il
(isim, tarih, eskimiş)
· 3 anlam
Seçili Derlem İstatistikleri
Tarihsel söz varlığı
Türkçenin tarihsel dönemlerindeki görünüm
Aç / kapat Aç / kapat
Tarihsel söz varlığı
Türkçenin tarihsel dönemlerindeki görünüm
İlk tarihsel tanık: yaklaşık 1387 · Şeyhoğlu Kâbûs-nâme Tercümesi · PDF s. 83
Türkçe tercümenin kaynak yayında olasılıklı gösterilen tarihi. Kaynak yayın tercüme tarihini başlık künyesinde [1387?] biçiminde, belirsizlik işaretiyle verir. Tarih dayanağı: Başlık sayfası, PDF s. 2
Anlamsal gelişim çizgisi
İlk kayıttan günümüz Türkçesine
1200–1400 · Harezm Türkçesi kaydından canlı Bitigçi sözlük anlamlarına uzanan sıra. Aynı yazımlı ham tanıklar tek başına anlam değişimi sayılmaz.
Denetlenmiş ilişki türleri: sözcüksel değişimle anlam alanı sürekliliği
-
1
Tarihsel kaynak
1200–1400
Harezm Türkçesi
Tarihleme dayanağı: eserin telif veya dil katmanı için yaklaşık dönem
Biçim: el, elni, elge, elde, eli, eliŋe, elindin, eller, ellerni, ellerini · ad
Dönem anlamı
Bir topluluğun yaşadığı ve siyasal düzen kurduğu ülke veya yurt.
sözcüksel değişimle anlam alanı sürekliliğiMukaddimetü’l-Edeb’in ikinci el maddesi ülke ve yurt anlamında yalın, durum ekli, iyelikli ve çokluk biçimleriyle tanıklanır.
Günümüze uzanan değişim
Tarihsel elin ülke anlamı çağdaş genel dilde il, yurt ve ülke arasında dağılmıştır.
Canlı sözlükteki güncel anlam kimliğiyle denetlendi.
Kaynak dayanağını aç (1)
Yüce, Nuri. Mukaddimetü’l-Edeb: Hvarizm Türkçesi ile Tercümeli Şuşter Nüshası — Giriş, Dil Özellikleri, Metin, İndeks. 2. baskı. Ankara: Türk Dil Kurumu.
Kaynak çevriyazısı, kısa metin bağlamları ve metin sayfası-satır gönderimleri.
-
2
Tarihsel kaynak
1387
Eski Anadolu Türkçesi
Tarihleme dayanağı: eserin telif veya dil katmanı için yaklaşık dönem
Biçim: el · ad
Dönem anlamı
Bir topluluğun yaşadığı ve siyasal bir düzen kurduğu ülke ya da yurt.
sözcüksel değişimle anlam alanı sürekliliğiKâbûs-nâme'de hükümdarlık, vilayet ve topluluk bağlamlarında el ülke alanını adlandırır.
Günümüze uzanan değişim
Tarihsel el biçiminin ülke anlamı çağdaş genel dilde il, ülke ve yurt arasında bölünmüştür.
Canlı sözlükteki güncel anlam kimliğiyle denetlendi.
Birincil metin tanıklarını aç (2)
mine ’t-tayyibât” .66 ‘Al- mümeyyiz 'atâ kılup, (7 helâl ü harâm bildürüp, eyü ve yavuz ağlamağı mü’minlere rozi kıldı (8) ki “el-Mu ’minü keyyisun mumeyyizun”.67 Gerü cümle halayık arasından begler ü (9 pâdişâhlar ihtiyar edüp kullar biribiri
Şeyhoğlu Kâbûs-nâme Tercümesi · yaklaşık 1387 · PDF s. 83
Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.
95 Kur 'ân, 2/185: “Allah sizin için kolaylık ister, zorluk istemez.” 96 “Eğer beyliğe el uzatırsa, o kulu boğazla, aman verme.”
Şeyhoğlu Kâbûs-nâme Tercümesi · yaklaşık 1387 · PDF s. 90
Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.
Kaynak dayanağını aç (1)
Keykâvus bin İskender bin Veşmgîr (2016). Kâbûs-nâme. Tercüme eden Şeyhoğlu Sadru’d-dîn Mustafa; hazırlayan Enfel Doğan. Ankara: Türk Dil Kurumu.
Çevriyazılı metin ile yazma yaprağı yüzü-satır gönderimli sözlük/dizin için ana kaynak.
-
3
Güncel sözlük
Canlı Bitigçi sözlük kaydı
Günümüz Türkçesi
Biçim: il
1. güncel anlam
Ülkenin vali yönetimindeki bölümü; vilayet
2. güncel anlam
→ yurt
3. güncel anlam
Eski Türklerde devlet
Yöntem ve tarih sınırları
Tarihsel basamaklar yalnız editoryal olarak denetlenmiş tarihsel tanım ve çağdaş anlam bağlantılarından kurulur; aynı yazımlı ham derlem eşleşmeleri anlam değişimi iddiasına dönüştürülmez.
Tarihler eser veya yazıt tarihleridir; bir anlamın dilde ilk ya da son kez kullanıldığı tarihi göstermez. Günümüz basamağı canlı sözlük durumudur.
Harezm Türkçesielad
Kaynak çevriyazıları:Mukaddimetü’l-Edeb: el, elni, elge, elde, eli, eliŋe, elindin, eller, ellerni, ellerini
Transkripsiyon notu: Yayınların çevriyazıları kaynak başına korunmuştur. Mukaddimetü’l-Edeb: el, elni, elge, elde, eli, eliŋe, elindin, eller, ellerni, ellerini. Sade karşılıklar yalnız arama anahtarıdır.
Bağlama dayalı özgün Bitigçi tanımı: Bir topluluğun yaşadığı ve siyasal düzen kurduğu ülke veya yurt.
Tarihsel bağlam: Mukaddimetü’l-Edeb’in ikinci el maddesi ülke ve yurt anlamında yalın, durum ekli, iyelikli ve çokluk biçimleriyle tanıklanır.
Anlamsal gelişim notu: Tarihsel elin ülke anlamı çağdaş genel dilde il, yurt ve ülke arasında dağılmıştır.
Çağdaş arama bağı: il, yurt, ülke · sözcüksel değişimle anlam alanı sürekliliği · kaynak biçimi, bağlam, anlam bağı ve özgün tanım denetimli
Kaynaklarda tanıklanan biçimler
- el (yalın biçim)
Tanıklık: Mukaddimetü’l-Edeb, 114-6, 153-7, 153-8 (metin sayfası–satır) - elni (çekimli biçim)
Tanıklık: Mukaddimetü’l-Edeb, 96-5, 186-1, 218-8 (metin sayfası–satır) - elge (çekimli biçim)
Tanıklık: Mukaddimetü’l-Edeb, 102-6, 153-7 (metin sayfası–satır) - elde (çekimli biçim)
Tanıklık: Mukaddimetü’l-Edeb, 102-6, 218-8 (metin sayfası–satır) - eli (çekimli biçim)
Tanıklık: Mukaddimetü’l-Edeb, 29-7 (metin sayfası–satır) - eliŋe (çekimli biçim)
Tanıklık: Mukaddimetü’l-Edeb, 25-8 (metin sayfası–satır) - elindin (çekimli biçim)
Tanıklık: Mukaddimetü’l-Edeb, 102-5, 102-6, 128-4, 166-6 (metin sayfası–satır) - eller (çekimli biçim)
Tanıklık: Mukaddimetü’l-Edeb, 67-2 (metin sayfası–satır) - ellerni (çekimli biçim)
Tanıklık: Mukaddimetü’l-Edeb, 98-2, 100-4, 138-8 (metin sayfası–satır) - ellerini (çekimli biçim)
Tanıklık: Mukaddimetü’l-Edeb, 63-7 (metin sayfası–satır)
Eski Anadolu Türkçesielad
Kaynak çevriyazıları:Kâbûs-nâme: el
Transkripsiyon notu: Yayınların çevriyazıları kaynak başına korunmuştur. Kâbûs-nâme: el. Sade karşılıklar yalnız arama anahtarıdır.
Bağlama dayalı özgün Bitigçi tanımı: Bir topluluğun yaşadığı ve siyasal bir düzen kurduğu ülke ya da yurt.
Tarihsel bağlam: Kâbûs-nâme'de hükümdarlık, vilayet ve topluluk bağlamlarında el ülke alanını adlandırır.
Anlamsal gelişim notu: Tarihsel el biçiminin ülke anlamı çağdaş genel dilde il, ülke ve yurt arasında bölünmüştür.
Çağdaş arama bağı: il, ülke, yurt · sözcüksel değişimle anlam alanı sürekliliği · kaynak biçimi, bağlam, anlam bağı ve özgün tanım denetimli
Kaynaklarda tanıklanan biçimler
- el (yalın biçim)
Tanıklık: Kâbûs-nâme, 8b/8, 8b/9, 18b/6, 26b/2, 34b/14, 35a/15, 40a/12, 58a/14, 85a/1 (yaprak yüzü–satır)
Bu kaynak kapsamındaki tanıklarda ayrıca çekimli bir biçim kaydedilmemiştir.
Kaynak yayınlar ve okuma notu
Yüce, Nuri. Mukaddimetü’l-Edeb: Hvarizm Türkçesi ile Tercümeli Şuşter Nüshası — Giriş, Dil Özellikleri, Metin, İndeks. 2. baskı. Ankara: Türk Dil Kurumu.
Keykâvus bin İskender bin Veşmgîr (2016). Kâbûs-nâme. Tercüme eden Şeyhoğlu Sadru’d-dîn Mustafa; hazırlayan Enfel Doğan. Ankara: Türk Dil Kurumu.
Yayın yılı, sözcüğün ilk kullanım tarihi değildir. Çağdaş madde bağlantıları kaynak yayındaki anlam karşılığı ve biçim denetimiyle kurulmuştur; tek başına ses benzerliği tarihsel akrabalık kanıtı sayılmaz.
BD Bağlam Gösterimi · il
Not: Bu bölümde gösterilen cümleler, derlem cümle seçme algoritmasının otomatik seçimleridir. Cümlelerdeki görüş, ifade ve içerikler kaynak metinlere aittir; Bitigçi’yi bağlamaz ve Bitigçi’nin görüşünü ya da tutumunu yansıtmaz.
Sayfadaki özellikler henüz yüklenmedi. Lütfen kısa bir süre bekleyiniz.
Sonuçların yüklenmesi için hesaplama yapılıyor.
Madde geçmişi ve atıf
Güncel içerik sürümü ve kayıtlı editoryal olaylar yükleniyor.
Dilsel parmak izi, terimlik, kullanım sicili, yerleşme ve veri kalitesi tek profilden yükleniyor…
İlgili Sözler
daimi elçilik
yuğ
kurultay
ulusal müze
ulusal arşiv
ulusal miras
Abdal
grandükalık
Hitit
Uygur
vezir
ınançu
tamgaçı
kapı halkı
Tanım, alan etiketi ve sözcük ailesi ortaklığına göre seçilen maddeler.
Yazım ve Varyantlar Doğrulanmış ilişkiler, dönemsel sıklık ve kullanım payı
Panel açıldığında BD varyant verileri yüklenir.
İlk Tanık ve Yayılım Kaynak yayın tarihleri, güven düzeyi ve yayılım aşamaları
Panel açıldığında BD tanık verileri yüklenir.