at
I (isim)
· 2 meanings
Selected Corpus Statistics
Tarihsel söz varlığı
Türkçenin tarihsel dönemlerindeki görünüm
Aç / kapat
Tarihsel söz varlığı
Türkçenin tarihsel dönemlerindeki görünüm
İlk tarihsel tanık: 21 Ağustos 732 · Kül Tigin Yazıtı · PDF s. 32
yazıtın dikiliş ve Türkçe metninin tamamlanma tarihi. Kaynak, Türkçe yazıtın 21 Ağustos 732'de tamamlandığını ve anıtın dikiliş tarihinin de bu gün olması gerektiğini belirtir. Tarih dayanağı: Giriş, PDF s. 13
Anlamsal gelişim çizgisi
İlk kayıttan günümüz Türkçesine
720–735 · Orhon Türkçesi kaydından canlı Bitigçi sözlük anlamlarına uzanan sıra. Aynı yazımlı ham tanıklar tek başına anlam değişimi sayılmaz.
Denetlenmiş ilişki türleri: anlam ve biçim sürekliliği · kaynak yazımıyla anlam sürekliliği
-
1
Tarihsel kaynak
720–735
Orhon Türkçesi
Tarihleme dayanağı: yazıtların dikiliş tarihi aralığı · yazıtların yaklaşık dikiliş tarihleri
Biçim: at (I), at, atı, atıg, atin · ad
Dönem anlamı
Binme, yük taşıma ve ulaşım için kullanılan evcil tek tırnaklı hayvan.
anlam ve biçim sürekliliğiCanlı sözlükteki güncel anlam kimliğiyle denetlendi.
Birincil metin tanıklarını aç (2)
bod(u)nka: b(e)gl(i)k : un oglin : kul boltı : (e)şil(i)k : kuz oglin : kün boltı : türük : b(e)gl(e)r : türük : âtin : ıt(t)ı : t(a)bg(a)çgı : b(e)gl(e)r : t(a)bg(a)ç : âtin : tut(u)p(a)n : t(a)bg(a)ç : k(a)g(a)nka :
Kül Tigin Yazıtı · 21 Ağustos 732 · PDF s. 32
Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.
tiy(i)n : (a)z bod(u)n(u)g : it(i)p : y(a)r[(a)t(ı)p. ] (KT D20) b(a)rs b(e)g : (e)rti : k(a)g(a)n (a)t : bunta : biz : birt(i)m(i)z : sin(i)l(i)m : kuunç(u)yug : birt(i)m(i)z : özi y(a)n(ı)ltı : k(a)g(a)nı :
Kül Tigin Yazıtı · 21 Ağustos 732 · PDF s. 34
Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.
Kaynak dayanağını aç (2)
Tekin, Talât (2020). Orhon Yazıtları. 6. baskı. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
Kül Tigin ve Bilge Kağan metinleri, açıklamaları ve tam sözlük-dizin; tarihsel biçim ve satır konumlarının ana dizin kaynağı.
Tekin, Talât (1998). Orhon Yazıtları: Kül Tigin, Bilge Kağan, Tunyukuk. 2. baskı. İstanbul: Simurg.
Üç yazıtın Eski Türkçe yazı çevrimi ve karşılıklı metin yayını; biçim ve satır denetimi.
-
2
Tarihsel kaynak
1313–1314
Harezm Türkçesi
Tarihleme dayanağı: eserin telif veya dil katmanı için yaklaşık dönem
Biçim: aṭ · ad
Dönem anlamı
Binme, yük taşıma ve çekme işlerinde kullanılan tek tırnaklı evcil hayvan.
kaynak yazımıyla anlam sürekliliğiMuʿînü’l-Mürîd’in zekât ve mal varlığı anlatımında aṭ sürü içindeki binek ve yük hayvanı olarak geçer.
Günümüze uzanan değişim
Kaynağın aṭ çevriyazısı günümüz at biçimine karşılık gelir; hayvan adı anlamı sürer.
Canlı sözlükteki güncel anlam kimliğiyle denetlendi.
Kaynak dayanağını aç (1)
Toparlı, Recep ve Mustafa Argunşah (2008). Muʿînü’l-Mürîd: İnceleme–Metin–Çeviri–Dizin–Tıpkıbasım. Ankara: Türk Dil Kurumu.
Dörtlük ve dize düzeyinde özgün metin, çeviri ve eksiksiz biçim dizini.
-
3
Tarihsel kaynak
1400–1500
Eski Anadolu Türkçesi
Tarihleme dayanağı: eserin telif veya dil katmanı için yaklaşık dönem
Biçim: at, at-ile, atdur, atun, atı, ata, atdan, atum, atuma, atlar, atlu · ad
Dönem anlamı
Binme, taşıma ve savaşta kullanılan tek tırnaklı evcil hayvan.
anlam ve biçim sürekliliğiDede Korkut anlatılarında av, sefer ve çatışmanın temel binek hayvanı olarak yalın, iyelikli, durum ekli ve çokluk biçimleriyle kullanılır.
Günümüze uzanan değişim
Hayvan adı ve temel anlamı değişmeden sürmüştür.
Canlı sözlükteki güncel anlam kimliğiyle denetlendi.
Kaynak dayanağını aç (1)
Dede Korkut Kitabı II: İndeks–Gramer (1997). Hazırlayan Muharrem Ergin. Ankara: Türk Dil Kurumu.
Madde, yan biçim, (PHP 3, PHP 4) ve metin sayfası-satır gönderimleri için ana dizin.
-
4
Güncel sözlük
Canlı Bitigçi sözlük kaydı
Günümüz Türkçesi
Biçim: at
1. güncel anlam
Atgillerden, binme, yük çekme, taşıma vb. hizmetlerde kullanılan, tek tırnaklı hayvan; beygir, düldül (Equus caballus)
2. güncel anlam
Satrançta, her yönde siyahtan beyaza ve beyazdan siyaha bir hane atlayarak L biçiminde hareket eden taş
Yöntem ve tarih sınırları
Tarihsel basamaklar yalnız editoryal olarak denetlenmiş tarihsel tanım ve çağdaş anlam bağlantılarından kurulur; aynı yazımlı ham derlem eşleşmeleri anlam değişimi iddiasına dönüştürülmez.
Tarihler eser veya yazıt tarihleridir; bir anlamın dilde ilk ya da son kez kullanıldığı tarihi göstermez. Günümüz basamağı canlı sözlük durumudur.
Orhon Türkçesiat (I)ad
Bağlama dayalı özgün Bitigçi tanımı: Binme, yük taşıma ve ulaşım için kullanılan evcil tek tırnaklı hayvan.
Çağdaş arama bağı: at · biçim ve anlam sürekliliği · kaynak biçimi ve özgün tanım denetimli
Kaynaklarda tanıklanan biçimler
- at (yalın biçim)
Tanıklık: Kül Tigin Yazıtı, kuzey yüzü, 4. satır; Kül Tigin Yazıtı, doğu yüzü, 20., 31., 32., 33., 37. satırlar; Bilge Kağan Yazıtı, kuzey yüzü, 13. satır - atı ((PHP 3, PHP 4))
Tanıklık: Kül Tigin Yazıtı, doğu yüzü, 39. satır - atıg ((PHP 3, PHP 4))
Tanıklık: Kül Tigin Yazıtı, doğu yüzü, 33. satır - atin ((PHP 3, PHP 4))
Tanıklık: Kül Tigin Yazıtı, doğu yüzü, 40. satır; Tengri Kağan Yazıtı, güney yüzü, 12. satır; Bilge Kağan Yazıtı, kuzey yüzü, 11. satır
Harezm Türkçesiaṭad
Kaynak çevriyazıları:Muʿînü’l-Mürîd: aṭ
Transkripsiyon notu: Yayınların çevriyazıları kaynak başına korunmuştur. Muʿînü’l-Mürîd: aṭ. Sade karşılıklar yalnız arama anahtarıdır.
Bağlama dayalı özgün Bitigçi tanımı: Binme, yük taşıma ve çekme işlerinde kullanılan tek tırnaklı evcil hayvan.
Tarihsel bağlam: Muʿînü’l-Mürîd’in zekât ve mal varlığı anlatımında aṭ sürü içindeki binek ve yük hayvanı olarak geçer.
Anlamsal gelişim notu: Kaynağın aṭ çevriyazısı günümüz at biçimine karşılık gelir; hayvan adı anlamı sürer.
Çağdaş arama bağı: at · kaynak yazımıyla anlam sürekliliği · kaynak biçimi, bağlam, anlam bağı ve özgün tanım denetimli
Kaynaklarda tanıklanan biçimler
- aṭ (yalın biçim)
Tanıklık: Muʿînü’l-Mürîd, 226/1, 245/1 (dörtlük/dize)
Bu kaynak kapsamındaki tanıklarda ayrıca çekimli bir biçim kaydedilmemiştir.
Eski Anadolu Türkçesiatad
Kaynak çevriyazıları:Dede Korkut Kitabı: at, at-ile, atdur, atun, atı, ata, atdan, atum, atuma, atlar, atlu
Transkripsiyon notu: Yayınların çevriyazıları kaynak başına korunmuştur. Dede Korkut Kitabı: at, at-ile, atdur, atun, atı, ata, atdan, atum, atuma, atlar, atlu. Sade karşılıklar yalnız arama anahtarıdır.
Bağlama dayalı özgün Bitigçi tanımı: Binme, taşıma ve savaşta kullanılan tek tırnaklı evcil hayvan.
Tarihsel bağlam: Dede Korkut anlatılarında av, sefer ve çatışmanın temel binek hayvanı olarak yalın, iyelikli, durum ekli ve çokluk biçimleriyle kullanılır.
Anlamsal gelişim notu: Hayvan adı ve temel anlamı değişmeden sürmüştür.
Çağdaş arama bağı: at · anlam ve biçim sürekliliği · kaynak biçimi, bağlam, anlam bağı ve özgün tanım denetimli
Kaynaklarda tanıklanan biçimler
- at (yalın biçim)
Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 4-7, 5-6, 15-6, 17-13, 22-1, 22-5, 29-6, 34-6, 37-3, 41-8, 44-9, 57-6, 62-2, 63-4, 64-10, 79-2, 82-6, 90-11, 99-2, 116-9, 132-6, 139-8, 148-1, 174-1, 193-4, 205-10, 209-7, 213-12, 234-5, 240-9, 246-12, 260-5, 264-3, 280-1, 286-3, 302-12 (metin sayfası–satır) - at-ile ((PHP 3, PHP 4))
Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 280-1 (metin sayfası–satır) - atdur ((PHP 3, PHP 4))
Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 101-2 (metin sayfası–satır) - atun ((PHP 3, PHP 4))
Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 35-13, 110-5, 130-9, 149-4, 258-8 (metin sayfası–satır) - atı ((PHP 3, PHP 4))
Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 82-10, 141-7 (metin sayfası–satır) - ata ((PHP 3, PHP 4))
Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 4-4, 26-3, 29-4, 29-8, 43-11, 95-7, 117-2, 127-5, 137-10, 282-2, 286-13 (metin sayfası–satır) - atdan ((PHP 3, PHP 4))
Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 10-5, 14-2, 23-6, 64-4, 79-6, 120-7, 133-11, 151-5, 200-11, 242-12, 260-6, 271-3, 283-12, 294-7, 302-13 (metin sayfası–satır) - atum ((PHP 3, PHP 4))
Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 116-9, 129-4, 144-9, 145-13, 261-5, 299-3 (metin sayfası–satır) - atuma ((PHP 3, PHP 4))
Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 56-5, 81-2, 139-13, 171-1, 174-9, 200-2, 245-7, 257-9, 297-2 (metin sayfası–satır) - atlar ((PHP 3, PHP 4))
Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 11-4, 21-6, 32-3, 33-7, 45-5, 54-11, 59-4, 63-9, 145-3, 196-13, 200-8, 206-10, 234-4, 268-5 (metin sayfası–satır) - atlu ((PHP 3, PHP 4))
Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 26-11, 28-11, 30-3, 37-11, 38-3, 110-1, 137-10, 143-2, 175-10, 176-7, 204-13, 244-7, 255-10, 264-5, 273-2 (metin sayfası–satır)
Tarihsel derlem tanıkları
Yalnız birincil metin bölümünden alınan kaynak çevriyazıları gösterilir; arama için kullanılan sade anahtar metnin yerine geçmez.
bod(u)nka: b(e)gl(i)k : un oglin : kul boltı : (e)şil(i)k : kuz oglin : kün boltı : türük : b(e)gl(e)r : türük : âtin : ıt(t)ı : t(a)bg(a)çgı : b(e)gl(e)r : t(a)bg(a)ç : âtin : tut(u)p(a)n : t(a)bg(a)ç : k(a)g(a)nka :
Orhon Türkçesi · Kül Tigin Yazıtı · 21 Ağustos 732 · PDF s. 32 · çevriyazı güveni A
tiy(i)n : (a)z bod(u)n(u)g : it(i)p : y(a)r[(a)t(ı)p. ] (KT D20) b(a)rs b(e)g : (e)rti : k(a)g(a)n (a)t : bunta : biz : birt(i)m(i)z : sin(i)l(i)m : kuunç(u)yug : birt(i)m(i)z : özi y(a)n(ı)ltı : k(a)g(a)nı :
Orhon Türkçesi · Kül Tigin Yazıtı · 21 Ağustos 732 · PDF s. 34 · çevriyazı güveni A
t(e)gi koont(u)rt(u)m s(a)r(ı)g (a)ltu]nin : ür(ü)n : küm(ü)şin : kıırg(a)gl(ı)g : kuut(a)yin : kinl(i)g : (e)şg[(i)tis]in : özl(i)k (a)tin : (a)dg(ı)rin: k(a)ra k[işin]
Orhon Türkçesi · Bilge Kağan Yazıtı · 20 Eylül 735 · PDF s. 54 · çevriyazı güveni A
bod(u)nka : b(e)gl(i)k : un og(ı)lin : kuul kıltı : (e)ş(i)l(i)k kuz og(ı)lin : kün kıltı : türük : b(e)gl(e)r : türük : (a)tin : ıt(t)ı : t(a)bg[(a)çgı] : b(e)gl(e)r : t(a)bg[(a)ç (a)tin : tut(u)p(a)n : t(a)bg(a)ç :
Orhon Türkçesi · Bilge Kağan Yazıtı · 20 Eylül 735 · PDF s. 58 · çevriyazı güveni A
16. toruk (a)t s(ė)mrit(t)i. yėrin öp(ė)n yügürü b(a)rmiş. utru yirdė ogrı sookuşup tutuup(a)n minmiş. yiliŋė kudursugıŋa t(ė)gi
Uygur Türkçesi · Irk Bitig · 9. yüzyıl · Kayıt 33 · çevriyazı güveni B · Tarihsel Derlem’de aç
Sorguyla aynı sade arama biçimi; tek başına anlam veya köken sürekliliği kanıtı değildir
17. özlük (a)t öŋ yėrdė (a)r(ı)p oŋuup turu k(a)lmiş. t(ė)ŋri küçiŋė t(a)g üzė yol sub körüp(ė)n, yiş üzė y(a)ş ot körüp(ė)n yorıyu b(a)-
Uygur Türkçesi · Irk Bitig · 9. yüzyıl · Kayıt 35 · çevriyazı güveni B · Tarihsel Derlem’de aç
Sorguyla aynı sade arama biçimi; tek başına anlam veya köken sürekliliği kanıtı değildir
ay erklig uġan meŋü muŋsuz bayat yaramaz seniŋdin aḍınḳa bu at
Karahanlı Türkçesi · Kutadgu Bilig · 1069–1070 · KB 6 · çevriyazı güveni B · Tarihsel Derlem’de aç
Sorguyla aynı sade arama biçimi; tek başına anlam veya köken sürekliliği kanıtı değildir
bu erdi basutçı köni dinḳa kök şeri‘at yüzindin kiterdi eşük
Karahanlı Türkçesi · Kutadgu Bilig · 1069–1070 · KB 54 · çevriyazı güveni B · Tarihsel Derlem’de aç
Sorguyla aynı sade arama biçimi; tek başına anlam veya köken sürekliliği kanıtı değildir
Kaynak yayınlar ve okuma notu
Tekin, Talât (1998). Orhon Yazıtları: Kül Tigin, Bilge Kağan, Tunyukuk. 2. baskı. İstanbul: Simurg.
Tekin, Talât (2020). Orhon Yazıtları. 6. baskı. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
Toparlı, Recep ve Mustafa Argunşah (2008). Muʿînü’l-Mürîd: İnceleme–Metin–Çeviri–Dizin–Tıpkıbasım. Ankara: Türk Dil Kurumu.
Dede Korkut Kitabı II: İndeks–Gramer (1997). Hazırlayan Muharrem Ergin. Ankara: Türk Dil Kurumu.
Yayın yılı, sözcüğün ilk kullanım tarihi değildir. Çağdaş madde bağlantıları kaynak yayındaki anlam karşılığı ve biçim denetimiyle kurulmuştur; tek başına ses benzerliği tarihsel akrabalık kanıtı sayılmaz.
BD Bağlam Gösterimi · at
Not: Bu bölümde gösterilen cümleler, derlem cümle seçme algoritmasının otomatik seçimleridir. Cümlelerdeki görüş, ifade ve içerikler kaynak metinlere aittir; Bitigçi’yi bağlamaz ve Bitigçi’nin görüşünü ya da tutumunu yansıtmaz.
Sayfadaki özellikler henüz yüklenmedi. Lütfen kısa bir süre bekleyiniz.
Sonuçların yüklenmesi için hesaplama yapılıyor.
Entry history and citation
Loading the current content revision and documented editorial events.
Dilsel parmak izi, terimlik, kullanım sicili, yerleşme ve veri kalitesi tek profilden yükleniyor…
Yazım ve Varyantlar Doğrulanmış ilişkiler, dönemsel sıklık ve kullanım payı
Panel açıldığında BD varyant verileri yüklenir.
İlk Tanık ve Yayılım Kaynak yayın tarihleri, Trust level ve yayılım aşamaları
Panel açıldığında BD tanık verileri yüklenir.