il
(isim, tarih, eskimiş)
· 3 meanings · 2 occurrences
Selected Corpus Statistics
Tarihsel söz varlığı
Türkçenin tarihsel dönemlerindeki görünüm
Aç / kapat
Tarihsel söz varlığı
Türkçenin tarihsel dönemlerindeki görünüm
İlk gösterilen aynı-biçimli tanık: 1069–1070 · Kutadgu Bilig · KB 87 · Tarihsel Derlem
eserin tamamlanma tarihi. Kaynak, şairin 18 ay çalıştığı eserini H. 462 (1069/1070) yılında tamamladığını belirtir. Tarih dayanağı: Giriş, PDF s. 23
Anlamsal gelişim çizgisi
İlk kayıttan günümüz Türkçesine
1200–1400 · Harezm Türkçesi kaydından canlı Bitigçi sözlük anlamlarına uzanan sıra. Aynı yazımlı ham tanıklar tek başına anlam değişimi sayılmaz.
Denetlenmiş ilişki türleri: sözcüksel değişimle anlam alanı sürekliliği
-
1
Tarihsel kaynak
1200–1400
Harezm Türkçesi
Tarihleme dayanağı: eserin telif veya dil katmanı için yaklaşık dönem
Biçim: el, elni, elge, elde, eli, eliŋe, elindin, eller, ellerni, ellerini · ad
Dönem anlamı
Bir topluluğun yaşadığı ve siyasal düzen kurduğu ülke veya yurt.
sözcüksel değişimle anlam alanı sürekliliğiMukaddimetü’l-Edeb’in ikinci el maddesi ülke ve yurt anlamında yalın, durum ekli, iyelikli ve çokluk biçimleriyle tanıklanır.
Günümüze uzanan değişim
Tarihsel elin ülke anlamı çağdaş genel dilde il, yurt ve ülke arasında dağılmıştır.
Canlı sözlükteki güncel anlam kimliğiyle denetlendi.
Kaynak dayanağını aç (1)
Yüce, Nuri. Mukaddimetü’l-Edeb: Hvarizm Türkçesi ile Tercümeli Şuşter Nüshası — Giriş, Dil Özellikleri, Metin, İndeks. 2. baskı. Ankara: Türk Dil Kurumu.
Kaynak çevriyazısı, kısa metin bağlamları ve metin sayfası-satır gönderimleri.
-
2
Tarihsel kaynak
1387
Eski Anadolu Türkçesi
Tarihleme dayanağı: eserin telif veya dil katmanı için yaklaşık dönem
Biçim: el · ad
Dönem anlamı
Bir topluluğun yaşadığı ve siyasal bir düzen kurduğu ülke ya da yurt.
sözcüksel değişimle anlam alanı sürekliliğiKâbûs-nâme'de hükümdarlık, vilayet ve topluluk bağlamlarında el ülke alanını adlandırır.
Günümüze uzanan değişim
Tarihsel el biçiminin ülke anlamı çağdaş genel dilde il, ülke ve yurt arasında bölünmüştür.
Canlı sözlükteki güncel anlam kimliğiyle denetlendi.
Birincil metin tanıklarını aç (2)
mine ’t-tayyibât” .66 ‘Al- mümeyyiz 'atâ kılup, (7 helâl ü harâm bildürüp, eyü ve yavuz ağlamağı mü’minlere rozi kıldı (8) ki “el-Mu ’minü keyyisun mumeyyizun”.67 Gerü cümle halayık arasından begler ü (9 pâdişâhlar ihtiyar edüp kullar biribiri
Şeyhoğlu Kâbûs-nâme Tercümesi · yaklaşık 1387 · PDF s. 83
Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.
95 Kur 'ân, 2/185: “Allah sizin için kolaylık ister, zorluk istemez.” 96 “Eğer beyliğe el uzatırsa, o kulu boğazla, aman verme.”
Şeyhoğlu Kâbûs-nâme Tercümesi · yaklaşık 1387 · PDF s. 90
Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.
Kaynak dayanağını aç (1)
Keykâvus bin İskender bin Veşmgîr (2016). Kâbûs-nâme. Tercüme eden Şeyhoğlu Sadru’d-dîn Mustafa; hazırlayan Enfel Doğan. Ankara: Türk Dil Kurumu.
Çevriyazılı metin ile yazma yaprağı yüzü-satır gönderimli sözlük/dizin için ana kaynak.
-
3
Güncel sözlük
Canlı Bitigçi sözlük kaydı
Günümüz Türkçesi
Biçim: il
1. güncel anlam
Ülkenin vali yönetimindeki bölümü; vilayet
2. güncel anlam
→ yurt
3. güncel anlam
Eski Türklerde devlet
Yöntem ve tarih sınırları
Tarihsel basamaklar yalnız editoryal olarak denetlenmiş tarihsel tanım ve çağdaş anlam bağlantılarından kurulur; aynı yazımlı ham derlem eşleşmeleri anlam değişimi iddiasına dönüştürülmez.
Tarihler eser veya yazıt tarihleridir; bir anlamın dilde ilk ya da son kez kullanıldığı tarihi göstermez. Günümüz basamağı canlı sözlük durumudur.
Harezm Türkçesielad
Kaynak çevriyazıları:Mukaddimetü’l-Edeb: el, elni, elge, elde, eli, eliŋe, elindin, eller, ellerni, ellerini
Transkripsiyon notu: Yayınların çevriyazıları kaynak başına korunmuştur. Mukaddimetü’l-Edeb: el, elni, elge, elde, eli, eliŋe, elindin, eller, ellerni, ellerini. Sade karşılıklar yalnız arama anahtarıdır.
Bağlama dayalı özgün Bitigçi tanımı: Bir topluluğun yaşadığı ve siyasal düzen kurduğu ülke veya yurt.
Tarihsel bağlam: Mukaddimetü’l-Edeb’in ikinci el maddesi ülke ve yurt anlamında yalın, durum ekli, iyelikli ve çokluk biçimleriyle tanıklanır.
Anlamsal gelişim notu: Tarihsel elin ülke anlamı çağdaş genel dilde il, yurt ve ülke arasında dağılmıştır.
Çağdaş arama bağı: il, yurt, ülke · sözcüksel değişimle anlam alanı sürekliliği · kaynak biçimi, bağlam, anlam bağı ve özgün tanım denetimli
Kaynaklarda tanıklanan biçimler
- el (yalın biçim)
Tanıklık: Mukaddimetü’l-Edeb, 114-6, 153-7, 153-8 (metin sayfası–satır) - elni ((PHP 3, PHP 4))
Tanıklık: Mukaddimetü’l-Edeb, 96-5, 186-1, 218-8 (metin sayfası–satır) - elge ((PHP 3, PHP 4))
Tanıklık: Mukaddimetü’l-Edeb, 102-6, 153-7 (metin sayfası–satır) - elde ((PHP 3, PHP 4))
Tanıklık: Mukaddimetü’l-Edeb, 102-6, 218-8 (metin sayfası–satır) - eli ((PHP 3, PHP 4))
Tanıklık: Mukaddimetü’l-Edeb, 29-7 (metin sayfası–satır) - eliŋe ((PHP 3, PHP 4))
Tanıklık: Mukaddimetü’l-Edeb, 25-8 (metin sayfası–satır) - elindin ((PHP 3, PHP 4))
Tanıklık: Mukaddimetü’l-Edeb, 102-5, 102-6, 128-4, 166-6 (metin sayfası–satır) - eller ((PHP 3, PHP 4))
Tanıklık: Mukaddimetü’l-Edeb, 67-2 (metin sayfası–satır) - ellerni ((PHP 3, PHP 4))
Tanıklık: Mukaddimetü’l-Edeb, 98-2, 100-4, 138-8 (metin sayfası–satır) - ellerini ((PHP 3, PHP 4))
Tanıklık: Mukaddimetü’l-Edeb, 63-7 (metin sayfası–satır)
Eski Anadolu Türkçesielad
Kaynak çevriyazıları:Kâbûs-nâme: el
Transkripsiyon notu: Yayınların çevriyazıları kaynak başına korunmuştur. Kâbûs-nâme: el. Sade karşılıklar yalnız arama anahtarıdır.
Bağlama dayalı özgün Bitigçi tanımı: Bir topluluğun yaşadığı ve siyasal bir düzen kurduğu ülke ya da yurt.
Tarihsel bağlam: Kâbûs-nâme'de hükümdarlık, vilayet ve topluluk bağlamlarında el ülke alanını adlandırır.
Anlamsal gelişim notu: Tarihsel el biçiminin ülke anlamı çağdaş genel dilde il, ülke ve yurt arasında bölünmüştür.
Çağdaş arama bağı: il, ülke, yurt · sözcüksel değişimle anlam alanı sürekliliği · kaynak biçimi, bağlam, anlam bağı ve özgün tanım denetimli
Kaynaklarda tanıklanan biçimler
- el (yalın biçim)
Tanıklık: Kâbûs-nâme, 8b/8, 8b/9, 18b/6, 26b/2, 34b/14, 35a/15, 40a/12, 58a/14, 85a/1 (yaprak yüzü–satır)
Bu kaynak kapsamındaki tanıklarda ayrıca çekimli bir biçim kaydedilmemiştir.
Tarihsel derlem tanıkları
Yalnız birincil metin bölümünden alınan kaynak çevriyazıları gösterilir; arama için kullanılan sade anahtar metnin yerine geçmez.
biri ḳında çıḳtı sunup il tutar biri küsi çawı ajunḳa yeter
Karahanlı Türkçesi · Kutadgu Bilig · 1069–1070 · KB 87 · çevriyazı güveni B · Tarihsel Derlem’de aç
Sorguyla aynı sade arama biçimi; tek başına anlam veya köken sürekliliği kanıtı değildir
üçi ot üçi suw üçi boldı yil üçi boldı topraḳ ajun boldı il
Karahanlı Türkçesi · Kutadgu Bilig · 1069–1070 · KB 143 · çevriyazı güveni B · Tarihsel Derlem’de aç
Sorguyla aynı sade arama biçimi; tek başına anlam veya köken sürekliliği kanıtı değildir
Kidin telim ökündi İl bolġalı ikendi Andaġ erig kim utar
Karahanlı Türkçesi · Dîvânu Lugâti’t-Türk’teki Türkçe parçalar · 1072–1077 · Manzum parçalar · DLT I, 200 · çevriyazı güveni B · Tarihsel Derlem’de aç
Sorguyla aynı sade arama biçimi; tek başına anlam veya köken sürekliliği kanıtı değildir
Endik kişi tetilsün İl törü yetilsün Toḳlı böri yitilsün
Karahanlı Türkçesi · Dîvânu Lugâti’t-Türk’teki Türkçe parçalar · 1072–1077 · Manzum parçalar · DLT I, 106 · çevriyazı güveni B · Tarihsel Derlem’de aç
Sorguyla aynı sade arama biçimi; tek başına anlam veya köken sürekliliği kanıtı değildir
mine ’t-tayyibât” .66 ‘Al- mümeyyiz 'atâ kılup, (7 helâl ü harâm bildürüp, eyü ve yavuz ağlamağı mü’minlere rozi kıldı (8) ki “el-Mu ’minü keyyisun mumeyyizun”.67 Gerü cümle halayık arasından begler ü (9 pâdişâhlar ihtiyar edüp kullar biribiri
Eski Anadolu Türkçesi · Şeyhoğlu Kâbûs-nâme Tercümesi · yaklaşık 1387 · PDF s. 83 · çevriyazı güveni B
95 Kur 'ân, 2/185: “Allah sizin için kolaylık ister, zorluk istemez.” 96 “Eğer beyliğe el uzatırsa, o kulu boğazla, aman verme.”
Eski Anadolu Türkçesi · Şeyhoğlu Kâbûs-nâme Tercümesi · yaklaşık 1387 · PDF s. 90 · çevriyazı güveni B
Kaynak yayınlar ve okuma notu
Yüce, Nuri. Mukaddimetü’l-Edeb: Hvarizm Türkçesi ile Tercümeli Şuşter Nüshası — Giriş, Dil Özellikleri, Metin, İndeks. 2. baskı. Ankara: Türk Dil Kurumu.
Keykâvus bin İskender bin Veşmgîr (2016). Kâbûs-nâme. Tercüme eden Şeyhoğlu Sadru’d-dîn Mustafa; hazırlayan Enfel Doğan. Ankara: Türk Dil Kurumu.
Yayın yılı, sözcüğün ilk kullanım tarihi değildir. Çağdaş madde bağlantıları kaynak yayındaki anlam karşılığı ve biçim denetimiyle kurulmuştur; tek başına ses benzerliği tarihsel akrabalık kanıtı sayılmaz.
BD Bağlam Gösterimi · il
Not: Bu bölümde gösterilen cümleler, derlem cümle seçme algoritmasının otomatik seçimleridir. Cümlelerdeki görüş, ifade ve içerikler kaynak metinlere aittir; Bitigçi’yi bağlamaz ve Bitigçi’nin görüşünü ya da tutumunu yansıtmaz.
Sayfadaki özellikler henüz yüklenmedi. Lütfen kısa bir süre bekleyiniz.
Sonuçların yüklenmesi için hesaplama yapılıyor.
Entry history and citation
Loading the current content revision and documented editorial events.
Dilsel parmak izi, terimlik, kullanım sicili, yerleşme ve veri kalitesi tek profilden yükleniyor…
Related Entries
daimi elçilik
başbuğ
yuğ
ulusal miras
tekin
Hitit
Uygur
vezir
yabguluk
fetihname
kapı halkı
praetorluk
ulus devlet
The definition, field tag and the word family partnership are selected in the dictionary entry.
Yazım ve Varyantlar Doğrulanmış ilişkiler, dönemsel sıklık ve kullanım payı
Panel açıldığında BD varyant verileri yüklenir.
İlk Tanık ve Yayılım Kaynak yayın tarihleri, Trust level ve yayılım aşamaları
Panel açıldığında BD tanık verileri yüklenir.