başka
(sıfat, isim, edat)
· 4 meanings
-
1.
(sıfat) Diğer şeylere benzemeyen; özge.
Selected Corpus Statistics
ADVANCED ANALYSES
başka etimolojisi ve tarihsel dönemleri
Başka, baş adının yönelme hâli ekiyle kalıplaşmış biçimi olarak açıklanır: Tietze, Räsänen ve Gülensoy sözü baş + -ka ‘başa’ diye çözümler, Kâmûs-ı Türkî de ‘kendi başına, başlı başına’ anlamından türetir. Tietze Eski Türkçede başġa'nın aynı anlamla bulunduğunu yazar; ancak Kutadgu Bilig gibi eski metinlerde başḳa yalnız ‘başa’ anlamlı yönelme hâli olarak geçer (Bitigçi açıklaması). ‘Diğer’ ve ‘-den başka’ anlamları XIV. yüzyıl Harezm ve Kıpçak metinlerinden beri tanıklıdır. Stachowski ve ÈSTJa yönelme hâli açıklamasını aktarır, ama ‘başa’dan ‘diğer’e geçişi karanlık bulur.
- 14. yüzyıl · Harezm Türkçesi: başka ~ başqa
- 14. yüzyıl · Kıpçak Türkçesi: başka
- 15. yüzyıl · Çağatay Türkçesi: başḳa ~ başka
- 15. yüzyıl · Eski Anadolu Türkçesi: başka
- 16. yüzyıl · Osmanlı Türkçesi: başka
- 17. yüzyıl · Osmanlı Türkçesi: başka
- 19. yüzyıl · Osmanlı Türkçesi: başka
- 20. yüzyıl · Türkiye Türkçesi: başka
Tarihsel söz varlığı
Türkçenin tarihsel dönemlerindeki görünüm
Aç / kapat Aç / kapat
Tarihsel söz varlığı
Türkçenin tarihsel dönemlerindeki görünüm
İlk tarihsel tanık: 1069–1070 · Kutadgu Bilig · KB 6 · Tarihsel Derlem
eserin tamamlanma tarihi. Kaynak, şairin 18 ay çalıştığı eserini H. 462 (1069/1070) yılında tamamladığını belirtir. Tarih dayanağı: Giriş, PDF s. 23
Anlamsal gelişim çizgisi
İlk kayıttan günümüz Türkçesine
1069–1070 · Karahanlı Türkçesi kaydından canlı Bitigçi sözlük anlamlarına uzanan sıra. Aynı yazımlı ham tanıklar tek başına anlam değişimi sayılmaz.
Denetlenmiş ilişki türleri: sözcüksel değişimle anlam alanı sürekliliği
-
1
Tarihsel kaynak
1069–1070
Karahanlı Türkçesi
Tarihleme dayanağı: eserin yazılış dönemi
Biçim: aḍın, aḍınḳa, aḍınlar, aḍınlarḳa, aḍının · sıfat, zamir
Dönem anlamı
Sözü edilen kişi, nesne ya da topluluğun dışında kalan; öteki, başka.
sözcüksel değişimle anlam alanı sürekliliğiKutadgu Bilig’de durum ve yönelme ekleriyle, ayrıca çoklukta görülen aḍın biçimleri kişi veya kümeler arasında dışlayıcı karşıtlık kurar.
Günümüze uzanan değişim
Bağımsız aḍın sözcüğü çağdaş genel dilde yaşamaz; karşılaştırma ve ayırma işlevini başka ile diğer üstlenir.
Canlı sözlükteki güncel anlam kimliğiyle denetlendi.
Birincil metin tanıklarını aç (2)
ay erklig uġan meŋü muŋsuz bayat yaramaz seniŋdin aḍınḳa bu at
Kutadgu Bilig · 1069–1070 · KB 6 · Kaynakta aç
Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.
uluġluḳ saŋa ol beḍüklük saŋa seniŋdin aḍın yoḳ saŋa tuş teŋe
Kutadgu Bilig · 1069–1070 · KB 7 · Kaynakta aç
Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.
Kaynak dayanağını aç (2)
Arat, Reşid Rahmeti (1979). Kutadgu Bilig III: İndeks. İndeksi neşre hazırlayanlar: Kemal Eraslan, Osman F. Sertkaya ve Nuri Yüce. İstanbul: Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü.
Madde, anlam, (PHP 3, PHP 4) ve beyit numarası için ana dizin.
Arat, Reşid Rahmeti. Kutadgu Bilig I: Metin. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
Dizindeki biçimlerin beyit metninde karşılaştırıldığı eleştirmeli metin yayını.
-
2
Tarihsel kaynak
1313–1314
Harezm Türkçesi
Tarihleme dayanağı: eserin telif veya dil katmanı için yaklaşık dönem
Biçim: aḍın · sıfat/zamir
Dönem anlamı
Sözü edilen kişi veya varlıktan ayrı olan; öteki.
sözcüksel değişimle anlam alanı sürekliliğiMuʿînü’l-Mürîd’in 153/2 tanığı varlıkları birbirinden ayıran ‘başka’ ilişkisini kurar.
Günümüze uzanan değişim
aḍın bağımsız biçimi genel dilden çekilmiş, ayırma işlevini başka ve diğer sürdürmüştür.
Canlı sözlükteki güncel anlam kimliğiyle denetlendi.
Birincil metin tanıklarını aç (1)
153 namâzğa şürü‘ kılmışında kedin bu yalğuz cemâcat bolunsa adın sücüd birle kayd *kılmamışda buzar
Muʿînü’l-Mürîd · 20 Aralık 1313–19 Ocak 1314 · PDF s. 114
Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.
Kaynak dayanağını aç (1)
Toparlı, Recep ve Mustafa Argunşah (2008). Muʿînü’l-Mürîd: İnceleme–Metin–Çeviri–Dizin–Tıpkıbasım. Ankara: Türk Dil Kurumu.
Dörtlük ve dize düzeyinde özgün metin, çeviri ve eksiksiz biçim dizini.
-
3
Güncel sözlük
Canlı Bitigçi sözlük kaydı
Günümüz Türkçesi
Biçim: başka
1. güncel anlam
Diğer şeylere benzemeyen; özge
2. güncel anlam
Nitelik yönünden alışılmışın dışında bir üstünlüğü olma
3. güncel anlam
Üzerinde durulanların dışında kalan; diğer, vesair
4. güncel anlam
Belirtme yoluyla başkalık ilişkisi kuran ve -den başka biçiminde kullanılan bir söz; gayrı, gayri, maada
Yöntem ve tarih sınırları
Tarihsel basamaklar yalnız editoryal olarak denetlenmiş tarihsel tanım ve çağdaş anlam bağlantılarından kurulur; aynı yazımlı ham derlem eşleşmeleri anlam değişimi iddiasına dönüştürülmez.
Tarihler eser veya yazıt tarihleridir; bir anlamın dilde ilk ya da son kez kullanıldığı tarihi göstermez. Günümüz basamağı canlı sözlük durumudur.
Karahanlı Türkçesiaḍınsıfat, zamir
Kaynak çevriyazıları:Kutadgu Bilig III: İndeks: aḍın, aḍınḳa, aḍınlar, aḍınlarḳa, aḍının
Transkripsiyon notu: Kaynak çevriyazısındaki ḍ, ḳ işaretleri korunmuştur; işaretsiz biçimler yalnız aramada eş değer anahtar olarak kullanılır.
Bağlama dayalı özgün Bitigçi tanımı: Sözü edilen kişi, nesne ya da topluluğun dışında kalan; öteki, başka.
Tarihsel bağlam: Kutadgu Bilig’de durum ve yönelme ekleriyle, ayrıca çoklukta görülen aḍın biçimleri kişi veya kümeler arasında dışlayıcı karşıtlık kurar.
Anlamsal gelişim notu: Bağımsız aḍın sözcüğü çağdaş genel dilde yaşamaz; karşılaştırma ve ayırma işlevini başka ile diğer üstlenir.
Çağdaş arama bağı: başka, diğer · sözcüksel değişimle anlam alanı sürekliliği · kaynak biçimi, anlam bağı ve özgün tanım denetimli
Kaynaklarda tanıklanan biçimler
- aḍın (yalın biçim)
Tanıklık: Kutadgu Bilig, 132, 138, 318, 818, 981, 1189, 1217, 1280, 1288, 1314, 1349, 1364, 1372, 1397, 1628, 1683, 1781, 1843, 1887, 2060, 2374, 2554, 2650, 2940, 2946, 3026, 3039, 3053, 3122, 3132, 3133, 3180, 3317, 3320, 3374, 3376, 3443, 3489, 3546, 3576, 3681, 3737, 3771, 3795, 3939, 4223, 4325, 4478, 4812, 4864, 4936, 4946, 4980, 5125, 5415, 5442, 5550, 5598, 5837, 5842, 5847, 5996, 6024, 6076, 6109, 6143, 6289, 6431, 6443, 6465, 6599. beyitler - aḍınḳa ((PHP 3, PHP 4))
Tanıklık: Kutadgu Bilig, 5656, 6027. beyitler - aḍınlar ((PHP 3, PHP 4))
Tanıklık: Kutadgu Bilig, 1404. beyit - aḍınlarḳa ((PHP 3, PHP 4))
Tanıklık: Kutadgu Bilig, 2382. beyit - aḍının ((PHP 3, PHP 4))
Tanıklık: Kutadgu Bilig, 2561. beyit
Harezm Türkçesiaḍınsıfat/zamir
Kaynak çevriyazıları:Muʿînü’l-Mürîd: aḍın
Transkripsiyon notu: Yayınların çevriyazıları kaynak başına korunmuştur. Muʿînü’l-Mürîd: aḍın. Sade karşılıklar yalnız arama anahtarıdır.
Bağlama dayalı özgün Bitigçi tanımı: Sözü edilen kişi veya varlıktan ayrı olan; öteki.
Tarihsel bağlam: Muʿînü’l-Mürîd’in 153/2 tanığı varlıkları birbirinden ayıran ‘başka’ ilişkisini kurar.
Anlamsal gelişim notu: aḍın bağımsız biçimi genel dilden çekilmiş, ayırma işlevini başka ve diğer sürdürmüştür.
Çağdaş arama bağı: başka, diğer · sözcüksel değişimle anlam alanı sürekliliği · kaynak biçimi, bağlam, anlam bağı ve özgün tanım denetimli
Kaynaklarda tanıklanan biçimler
- aḍın (yalın biçim)
Tanıklık: Muʿînü’l-Mürîd, 153/2 (dörtlük/dize)
Bu kaynak kapsamındaki tanıklarda ayrıca çekimli bir biçim kaydedilmemiştir.
Kaynak yayınlar ve okuma notu
Arat, Reşid Rahmeti (1979). Kutadgu Bilig III: İndeks. İndeksi neşre hazırlayanlar: Kemal Eraslan, Osman F. Sertkaya ve Nuri Yüce. İstanbul: Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü.
Arat, Reşid Rahmeti. Kutadgu Bilig I: Metin. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
Toparlı, Recep ve Mustafa Argunşah (2008). Muʿînü’l-Mürîd: İnceleme–Metin–Çeviri–Dizin–Tıpkıbasım. Ankara: Türk Dil Kurumu.
Yayın yılı, sözcüğün ilk kullanım tarihi değildir. Çağdaş madde bağlantıları kaynak yayındaki anlam karşılığı ve biçim denetimiyle kurulmuştur; tek başına ses benzerliği tarihsel akrabalık kanıtı sayılmaz.
BD Bağlam Gösterimi · başka
Not: Bu bölümde gösterilen cümleler, derlem cümle seçme algoritmasının otomatik seçimleridir. Cümlelerdeki görüş, ifade ve içerikler kaynak metinlere aittir; Bitigçi’yi bağlamaz ve Bitigçi’nin görüşünü ya da tutumunu yansıtmaz.
Sayfadaki özellikler henüz yüklenmedi. Lütfen kısa bir süre bekleyiniz.
Sonuçların yüklenmesi için hesaplama yapılıyor.
Cite this entry
Preparing citation formats for the current entry.
Dilsel parmak izi, terimlik, kullanım sicili, yerleşme ve veri kalitesi tek profilden yükleniyor…
Related Entries
The definition, field tag and the word family partnership are selected in the dictionary entry.
Yazım ve Varyantlar Doğrulanmış ilişkiler, dönemsel sıklık ve kullanım payı
Panel açıldığında BD varyant verileri yüklenir.
İlk Tanık ve Yayılım Kaynak yayın tarihleri, Trust level ve yayılım aşamaları
Panel açıldığında BD tanık verileri yüklenir.