yurt

Bitigçi Sözlük Maddesi

yurt

(isim, mecaz, ağızlardan)
· 9 anlam · 0 geçiş
  1. 1.

    (isim) Bir halkın hâkim olduğu, üzerinde yaşadığı, kültürünü oluşturduğu toprak parçası; el (III), il, dar (III), vatan.

  2. 2.

    (isim) → memleket.

  3. 3.

    (isim) Bakıma ve barınmaya muhtaç bir grup insanın oturduğu, yetiştirildiği veya bakıldığı kurum.

  4. 4.

    (isim) Sahip olunan arazi; emlak.

  5. 5.

    (isim) Göçebe Türklerin oturduğu çadır.

  6. 6.

    (isim) Öğrencilerin kaldığı, barındığı yer.

  7. 7.

    (isim, mecaz) → diyar.

  8. 8.

    (isim, mecaz) Ana vatan olan yer.

  9. 9.

    (isim, ağızlardan) Yörüklerin yazın veya kışın oturdukları yer.

Tarihsel söz varlığı

Türkçenin tarihsel dönemlerindeki görünüm

Aç / kapat
Büyük Anlam Atlası'nda aç

İlk tarihsel tanık: 21 Ağustos 732 · Kül Tigin Yazıtı · PDF s. 44

yazıtın dikiliş ve Türkçe metninin tamamlanma tarihi. Kaynak, Türkçe yazıtın 21 Ağustos 732'de tamamlandığını ve anıtın dikiliş tarihinin de bu gün olması gerektiğini belirtir. Tarih dayanağı: Giriş, PDF s. 13

Anlamsal gelişim çizgisi

İlk kayıttan günümüz Türkçesine

4 denetlenmiş basamak

720–735 · Orhon Türkçesi kaydından canlı Bitigçi sözlük anlamlarına uzanan sıra. Aynı yazımlı ham tanıklar tek başına anlam değişimi sayılmaz.

Denetlenmiş ilişki türleri: anlam ve biçim sürekliliği · sözcüksel değişimle anlam alanı sürekliliği

  1. 1

    720–735

    Orhon Türkçesi

    Tarihsel kaynak

    Tarihleme dayanağı: yazıtların dikiliş tarihi aralığı · yazıtların yaklaşık dikiliş tarihleri

    Biçim: yurt, yurtda · ad

    Dönem anlamı

    Bir topluluğun yaşadığı toprak; tarihsel bağlamda konaklama veya karargâh yeri.

    anlam ve biçim sürekliliği

    Canlı sözlükteki güncel anlam kimliğiyle denetlendi.

    Birincil metin tanıklarını aç (1)
    kuunç(u)yl(a)r(ı)m : bunça y(e)me : tir(i)gi: kün bolt(a)çı (e)rti : öl(ü)gi: yurtda : yolta : y(a)tu k(a)lt(a)çı: (e)rt(i)g(i)z : (KT K10) kül tig(i)n : yok (e)rs(e)r : koop : ölt(e)çi : (e)rt(i)g(i)z : in(i)m kül

    Kül Tigin Yazıtı · 21 Ağustos 732 · PDF s. 44

    Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.

    Kaynak dayanağını aç (2)

    Tekin, Talât (2020). Orhon Yazıtları. 6. baskı. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.

    Kül Tigin ve Bilge Kağan metinleri, açıklamaları ve tam sözlük-dizin; tarihsel biçim ve satır konumlarının ana dizin kaynağı.

    Tekin, Talât (1998). Orhon Yazıtları: Kül Tigin, Bilge Kağan, Tunyukuk. 2. baskı. İstanbul: Simurg.

    Üç yazıtın Eski Türkçe yazı çevrimi ve karşılıklı metin yayını; biçim ve satır denetimi.

  2. 2

    1200–1400

    Harezm Türkçesi

    Tarihsel kaynak

    Tarihleme dayanağı: eserin telif veya dil katmanı için yaklaşık dönem

    Biçim: el, elni, elge, elde, eli, eliŋe, elindin, eller, ellerni, ellerini · ad

    Dönem anlamı

    Bir topluluğun yaşadığı ve siyasal düzen kurduğu ülke veya yurt.

    sözcüksel değişimle anlam alanı sürekliliği

    Mukaddimetü’l-Edeb’in ikinci el maddesi ülke ve yurt anlamında yalın, durum ekli, iyelikli ve çokluk biçimleriyle tanıklanır.

    Günümüze uzanan değişim

    Tarihsel elin ülke anlamı çağdaş genel dilde il, yurt ve ülke arasında dağılmıştır.

    Canlı sözlükteki güncel anlam kimliğiyle denetlendi.

    Kaynak dayanağını aç (1)

    Yüce, Nuri. Mukaddimetü’l-Edeb: Hvarizm Türkçesi ile Tercümeli Şuşter Nüshası — Giriş, Dil Özellikleri, Metin, İndeks. 2. baskı. Ankara: Türk Dil Kurumu.

    Kaynak çevriyazısı, kısa metin bağlamları ve metin sayfası-satır gönderimleri.

  3. 3

    1387

    Eski Anadolu Türkçesi

    Tarihsel kaynak

    Tarihleme dayanağı: eserin telif veya dil katmanı için yaklaşık dönem

    Biçim: el · ad

    Dönem anlamı

    Bir topluluğun yaşadığı ve siyasal bir düzen kurduğu ülke ya da yurt.

    sözcüksel değişimle anlam alanı sürekliliği

    Kâbûs-nâme'de hükümdarlık, vilayet ve topluluk bağlamlarında el ülke alanını adlandırır.

    Günümüze uzanan değişim

    Tarihsel el biçiminin ülke anlamı çağdaş genel dilde il, ülke ve yurt arasında bölünmüştür.

    Canlı sözlükteki güncel anlam kimliğiyle denetlendi.

    Birincil metin tanıklarını aç (2)
    mine ’t-tayyibât” .66 ‘Al- mümeyyiz 'atâ kılup, (7 helâl ü harâm bildürüp, eyü ve yavuz ağlamağı mü’minlere rozi kıldı (8) ki “el-Mu ’minü keyyisun mumeyyizun”.67 Gerü cümle halayık arasından begler ü (9 pâdişâhlar ihtiyar edüp kullar biribiri

    Şeyhoğlu Kâbûs-nâme Tercümesi · yaklaşık 1387 · PDF s. 83

    Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.

    95 Kur 'ân, 2/185: “Allah sizin için kolaylık ister, zorluk istemez.” 96 “Eğer beyliğe el uzatırsa, o kulu boğazla, aman verme.”

    Şeyhoğlu Kâbûs-nâme Tercümesi · yaklaşık 1387 · PDF s. 90

    Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.

    Kaynak dayanağını aç (1)

    Keykâvus bin İskender bin Veşmgîr (2016). Kâbûs-nâme. Tercüme eden Şeyhoğlu Sadru’d-dîn Mustafa; hazırlayan Enfel Doğan. Ankara: Türk Dil Kurumu.

    Çevriyazılı metin ile yazma yaprağı yüzü-satır gönderimli sözlük/dizin için ana kaynak.

  4. 4

    Canlı Bitigçi sözlük kaydı

    Günümüz Türkçesi

    Güncel sözlük

    Biçim: yurt

    1. güncel anlam

    Bir halkın hâkim olduğu, üzerinde yaşadığı, kültürünü oluşturduğu toprak parçası; el (III), il, dar (III), vatan

    2. güncel anlam

    → memleket

    3. güncel anlam

    Bakıma ve barınmaya muhtaç bir grup insanın oturduğu, yetiştirildiği veya bakıldığı kurum

    4. güncel anlam

    Sahip olunan arazi; emlak

    5. güncel anlam

    Göçebe Türklerin oturduğu çadır

    6. güncel anlam

    Öğrencilerin kaldığı, barındığı yer

    7. güncel anlam

    → diyar

    8. güncel anlam

    Ana vatan olan yer

    9. güncel anlam

    Yörüklerin yazın veya kışın oturdukları yer

Yöntem ve tarih sınırları

Tarihsel basamaklar yalnız editoryal olarak denetlenmiş tarihsel tanım ve çağdaş anlam bağlantılarından kurulur; aynı yazımlı ham derlem eşleşmeleri anlam değişimi iddiasına dönüştürülmez.

Tarihler eser veya yazıt tarihleridir; bir anlamın dilde ilk ya da son kez kullanıldığı tarihi göstermez. Günümüz basamağı canlı sözlük durumudur.

Orhon Türkçesiyurtad

Bağlama dayalı özgün Bitigçi tanımı: Bir topluluğun yaşadığı toprak; tarihsel bağlamda konaklama veya karargâh yeri.

Çağdaş arama bağı: yurt · biçim ve anlam sürekliliği · kaynak biçimi ve özgün tanım denetimli

Kaynaklarda tanıklanan biçimler

  • yurtda (çekimli biçim)
    Tanıklık: Kül Tigin Yazıtı, kuzey yüzü, 9. satır
Harezm Türkçesielad
Kaynak çevriyazıları:Mukaddimetü’l-Edeb: el, elni, elge, elde, eli, eliŋe, elindin, eller, ellerni, ellerini

Transkripsiyon notu: Yayınların çevriyazıları kaynak başına korunmuştur. Mukaddimetü’l-Edeb: el, elni, elge, elde, eli, eliŋe, elindin, eller, ellerni, ellerini. Sade karşılıklar yalnız arama anahtarıdır.

Bağlama dayalı özgün Bitigçi tanımı: Bir topluluğun yaşadığı ve siyasal düzen kurduğu ülke veya yurt.

Tarihsel bağlam: Mukaddimetü’l-Edeb’in ikinci el maddesi ülke ve yurt anlamında yalın, durum ekli, iyelikli ve çokluk biçimleriyle tanıklanır.

Anlamsal gelişim notu: Tarihsel elin ülke anlamı çağdaş genel dilde il, yurt ve ülke arasında dağılmıştır.

Çağdaş arama bağı: il, yurt, ülke · sözcüksel değişimle anlam alanı sürekliliği · kaynak biçimi, bağlam, anlam bağı ve özgün tanım denetimli

Kaynaklarda tanıklanan biçimler

  • el (yalın biçim)
    Tanıklık: Mukaddimetü’l-Edeb, 114-6, 153-7, 153-8 (metin sayfası–satır)
  • elni (çekimli biçim)
    Tanıklık: Mukaddimetü’l-Edeb, 96-5, 186-1, 218-8 (metin sayfası–satır)
  • elge (çekimli biçim)
    Tanıklık: Mukaddimetü’l-Edeb, 102-6, 153-7 (metin sayfası–satır)
  • elde (çekimli biçim)
    Tanıklık: Mukaddimetü’l-Edeb, 102-6, 218-8 (metin sayfası–satır)
  • eli (çekimli biçim)
    Tanıklık: Mukaddimetü’l-Edeb, 29-7 (metin sayfası–satır)
  • eliŋe (çekimli biçim)
    Tanıklık: Mukaddimetü’l-Edeb, 25-8 (metin sayfası–satır)
  • elindin (çekimli biçim)
    Tanıklık: Mukaddimetü’l-Edeb, 102-5, 102-6, 128-4, 166-6 (metin sayfası–satır)
  • eller (çekimli biçim)
    Tanıklık: Mukaddimetü’l-Edeb, 67-2 (metin sayfası–satır)
  • ellerni (çekimli biçim)
    Tanıklık: Mukaddimetü’l-Edeb, 98-2, 100-4, 138-8 (metin sayfası–satır)
  • ellerini (çekimli biçim)
    Tanıklık: Mukaddimetü’l-Edeb, 63-7 (metin sayfası–satır)
Eski Anadolu Türkçesielad
Kaynak çevriyazıları:Kâbûs-nâme: el

Transkripsiyon notu: Yayınların çevriyazıları kaynak başına korunmuştur. Kâbûs-nâme: el. Sade karşılıklar yalnız arama anahtarıdır.

Bağlama dayalı özgün Bitigçi tanımı: Bir topluluğun yaşadığı ve siyasal bir düzen kurduğu ülke ya da yurt.

Tarihsel bağlam: Kâbûs-nâme'de hükümdarlık, vilayet ve topluluk bağlamlarında el ülke alanını adlandırır.

Anlamsal gelişim notu: Tarihsel el biçiminin ülke anlamı çağdaş genel dilde il, ülke ve yurt arasında bölünmüştür.

Çağdaş arama bağı: il, ülke, yurt · sözcüksel değişimle anlam alanı sürekliliği · kaynak biçimi, bağlam, anlam bağı ve özgün tanım denetimli

Kaynaklarda tanıklanan biçimler

  • el (yalın biçim)
    Tanıklık: Kâbûs-nâme, 8b/8, 8b/9, 18b/6, 26b/2, 34b/14, 35a/15, 40a/12, 58a/14, 85a/1 (yaprak yüzü–satır)

Bu kaynak kapsamındaki tanıklarda ayrıca çekimli bir biçim kaydedilmemiştir.

Tarihsel derlem tanıkları

Yalnız birincil metin bölümünden alınan kaynak çevriyazıları gösterilir; arama için kullanılan sade anahtar metnin yerine geçmez.

kuunç(u)yl(a)r(ı)m : bunça y(e)me : tir(i)gi: kün bolt(a)çı (e)rti : öl(ü)gi: yurtda : yolta : y(a)tu k(a)lt(a)çı: (e)rt(i)g(i)z : (KT K10) kül tig(i)n : yok (e)rs(e)r : koop : ölt(e)çi : (e)rt(i)g(i)z : in(i)m kül

Orhon Türkçesi · Kül Tigin Yazıtı · 21 Ağustos 732 · PDF s. 44 · çevriyazı güveni A

mine ’t-tayyibât” .66 ‘Al- mümeyyiz 'atâ kılup, (7 helâl ü harâm bildürüp, eyü ve yavuz ağlamağı mü’minlere rozi kıldı (8) ki “el-Mu ’minü keyyisun mumeyyizun”.67 Gerü cümle halayık arasından begler ü (9 pâdişâhlar ihtiyar edüp kullar biribiri

Eski Anadolu Türkçesi · Şeyhoğlu Kâbûs-nâme Tercümesi · yaklaşık 1387 · PDF s. 83 · çevriyazı güveni B

95 Kur 'ân, 2/185: “Allah sizin için kolaylık ister, zorluk istemez.” 96 “Eğer beyliğe el uzatırsa, o kulu boğazla, aman verme.”

Eski Anadolu Türkçesi · Şeyhoğlu Kâbûs-nâme Tercümesi · yaklaşık 1387 · PDF s. 90 · çevriyazı güveni B

Kaynak yayınlar ve okuma notu

Tekin, Talât (1998). Orhon Yazıtları: Kül Tigin, Bilge Kağan, Tunyukuk. 2. baskı. İstanbul: Simurg.

Tekin, Talât (2020). Orhon Yazıtları. 6. baskı. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.

Yüce, Nuri. Mukaddimetü’l-Edeb: Hvarizm Türkçesi ile Tercümeli Şuşter Nüshası — Giriş, Dil Özellikleri, Metin, İndeks. 2. baskı. Ankara: Türk Dil Kurumu.

Keykâvus bin İskender bin Veşmgîr (2016). Kâbûs-nâme. Tercüme eden Şeyhoğlu Sadru’d-dîn Mustafa; hazırlayan Enfel Doğan. Ankara: Türk Dil Kurumu.

Yayın yılı, sözcüğün ilk kullanım tarihi değildir. Çağdaş madde bağlantıları kaynak yayındaki anlam karşılığı ve biçim denetimiyle kurulmuştur; tek başına ses benzerliği tarihsel akrabalık kanıtı sayılmaz.

BD Bağlam Gösterimi · yurt

Not: Bu bölümde gösterilen cümleler, derlem cümle seçme algoritmasının otomatik seçimleridir. Cümlelerdeki görüş, ifade ve içerikler kaynak metinlere aittir; Bitigçi’yi bağlamaz ve Bitigçi’nin görüşünü ya da tutumunu yansıtmaz.

Sayfadaki özellikler henüz yüklenmedi. Lütfen kısa bir süre bekleyiniz.

Sonuçların yüklenmesi için hesaplama yapılıyor.

Madde geçmişi ve atıf

Güncel içerik sürümü ve kayıtlı editoryal olaylar yükleniyor.

Dilsel parmak izi, terimlik, kullanım sicili, yerleşme ve veri kalitesi tek profilden yükleniyor…

İlgili Sözler

yurtlu yurtluk yurtsal yurtsuz yurtlanma yurt tutma yurtlanmak yurtsuzluk yurt yaşamı yurtlandırma yurt içi uçuş yurtlandırmak yurt içi tiraj yurt dışı yasağı

Tanım, alan etiketi ve sözcük ailesi ortaklığına göre seçilen maddeler.

Yazım ve Varyantlar Doğrulanmış ilişkiler, dönemsel sıklık ve kullanım payı

Panel açıldığında BD varyant verileri yüklenir.

İlk Tanık ve Yayılım Kaynak yayın tarihleri, güven düzeyi ve yayılım aşamaları

Panel açıldığında BD tanık verileri yüklenir.