başka

Bitigçi Sözlük Maddesi

başka

(sıfat, isim, edat)
· 4 anlam
  1. 1.

    (sıfat) Diğer şeylere benzemeyen; özge.

  2. 2.

    (isim) Nitelik yönünden alışılmışın dışında bir üstünlüğü olma.

  3. 3.

    (isim) Üzerinde durulanların dışında kalan; diğer, vesair.

  4. 4.

    (edat) Belirtme yoluyla başkalık ilişkisi kuran ve -den başka biçiminde kullanılan bir söz; gayrı, gayri, maada.

İLERİ ÇÖZÜMLEMELER

başka etimolojisi ve tarihsel dönemleri

Başka, baş adının yönelme hâli ekiyle kalıplaşmış biçimi olarak açıklanır: Tietze, Räsänen ve Gülensoy sözü baş + -ka ‘başa’ diye çözümler, Kâmûs-ı Türkî de ‘kendi başına, başlı başına’ anlamından türetir. Tietze Eski Türkçede başġa'nın aynı anlamla bulunduğunu yazar; ancak Kutadgu Bilig gibi eski metinlerde başḳa yalnız ‘başa’ anlamlı yönelme hâli olarak geçer (Bitigçi açıklaması). ‘Diğer’ ve ‘-den başka’ anlamları XIV. yüzyıl Harezm ve Kıpçak metinlerinden beri tanıklıdır. Stachowski ve ÈSTJa yönelme hâli açıklamasını aktarır, ama ‘başa’dan ‘diğer’e geçişi karanlık bulur.

  1. 14. yüzyıl · Harezm Türkçesi: başka ~ başqa
  2. 14. yüzyıl · Kıpçak Türkçesi: başka
  3. 15. yüzyıl · Çağatay Türkçesi: başḳa ~ başka
  4. 15. yüzyıl · Eski Anadolu Türkçesi: başka
  5. 16. yüzyıl · Osmanlı Türkçesi: başka
  6. 17. yüzyıl · Osmanlı Türkçesi: başka
  7. 19. yüzyıl · Osmanlı Türkçesi: başka
  8. 20. yüzyıl · Türkiye Türkçesi: başka
Etimoloji Atlası'nda köken yolculuğunu aç

Tarihsel söz varlığı

Türkçenin tarihsel dönemlerindeki görünüm

Aç / kapat
Büyük Anlam Atlası'nda aç

İlk tarihsel tanık: 1069–1070 · Kutadgu Bilig · KB 6 · Tarihsel Derlem

eserin tamamlanma tarihi. Kaynak, şairin 18 ay çalıştığı eserini H. 462 (1069/1070) yılında tamamladığını belirtir. Tarih dayanağı: Giriş, PDF s. 23

Anlamsal gelişim çizgisi

İlk kayıttan günümüz Türkçesine

3 denetlenmiş basamak

1069–1070 · Karahanlı Türkçesi kaydından canlı Bitigçi sözlük anlamlarına uzanan sıra. Aynı yazımlı ham tanıklar tek başına anlam değişimi sayılmaz.

Denetlenmiş ilişki türleri: sözcüksel değişimle anlam alanı sürekliliği

  1. 1

    1069–1070

    Karahanlı Türkçesi

    Tarihsel kaynak

    Tarihleme dayanağı: eserin yazılış dönemi

    Biçim: aḍın, aḍınḳa, aḍınlar, aḍınlarḳa, aḍının · sıfat, zamir

    Dönem anlamı

    Sözü edilen kişi, nesne ya da topluluğun dışında kalan; öteki, başka.

    sözcüksel değişimle anlam alanı sürekliliği

    Kutadgu Bilig’de durum ve yönelme ekleriyle, ayrıca çoklukta görülen aḍın biçimleri kişi veya kümeler arasında dışlayıcı karşıtlık kurar.

    Günümüze uzanan değişim

    Bağımsız aḍın sözcüğü çağdaş genel dilde yaşamaz; karşılaştırma ve ayırma işlevini başka ile diğer üstlenir.

    Canlı sözlükteki güncel anlam kimliğiyle denetlendi.

    Birincil metin tanıklarını aç (2)
    ay erklig uġan meŋü muŋsuz bayat yaramaz seniŋdin aḍınḳa bu at

    Kutadgu Bilig · 1069–1070 · KB 6 · Kaynakta aç

    Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.

    uluġluḳ saŋa ol beḍüklük saŋa seniŋdin aḍın yoḳ saŋa tuş teŋe

    Kutadgu Bilig · 1069–1070 · KB 7 · Kaynakta aç

    Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.

    Kaynak dayanağını aç (2)

    Arat, Reşid Rahmeti (1979). Kutadgu Bilig III: İndeks. İndeksi neşre hazırlayanlar: Kemal Eraslan, Osman F. Sertkaya ve Nuri Yüce. İstanbul: Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü.

    Madde, anlam, çekimli biçim ve beyit numarası için ana dizin.

    Arat, Reşid Rahmeti. Kutadgu Bilig I: Metin. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.

    Dizindeki biçimlerin beyit metninde karşılaştırıldığı eleştirmeli metin yayını.

  2. 2

    1313–1314

    Harezm Türkçesi

    Tarihsel kaynak

    Tarihleme dayanağı: eserin telif veya dil katmanı için yaklaşık dönem

    Biçim: aḍın · sıfat/zamir

    Dönem anlamı

    Sözü edilen kişi veya varlıktan ayrı olan; öteki.

    sözcüksel değişimle anlam alanı sürekliliği

    Muʿînü’l-Mürîd’in 153/2 tanığı varlıkları birbirinden ayıran ‘başka’ ilişkisini kurar.

    Günümüze uzanan değişim

    aḍın bağımsız biçimi genel dilden çekilmiş, ayırma işlevini başka ve diğer sürdürmüştür.

    Canlı sözlükteki güncel anlam kimliğiyle denetlendi.

    Birincil metin tanıklarını aç (1)
    153 namâzğa şürü‘ kılmışında kedin bu yalğuz cemâcat bolunsa adın sücüd birle kayd *kılmamışda buzar

    Muʿînü’l-Mürîd · 20 Aralık 1313–19 Ocak 1314 · PDF s. 114

    Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.

    Kaynak dayanağını aç (1)

    Toparlı, Recep ve Mustafa Argunşah (2008). Muʿînü’l-Mürîd: İnceleme–Metin–Çeviri–Dizin–Tıpkıbasım. Ankara: Türk Dil Kurumu.

    Dörtlük ve dize düzeyinde özgün metin, çeviri ve eksiksiz biçim dizini.

  3. 3

    Canlı Bitigçi sözlük kaydı

    Günümüz Türkçesi

    Güncel sözlük

    Biçim: başka

    1. güncel anlam

    Diğer şeylere benzemeyen; özge

    2. güncel anlam

    Nitelik yönünden alışılmışın dışında bir üstünlüğü olma

    3. güncel anlam

    Üzerinde durulanların dışında kalan; diğer, vesair

    4. güncel anlam

    Belirtme yoluyla başkalık ilişkisi kuran ve -den başka biçiminde kullanılan bir söz; gayrı, gayri, maada

Yöntem ve tarih sınırları

Tarihsel basamaklar yalnız editoryal olarak denetlenmiş tarihsel tanım ve çağdaş anlam bağlantılarından kurulur; aynı yazımlı ham derlem eşleşmeleri anlam değişimi iddiasına dönüştürülmez.

Tarihler eser veya yazıt tarihleridir; bir anlamın dilde ilk ya da son kez kullanıldığı tarihi göstermez. Günümüz basamağı canlı sözlük durumudur.

Karahanlı Türkçesiaḍınsıfat, zamir
Kaynak çevriyazıları:Kutadgu Bilig III: İndeks: aḍın, aḍınḳa, aḍınlar, aḍınlarḳa, aḍının

Transkripsiyon notu: Kaynak çevriyazısındaki ḍ, ḳ işaretleri korunmuştur; işaretsiz biçimler yalnız aramada eş değer anahtar olarak kullanılır.

Bağlama dayalı özgün Bitigçi tanımı: Sözü edilen kişi, nesne ya da topluluğun dışında kalan; öteki, başka.

Tarihsel bağlam: Kutadgu Bilig’de durum ve yönelme ekleriyle, ayrıca çoklukta görülen aḍın biçimleri kişi veya kümeler arasında dışlayıcı karşıtlık kurar.

Anlamsal gelişim notu: Bağımsız aḍın sözcüğü çağdaş genel dilde yaşamaz; karşılaştırma ve ayırma işlevini başka ile diğer üstlenir.

Çağdaş arama bağı: başka, diğer · sözcüksel değişimle anlam alanı sürekliliği · kaynak biçimi, anlam bağı ve özgün tanım denetimli

Kaynaklarda tanıklanan biçimler

  • aḍın (yalın biçim)
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 132, 138, 318, 818, 981, 1189, 1217, 1280, 1288, 1314, 1349, 1364, 1372, 1397, 1628, 1683, 1781, 1843, 1887, 2060, 2374, 2554, 2650, 2940, 2946, 3026, 3039, 3053, 3122, 3132, 3133, 3180, 3317, 3320, 3374, 3376, 3443, 3489, 3546, 3576, 3681, 3737, 3771, 3795, 3939, 4223, 4325, 4478, 4812, 4864, 4936, 4946, 4980, 5125, 5415, 5442, 5550, 5598, 5837, 5842, 5847, 5996, 6024, 6076, 6109, 6143, 6289, 6431, 6443, 6465, 6599. beyitler
  • aḍınḳa (çekimli biçim)
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 5656, 6027. beyitler
  • aḍınlar (çekimli biçim)
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 1404. beyit
  • aḍınlarḳa (çekimli biçim)
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 2382. beyit
  • aḍının (çekimli biçim)
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 2561. beyit
Harezm Türkçesiaḍınsıfat/zamir
Kaynak çevriyazıları:Muʿînü’l-Mürîd: aḍın

Transkripsiyon notu: Yayınların çevriyazıları kaynak başına korunmuştur. Muʿînü’l-Mürîd: aḍın. Sade karşılıklar yalnız arama anahtarıdır.

Bağlama dayalı özgün Bitigçi tanımı: Sözü edilen kişi veya varlıktan ayrı olan; öteki.

Tarihsel bağlam: Muʿînü’l-Mürîd’in 153/2 tanığı varlıkları birbirinden ayıran ‘başka’ ilişkisini kurar.

Anlamsal gelişim notu: aḍın bağımsız biçimi genel dilden çekilmiş, ayırma işlevini başka ve diğer sürdürmüştür.

Çağdaş arama bağı: başka, diğer · sözcüksel değişimle anlam alanı sürekliliği · kaynak biçimi, bağlam, anlam bağı ve özgün tanım denetimli

Kaynaklarda tanıklanan biçimler

  • aḍın (yalın biçim)
    Tanıklık: Muʿînü’l-Mürîd, 153/2 (dörtlük/dize)

Bu kaynak kapsamındaki tanıklarda ayrıca çekimli bir biçim kaydedilmemiştir.

Kaynak yayınlar ve okuma notu

Arat, Reşid Rahmeti (1979). Kutadgu Bilig III: İndeks. İndeksi neşre hazırlayanlar: Kemal Eraslan, Osman F. Sertkaya ve Nuri Yüce. İstanbul: Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü.

Arat, Reşid Rahmeti. Kutadgu Bilig I: Metin. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.

Toparlı, Recep ve Mustafa Argunşah (2008). Muʿînü’l-Mürîd: İnceleme–Metin–Çeviri–Dizin–Tıpkıbasım. Ankara: Türk Dil Kurumu.

Yayın yılı, sözcüğün ilk kullanım tarihi değildir. Çağdaş madde bağlantıları kaynak yayındaki anlam karşılığı ve biçim denetimiyle kurulmuştur; tek başına ses benzerliği tarihsel akrabalık kanıtı sayılmaz.

BD Bağlam Gösterimi · başka

Not: Bu bölümde gösterilen cümleler, derlem cümle seçme algoritmasının otomatik seçimleridir. Cümlelerdeki görüş, ifade ve içerikler kaynak metinlere aittir; Bitigçi’yi bağlamaz ve Bitigçi’nin görüşünü ya da tutumunu yansıtmaz.

Sayfadaki özellikler henüz yüklenmedi. Lütfen kısa bir süre bekleyiniz.

Sonuçların yüklenmesi için hesaplama yapılıyor.

Bu maddeye atıf

Güncel madde için atıf biçimleri hazırlanıyor.

Dilsel parmak izi, terimlik, kullanım sicili, yerleşme ve veri kalitesi tek profilden yükleniyor…

İlgili Sözler

başkaca başkası başkacıl başkalık başkasız başkalaşma başkalaşmak abe alt ama ağa aşı bağ cer

Tanım, alan etiketi ve sözcük ailesi ortaklığına göre seçilen maddeler.

Yazım ve Varyantlar Doğrulanmış ilişkiler, dönemsel sıklık ve kullanım payı

Panel açıldığında BD varyant verileri yüklenir.

İlk Tanık ve Yayılım Kaynak yayın tarihleri, güven düzeyi ve yayılım aşamaları

Panel açıldığında BD tanık verileri yüklenir.