ad

I (isim, dil bilgisi)
· 6 meanings
  1. 1.

    (isim) Bir canlıyı, yerleşim birimini, eşyayı ya da kavramı benzerlerinden seçip gösteren, çağrılırken, yazılırken ve üzerine konuşulurken ona gönderme yapmayı sağlayan, konmuş ya da gelenekle yerleşmiş sözcük veya sözcük dizisi; isim, nam.

  2. 2.
    Yeni

    (isim) Resmî kayıtlarda ve günlük kullanımda, ailece ortak taşınan ve kuşaktan kuşağa geçen bölümden ayrı olarak kişiye doğduğunda seçilip verilen, onu kardeşlerinden ve aile bireylerinden ayırt eden öz bölüm; "ön ad", "küçük ad".

  3. 3.

    (isim) Bir insanın, topluluğun ya da kurumun sanatta, bilimde, sporda veya başka bir uğraşta ortaya koyduğu işler ve başarılar sayesinde yakınlarının ötesinde geniş kesimlerce bilinir, dilden dile dolaşır olması; şöhret, ün.

  4. 4.
    Yeni

    (isim) Bir kimsenin, ailenin ya da kurumun dürüstlük, namus ve güvenilirlik yönünden toplum gözündeki saygınlığı; lekelendiğinde utanç, temiz kaldığında övünç kaynağı olan, özenle korunması gereken onur, şeref, itibar.

  5. 5.
    Yeni

    (isim) Bir sanat, bilim, spor ya da siyaset alanında, çoğunlukla da bir dönemin tarihinde yaptıklarıyla iz bırakmış, anıldığında hemen tanınan kimse; bu kullanımda sözcük genellikle 'önemli', 'büyük', 'parlak' gibi sıfatlarla birlikte gelir.

  6. 6.

    (isim, dil bilgisi) Somut ya da soyut her türlü eşyayı, canlıyı, düşünceyi ve olguyu gösteren; çokluk, iyelik ve hâl eklerini alabilen, tümcede özne, tümleç ya da yüklem işlevine girebilen, sıfatla genişletilebilen sözcük sınıfı; isim.

ADVANCED ANALYSES

ad etimolojisi ve tarihsel dönemleri

Ad, Türk dillerinin en eski sözcüklerinden biridir; kaynaklar onu uzun ünlülü Ortak Türkçe *āt biçimine bağlar. VIII. yüzyıl Göktürk yazıtlarında at hem ‘ad’ hem ‘unvan’ hem de ‘ün’ anlamındadır; Yenisey yazıtlarında çocukluk adı ile yetişkinlik adı ayrı anılır. Kâşgarlı Mahmud sözü ‘ad, isim’ ve ‘lakap, unvan’ diye açıklar. Anadolu metinlerinde ad biçimi XIII. yüzyıldan beri görülür; Kâmûs-ı Türkî asıl biçimin at olduğunu, Doğu Türkçesinde böyle sürdüğünü belirtir. Tietze'nin açıklamasına göre Türkmencedeki āt ~ ād- nöbetleşmesi ile Türkiye Türkçesindeki ad, eski ünlü uzunluğunun izini taşır.

  1. 8. yüzyıl · Eski Türkçe (Orhon): at
  2. 9. yüzyıl · Eski Türkçe (Yenisey): at
  3. 9. yüzyıl · Eski Uygur Türkçesi: at ~ ad
  4. 11. yüzyıl · Karahanlı Türkçesi: āt
  5. 13. yüzyıl · Eski Uygur Türkçesi: ad
  6. 13. yüzyıl · Harezm Türkçesi: at ~ ad
  7. 13. yüzyıl · Eski Anadolu Türkçesi: ad
  8. 14. yüzyıl · Kıpçak Türkçesi: ad ~ at
  9. 14. yüzyıl · Eski Anadolu Türkçesi: ad
  10. 15. yüzyıl · Eski Anadolu Türkçesi: ad
  11. 16. yüzyıl · Osmanlı Türkçesi: ad
  12. 17. yüzyıl · Osmanlı Türkçesi: ad
  13. 19. yüzyıl · Osmanlı Türkçesi: ad
  14. 20. yüzyıl · Türkiye Türkçesi: ad
Etimoloji Atlası'nda köken yolculuğunu aç

Tarihsel söz varlığı

Türkçenin tarihsel dönemlerindeki görünüm

Aç / kapat
Büyük Anlam Atlası'nda aç

İlk tarihsel tanık: 21 Ağustos 732 · Kül Tigin Yazıtı · PDF s. 34

yazıtın dikiliş ve Türkçe metninin tamamlanma tarihi. Kaynak, Türkçe yazıtın 21 Ağustos 732'de tamamlandığını ve anıtın dikiliş tarihinin de bu gün olması gerektiğini belirtir. Tarih dayanağı: Giriş, PDF s. 13

Anlamsal gelişim çizgisi

İlk kayıttan günümüz Türkçesine

4 denetlenmiş basamak

720–735 · Orhon Türkçesi kaydından canlı Bitigçi sözlük anlamlarına uzanan sıra. Aynı yazımlı ham tanıklar tek başına anlam değişimi sayılmaz.

Denetlenmiş ilişki türleri: kaynak yayındaki çağdaş anlam karşılığı · ses değişimiyle anlam sürekliliği · anlam ve biçim sürekliliği

  1. 1

    720–735

    Orhon Türkçesi

    Tarihsel kaynak

    Tarihleme dayanağı: yazıtların dikiliş tarihi aralığı · yazıtların yaklaşık dikiliş tarihleri

    Biçim: at (II), atı, atıg, atin · ad

    Dönem anlamı

    Bir varlığı, kişiyi ya da kavramı tanıtmaya yarayan söz.

    kaynak yayındaki çağdaş anlam karşılığı

    Canlı sözlükteki güncel anlam kimliğiyle denetlendi.

    Birincil metin tanıklarını aç (2)
    (KT D25) b(a)şl(a)yu : kırk(ı)z k(a)g(a)n(ı)g : b(a)lb(a)l : tikd(i)m : türük : bod(u)n(u)g : (a)tı küsi : yok bolm(a)zun : tiy(i)n : k(a)n(ı)m k(a)g(a)n(ı)g ög(ü)m k(a)tun(u)g : köt(ü)rm(i)ş : t(e)nri : il bir(i)gme :

    Kül Tigin Yazıtı · 21 Ağustos 732 · PDF s. 36

    Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.

    t(e)gi koont(u)rt(u)m s(a)r(ı)g (a)ltu]nin : ür(ü)n : küm(ü)şin : kıırg(a)gl(ı)g : kuut(a)yin : kinl(i)g : (e)şg[(i)tis]in : özl(i)k (a)tin : (a)dg(ı)rin: k(a)ra k[işin]

    Bilge Kağan Yazıtı · 20 Eylül 735 · PDF s. 54

    Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.

    Kaynak dayanağını aç (2)

    Tekin, Talât (2020). Orhon Yazıtları. 6. baskı. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.

    Kül Tigin ve Bilge Kağan metinleri, açıklamaları ve tam sözlük-dizin; tarihsel biçim ve satır konumlarının ana dizin kaynağı.

    Tekin, Talât (1998). Orhon Yazıtları: Kül Tigin, Bilge Kağan, Tunyukuk. 2. baskı. İstanbul: Simurg.

    Üç yazıtın Eski Türkçe yazı çevrimi ve karşılıklı metin yayını; biçim ve satır denetimi.

  2. 2

    1313–1314

    Harezm Türkçesi

    Tarihsel kaynak

    Tarihleme dayanağı: eserin telif veya dil katmanı için yaklaşık dönem

    Biçim: at, atı · ad

    Dönem anlamı

    Bir kişi veya varlığı ötekilerden ayırmaya yarayan sözlü gösterge; ad.

    ses değişimiyle anlam sürekliliği

    Muʿînü’l-Mürîd’de ad verme ve anma bağlamlarında yalın at ile üçüncü kişi iyelikli atı biçimleri kullanılır.

    Günümüze uzanan değişim

    Son ünsüzün ötümlüleşmesiyle at > ad gelişmiş; adlandırma anlamı korunmuştur.

    Canlı sözlükteki güncel anlam kimliğiyle denetlendi.

    Birincil metin tanıklarını aç (2)
    25 yakin bil bu ihsân eğer sorsa-sen körer teg idige ta‘at kılsa-sen eğer körmes erseıj seni ol körer

    Muʿînü’l-Mürîd · 20 Aralık 1313–19 Ocak 1314 · PDF s. 94

    Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.

    bilir) boldı kirmerj munurj teg söze tekebbürdin öter anıt) tâ'atı bolup red kamuğı uruldı yüze’

    Muʿînü’l-Mürîd · 20 Aralık 1313–19 Ocak 1314 · PDF s. 99

    Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.

    Kaynak dayanağını aç (1)

    Toparlı, Recep ve Mustafa Argunşah (2008). Muʿînü’l-Mürîd: İnceleme–Metin–Çeviri–Dizin–Tıpkıbasım. Ankara: Türk Dil Kurumu.

    Dörtlük ve dize düzeyinde özgün metin, çeviri ve eksiksiz biçim dizini.

  3. 3

    1400–1500

    Eski Anadolu Türkçesi

    Tarihsel kaynak

    Tarihleme dayanağı: eserin telif veya dil katmanı için yaklaşık dönem

    Biçim: ad, adum, adun, adunı, adı, adımı, adım, adıma, adlu · ad

    Dönem anlamı

    Bir kişiyi ya da varlığı başkalarından ayırarak anmaya yarayan söz.

    anlam ve biçim sürekliliği

    Dede Korkut'ta kahramana ad verilmesi, adın baba ve oğul ilişkisi içinde yaşatılması bağlamları denetlendi.

    Günümüze uzanan değişim

    Biçim ve adlandırma işlevi çağdaş dilde sürer.

    Canlı sözlükteki güncel anlam kimliğiyle denetlendi.

    Birincil metin tanıklarını aç (2)
    bismi'llâhi... nasta'ln] \2 hikâyet-i oğuznâme-i kazan beg ve İayri D2 V2 1 resul... selâm]yı hazret-i resûZ||l-2 ata dirler]N\ adlu\\2 fcopJı]V1 kopmışidi || 2-4 ol... ider-idiJV1.2 içinde tamam vilâyeti zahir olmış-idi

    Dede Korkut Kitabı · 15. yüzyılın ortaları veya ikinci yarısı · PDF s. 93

    Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.

    Kızağuça kaymaymça yol alınmaz, kara polad öz kılıcı çalmayınça11 karım dönmez, er mahna kıymayınça adı çıkmaz. Kız anadan görmeyinçe12 öğüt almaz, oğul atadan görmeyinçe şufra çekmez.

    Dede Korkut Kitabı · 15. yüzyılın ortaları veya ikinci yarısı · PDF s. 94

    Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.

    Kaynak dayanağını aç (1)

    Dede Korkut Kitabı II: İndeks–Gramer (1997). Hazırlayan Muharrem Ergin. Ankara: Türk Dil Kurumu.

    Madde, yan biçim, (PHP 3, PHP 4) ve metin sayfası-satır gönderimleri için ana dizin.

  4. 4

    Canlı Bitigçi sözlük kaydı

    Günümüz Türkçesi

    Güncel sözlük

    Biçim: ad

    1. güncel anlam

    Bir canlıyı, yerleşim birimini, eşyayı ya da kavramı benzerlerinden seçip gösteren, çağrılırken, yazılırken ve üzerine konuşulurken ona gönderme yapmayı sağlayan, konmuş ya da gelenekle yerleşmiş sözcük veya sözcük dizisi; isim, nam.

    2. güncel anlam

    Resmî kayıtlarda ve günlük kullanımda, ailece ortak taşınan ve kuşaktan kuşağa geçen bölümden ayrı olarak kişiye doğduğunda seçilip verilen, onu kardeşlerinden ve aile bireylerinden ayırt eden öz bölüm; "ön ad", "küçük ad".

    3. güncel anlam

    Bir insanın, topluluğun ya da kurumun sanatta, bilimde, sporda veya başka bir uğraşta ortaya koyduğu işler ve başarılar sayesinde yakınlarının ötesinde geniş kesimlerce bilinir, dilden dile dolaşır olması; şöhret, ün.

    4. güncel anlam

    Bir kimsenin, ailenin ya da kurumun dürüstlük, namus ve güvenilirlik yönünden toplum gözündeki saygınlığı; lekelendiğinde utanç, temiz kaldığında övünç kaynağı olan, özenle korunması gereken onur, şeref, itibar.

    5. güncel anlam

    Bir sanat, bilim, spor ya da siyaset alanında, çoğunlukla da bir dönemin tarihinde yaptıklarıyla iz bırakmış, anıldığında hemen tanınan kimse; bu kullanımda sözcük genellikle 'önemli', 'büyük', 'parlak' gibi sıfatlarla birlikte gelir.

    6. güncel anlam

    Somut ya da soyut her türlü eşyayı, canlıyı, düşünceyi ve olguyu gösteren; çokluk, iyelik ve hâl eklerini alabilen, tümcede özne, tümleç ya da yüklem işlevine girebilen, sıfatla genişletilebilen sözcük sınıfı; isim.

Yöntem ve tarih sınırları

Tarihsel basamaklar yalnız editoryal olarak denetlenmiş tarihsel tanım ve çağdaş anlam bağlantılarından kurulur; aynı yazımlı ham derlem eşleşmeleri anlam değişimi iddiasına dönüştürülmez.

Tarihler eser veya yazıt tarihleridir; bir anlamın dilde ilk ya da son kez kullanıldığı tarihi göstermez. Günümüz basamağı canlı sözlük durumudur.

Orhon Türkçesiat (II)ad

Bağlama dayalı özgün Bitigçi tanımı: Bir varlığı, kişiyi ya da kavramı tanıtmaya yarayan söz.

Çağdaş arama bağı: ad · kaynak yayındaki çağdaş anlam karşılığı · kaynak biçimi ve özgün tanım denetimli

Kaynaklarda tanıklanan biçimler

  • atı ((PHP 3, PHP 4))
    Tanıklık: Kül Tigin Yazıtı, doğu yüzü, 25. satır; Bilge Kağan Yazıtı, doğu yüzü, 20., 21., 22., 36. satırlar
  • atıg ((PHP 3, PHP 4))
    Tanıklık: Bilge Kağan Yazıtı, doğu yüzü, 17. satır
  • atin ((PHP 3, PHP 4))
    Tanıklık: Bilge Kağan Yazıtı, doğu yüzü, 7. satır
Harezm Türkçesiatad
Kaynak çevriyazıları:Muʿînü’l-Mürîd: at, atı

Transkripsiyon notu: Yayınların çevriyazıları kaynak başına korunmuştur. Muʿînü’l-Mürîd: at, atı. Sade karşılıklar yalnız arama anahtarıdır.

Bağlama dayalı özgün Bitigçi tanımı: Bir kişi veya varlığı ötekilerden ayırmaya yarayan sözlü gösterge; ad.

Tarihsel bağlam: Muʿînü’l-Mürîd’de ad verme ve anma bağlamlarında yalın at ile üçüncü kişi iyelikli atı biçimleri kullanılır.

Anlamsal gelişim notu: Son ünsüzün ötümlüleşmesiyle at > ad gelişmiş; adlandırma anlamı korunmuştur.

Çağdaş arama bağı: ad, isim · ses değişimiyle anlam sürekliliği · kaynak biçimi, bağlam, anlam bağı ve özgün tanım denetimli

Kaynaklarda tanıklanan biçimler

  • at (yalın biçim)
    Tanıklık: Muʿînü’l-Mürîd, 209/2, 212/2, 220/1, 306/4 (dörtlük/dize)
  • atı ((PHP 3, PHP 4))
    Tanıklık: Muʿînü’l-Mürîd, 144/3, 220/3, 306/4, 351/3, 354/3, 402/1, 405/1 (dörtlük/dize)
Eski Anadolu Türkçesiadad
Kaynak çevriyazıları:Dede Korkut Kitabı: ad, adum, adun, adunı, adı, adımı, adım, adıma, adlu

Transkripsiyon notu: Yayınların çevriyazıları kaynak başına korunmuştur. Dede Korkut Kitabı: ad, adum, adun, adunı, adı, adımı, adım, adıma, adlu. Sade karşılıklar yalnız arama anahtarıdır.

Bağlama dayalı özgün Bitigçi tanımı: Bir kişiyi ya da varlığı başkalarından ayırarak anmaya yarayan söz.

Tarihsel bağlam: Dede Korkut'ta kahramana ad verilmesi, adın baba ve oğul ilişkisi içinde yaşatılması bağlamları denetlendi.

Anlamsal gelişim notu: Biçim ve adlandırma işlevi çağdaş dilde sürer.

Çağdaş arama bağı: ad · anlam ve biçim sürekliliği · kaynak biçimi, bağlam, anlam bağı ve özgün tanım denetimli

Kaynaklarda tanıklanan biçimler

  • ad (yalın biçim)
    Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 17-7, 70-7, 75-1, 75-3, 75-13, 125-1, 125-2, 131-3 (metin sayfası–satır)
  • adum ((PHP 3, PHP 4))
    Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 130-1, 232-2, 269-8, 288-3 (metin sayfası–satır)
  • adun ((PHP 3, PHP 4))
    Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 114-2, 214-9, 231-10, 268-13, 286-7, 288-2, 288-13 (metin sayfası–satır)
  • adunı ((PHP 3, PHP 4))
    Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 214-9 (metin sayfası–satır)
  • adı ((PHP 3, PHP 4))
    Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 18-7, 63-3, 66-10, 75-10, 114-1, 120-4, 132-4, 152-1, 170-4, 182-2, 193-8, 201-11, 208-3, 214-8, 221-6, 227-1, 231-8, 253-9, 264-5, 265-1, 291-6 (metin sayfası–satır)
  • adımı ((PHP 3, PHP 4))
    Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 4-9, 18-7, 75-11 (metin sayfası–satır)
  • adım ((PHP 3, PHP 4))
    Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 4-10, 110-10, 231-9, 232-1, 268-13, 288-1, 296-7 (metin sayfası–satır)
  • adıma ((PHP 3, PHP 4))
    Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 73-5, 81-9, 121-2, 170-8, 202-12, 204-4, 212-7, 214-11, 288-3 (metin sayfası–satır)
  • adlu ((PHP 3, PHP 4))
    Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 104-5, 104-7, 104-8, 281-1 (metin sayfası–satır)

Tarihsel kaynaklardan derlem satırları

Her satır kendi kaynak birimini korur; farklı maddelerin metinleri birleştirilmez.

tiy(i)n : (a)z bod(u)n(u)g : it(i)p : y(a)r[(a)t(ı)p. ] (KT D20) b(a)rs b(e)g : (e)rti : k(a)g(a)n (a)t : bunta : biz : birt(i)m(i)z : sin(i)l(i)m : kuunç(u)yug : birt(i)m(i)z : özi y(a)n(ı)ltı : k(a)g(a)nı :

Orhon Türkçesi · Kül Tigin Yazıtı · 21 Ağustos 732 · PDF s. 34 · çevriyazı güveni A

bod(u)nka : b(e)gl(i)k : un og(ı)lin : kuul kıltı : (e)ş(i)l(i)k kuz og(ı)lin : kün kıltı : türük : b(e)gl(e)r : türük : (a)tin : ıt(t)ı : t(a)bg[(a)çgı] : b(e)gl(e)r : t(a)bg[(a)ç (a)tin : tut(u)p(a)n : t(a)bg(a)ç :

Orhon Türkçesi · Bilge Kağan Yazıtı · 20 Eylül 735 · PDF s. 58 · çevriyazı güveni A

Kaynak yayınlar ve okuma notu

Tekin, Talât (1998). Orhon Yazıtları: Kül Tigin, Bilge Kağan, Tunyukuk. 2. baskı. İstanbul: Simurg.

Tekin, Talât (2020). Orhon Yazıtları. 6. baskı. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.

Toparlı, Recep ve Mustafa Argunşah (2008). Muʿînü’l-Mürîd: İnceleme–Metin–Çeviri–Dizin–Tıpkıbasım. Ankara: Türk Dil Kurumu.

Dede Korkut Kitabı II: İndeks–Gramer (1997). Hazırlayan Muharrem Ergin. Ankara: Türk Dil Kurumu.

Yayın yılı, sözcüğün ilk kullanım tarihi değildir. Çağdaş madde bağlantıları kaynak yayındaki anlam karşılığı ve biçim denetimiyle kurulmuştur; tek başına ses benzerliği tarihsel akrabalık kanıtı sayılmaz.

BD Bağlam Gösterimi · ad

Not: Bu bölümde gösterilen cümleler, derlem cümle seçme algoritmasının otomatik seçimleridir. Cümlelerdeki görüş, ifade ve içerikler kaynak metinlere aittir; Bitigçi’yi bağlamaz ve Bitigçi’nin görüşünü ya da tutumunu yansıtmaz.

Sayfadaki özellikler henüz yüklenmedi. Lütfen kısa bir süre bekleyiniz.

Sonuçların yüklenmesi için hesaplama yapılıyor.

Cite this entry

Preparing citation formats for the current entry.

Dilsel parmak izi, terimlik, kullanım sicili, yerleşme ve veri kalitesi tek profilden yükleniyor…

Related Entries

adıl dönüşlü fiil açıklama cümlesi işteş fiil yalın durum açıklayıcı virgül şart çekimi işteş çoğullama sıfat ilgi eki bitişkenlik açık özne

The definition, field tag and the word family partnership are selected in the dictionary entry.

Yazım ve Varyantlar Doğrulanmış ilişkiler, dönemsel sıklık ve kullanım payı

Panel açıldığında BD varyant verileri yüklenir.

İlk Tanık ve Yayılım Kaynak yayın tarihleri, Trust level ve yayılım aşamaları

Panel açıldığında BD tanık verileri yüklenir.