ülke
(isim)-
2.
(isim) → devlet.
(isim) → devlet.
Tarihsel söz varlığı
İlk tarihsel tanık: 21 Ağustos 732 · Kül Tigin Yazıtı · PDF s. 26
yazıtın dikiliş ve Türkçe metninin tamamlanma tarihi. Kaynak, Türkçe yazıtın 21 Ağustos 732'de tamamlandığını ve anıtın dikiliş tarihinin de bu gün olması gerektiğini belirtir. Tarih dayanağı: Giriş, PDF s. 13
Anlamsal gelişim çizgisi
720–735 · Orhon Türkçesi kaydından canlı Bitigçi sözlük anlamlarına uzanan sıra. Aynı yazımlı ham tanıklar tek başına anlam değişimi sayılmaz.
Denetlenmiş ilişki türleri: kaynak yayındaki çağdaş anlam karşılığı · anlam daralması ve sözcüksel ayrışma · sözcüksel değişimle anlam alanı sürekliliği
720–735
Tarihleme dayanağı: yazıtların dikiliş tarihi aralığı · yazıtların yaklaşık dikiliş tarihleri
Biçim: il, ili, ilig, ilim, ilimiz, ilin, ilinin, ilte · ad
Dönem anlamı
Belirli bir ülke ve halk üzerinde egemenlik kuran siyasal örgütlenme.
kaynak yayındaki çağdaş anlam karşılığıCanlı sözlükteki güncel anlam kimliğiyle denetlendi.
(KT G3) koop : itd(i)m : ol (a)mtı : (a)n(ı)g yok : türük : k(a)g(a)n : ötük(e)n yış : ol(u)rs(a)r : ilte : bun yok : ilg(e)rü : ş(a)ntun : y(a)zıka t(e)gi : sül(e)d(i)m : t(a)luyka : kiç(i)g : t(e)gm(e)d(i)m : bir(i)g(e)rü : tokuz:
Kül Tigin Yazıtı · 21 Ağustos 732 · PDF s. 26
Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.
ötük(e)n : y(e)r : o[l](u)r(u)p [(a)rk(ı)ş] : tirk(i)ş : ıs(a)r : n(e)n bu[n(u)g yo]k : ö[tük(e)n y]iş : ol(u)rs(a)r : b(e)ngü [il tuta ol(u)rt(a)ç]ı s(e)n : türük : bod(u)n : tok (a)rk(u)k s(e)n : âçs(a)r :
Bilge Kağan Yazıtı · 20 Eylül 735 · PDF s. 52
Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.
Tekin, Talât (2020). Orhon Yazıtları. 6. baskı. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
Kül Tigin ve Bilge Kağan metinleri, açıklamaları ve tam sözlük-dizin; tarihsel biçim ve satır konumlarının ana dizin kaynağı.
Tekin, Talât (1998). Orhon Yazıtları: Kül Tigin, Bilge Kağan, Tunyukuk. 2. baskı. İstanbul: Simurg.
Üç yazıtın Eski Türkçe yazı çevrimi ve karşılıklı metin yayını; biçim ve satır denetimi.
720–735
Tarihleme dayanağı: yazıtların dikiliş tarihi aralığı · yazıtların yaklaşık dikiliş tarihleri
Biçim: yir, yirde, yiri · ad
Dönem anlamı
Bir varlığın bulunduğu veya bir olayın gerçekleştiği bölüm ya da alan.
kaynak yayındaki çağdaş anlam karşılığıCanlı sözlükteki güncel anlam kimliğiyle denetlendi.
(KT G8) ol y(e)rg(e)rü : b(a)rs(a)r : türük : bod(u)n : ölt(e)çi s(e)n : ötük(e)n : yir : ol(u)r(u)p : (a)rk(ı)ş : tirk(i)ş : ıs(a)r : n(e)n bun(u)g yok ötük(e)n : yış : ol(u)rs(a)r : b(e)ngü : il tuta : ol(u)rt(a)çı s(e)n : türük : bod(u)n :
Kül Tigin Yazıtı · 21 Ağustos 732 · PDF s. 28
Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.
kuur(ı)g(a)ru yinçü üg(ü)z : k(e)çe : t(e)m(i)r k(a)p(ı)gka : t(e)gi : sül(e)d(i)m : yır(ı)g(a)ru : yir b(a)y(ı)rkuu : y(e)r(i)ne : t(e)gi : sül[(e)d(i)m] bu[nça yirke t(e)gi y]or(ı)td[(ı)m öt]ük(e)n : y[ış]da :
Bilge Kağan Yazıtı · 20 Eylül 735 · PDF s. 50
Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.
Tekin, Talât (2020). Orhon Yazıtları. 6. baskı. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
Kül Tigin ve Bilge Kağan metinleri, açıklamaları ve tam sözlük-dizin; tarihsel biçim ve satır konumlarının ana dizin kaynağı.
Tekin, Talât (1998). Orhon Yazıtları: Kül Tigin, Bilge Kağan, Tunyukuk. 2. baskı. İstanbul: Simurg.
Üç yazıtın Eski Türkçe yazı çevrimi ve karşılıklı metin yayını; biçim ve satır denetimi.
1069–1070
Tarihleme dayanağı: eserin yazılış dönemi
Biçim: il, ilde, ildin, ile, ili, ilig, ilim, ilin, ilinde, ilindin, ilke, iller · ad
Dönem anlamı
Bir yönetim altında bulunan ülke, o ülkenin halkı ve bunları bir arada tutan siyasal düzen.
anlam daralması ve sözcüksel ayrışmaKutadgu Bilig’de il; hükümdar, halk, yönetme ve düzen kurma bağlamlarında hem toprağı hem siyasal topluluğu karşılar.
Günümüze uzanan değişim
Tarihsel ilin geniş ülke ve devlet alanı çağdaş ilde idarî bölgeye daralmış; eski kapsamı ülke ve devlet sürdürmüştür.
Canlı sözlükteki güncel anlam kimliğiyle denetlendi.
biri ḳında çıḳtı sunup il tutar biri küsi çawı ajunḳa yeter
Kutadgu Bilig · 1069–1070 · KB 87 · Kaynakta aç
Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.
bolu birdi ewren ilig birdi taḫt tuta birsü teŋri bu taḫt birle baḫt
Kutadgu Bilig · 1069–1070 · KB 92 · Kaynakta aç
Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.
Arat, Reşid Rahmeti (1979). Kutadgu Bilig III: İndeks. İndeksi neşre hazırlayanlar: Kemal Eraslan, Osman F. Sertkaya ve Nuri Yüce. İstanbul: Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü.
Madde, anlam, çekimli biçim ve beyit numarası için ana dizin.
Arat, Reşid Rahmeti. Kutadgu Bilig I: Metin. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
Dizindeki biçimlerin beyit metninde karşılaştırıldığı eleştirmeli metin yayını.
1200–1400
Tarihleme dayanağı: eserin telif veya dil katmanı için yaklaşık dönem
Biçim: el, elni, elge, elde, eli, eliŋe, elindin, eller, ellerni, ellerini · ad
Dönem anlamı
Bir topluluğun yaşadığı ve siyasal düzen kurduğu ülke veya yurt.
sözcüksel değişimle anlam alanı sürekliliğiMukaddimetü’l-Edeb’in ikinci el maddesi ülke ve yurt anlamında yalın, durum ekli, iyelikli ve çokluk biçimleriyle tanıklanır.
Günümüze uzanan değişim
Tarihsel elin ülke anlamı çağdaş genel dilde il, yurt ve ülke arasında dağılmıştır.
Canlı sözlükteki güncel anlam kimliğiyle denetlendi.
Yüce, Nuri. Mukaddimetü’l-Edeb: Hvarizm Türkçesi ile Tercümeli Şuşter Nüshası — Giriş, Dil Özellikleri, Metin, İndeks. 2. baskı. Ankara: Türk Dil Kurumu.
Kaynak çevriyazısı, kısa metin bağlamları ve metin sayfası-satır gönderimleri.
1387
Tarihleme dayanağı: eserin telif veya dil katmanı için yaklaşık dönem
Biçim: el · ad
Dönem anlamı
Bir topluluğun yaşadığı ve siyasal bir düzen kurduğu ülke ya da yurt.
sözcüksel değişimle anlam alanı sürekliliğiKâbûs-nâme'de hükümdarlık, vilayet ve topluluk bağlamlarında el ülke alanını adlandırır.
Günümüze uzanan değişim
Tarihsel el biçiminin ülke anlamı çağdaş genel dilde il, ülke ve yurt arasında bölünmüştür.
Canlı sözlükteki güncel anlam kimliğiyle denetlendi.
mine ’t-tayyibât” .66 ‘Al- mümeyyiz 'atâ kılup, (7 helâl ü harâm bildürüp, eyü ve yavuz ağlamağı mü’minlere rozi kıldı (8) ki “el-Mu ’minü keyyisun mumeyyizun”.67 Gerü cümle halayık arasından begler ü (9 pâdişâhlar ihtiyar edüp kullar biribiri
Şeyhoğlu Kâbûs-nâme Tercümesi · yaklaşık 1387 · PDF s. 83
Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.
95 Kur 'ân, 2/185: “Allah sizin için kolaylık ister, zorluk istemez.” 96 “Eğer beyliğe el uzatırsa, o kulu boğazla, aman verme.”
Şeyhoğlu Kâbûs-nâme Tercümesi · yaklaşık 1387 · PDF s. 90
Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.
Keykâvus bin İskender bin Veşmgîr (2016). Kâbûs-nâme. Tercüme eden Şeyhoğlu Sadru’d-dîn Mustafa; hazırlayan Enfel Doğan. Ankara: Türk Dil Kurumu.
Çevriyazılı metin ile yazma yaprağı yüzü-satır gönderimli sözlük/dizin için ana kaynak.
Canlı Bitigçi sözlük kaydı
Biçim: ülke
1. güncel anlam
Bir devletin egemenliği altında bulunan toprakların tümü; diyar, arz (III), iklim, memleket, mülk
2. güncel anlam
→ devlet
3. güncel anlam
Bir özelliği ön plana çıkarılarak düşünülen bölge; yer
Tarihsel basamaklar yalnız editoryal olarak denetlenmiş tarihsel tanım ve çağdaş anlam bağlantılarından kurulur; aynı yazımlı ham derlem eşleşmeleri anlam değişimi iddiasına dönüştürülmez.
Tarihler eser veya yazıt tarihleridir; bir anlamın dilde ilk ya da son kez kullanıldığı tarihi göstermez. Günümüz basamağı canlı sözlük durumudur.
Bağlama dayalı özgün Bitigçi tanımı: Belirli bir ülke ve halk üzerinde egemenlik kuran siyasal örgütlenme.
Çağdaş arama bağı: devlet · kaynak yayındaki çağdaş anlam karşılığı · kaynak biçimi ve özgün tanım denetimli
Kaynaklarda tanıklanan biçimler
Bağlama dayalı özgün Bitigçi tanımı: Bir varlığın bulunduğu veya bir olayın gerçekleştiği bölüm ya da alan.
Çağdaş arama bağı: yer · kaynak yayındaki çağdaş anlam karşılığı · kaynak biçimi ve özgün tanım denetimli
Kaynaklarda tanıklanan biçimler
Transkripsiyon notu: Kaynak yayının işaretsiz çevriyazısı aynen korunmuştur; işaretsiz biçimler yalnız aramada eş değer anahtar olarak kullanılır.
Bağlama dayalı özgün Bitigçi tanımı: Bir yönetim altında bulunan ülke, o ülkenin halkı ve bunları bir arada tutan siyasal düzen.
Tarihsel bağlam: Kutadgu Bilig’de il; hükümdar, halk, yönetme ve düzen kurma bağlamlarında hem toprağı hem siyasal topluluğu karşılar.
Anlamsal gelişim notu: Tarihsel ilin geniş ülke ve devlet alanı çağdaş ilde idarî bölgeye daralmış; eski kapsamı ülke ve devlet sürdürmüştür.
Çağdaş arama bağı: ülke, devlet · anlam daralması ve sözcüksel ayrışma · kaynak biçimi, anlam bağı ve özgün tanım denetimli
Kaynaklarda tanıklanan biçimler
Transkripsiyon notu: Yayınların çevriyazıları kaynak başına korunmuştur. Mukaddimetü’l-Edeb: el, elni, elge, elde, eli, eliŋe, elindin, eller, ellerni, ellerini. Sade karşılıklar yalnız arama anahtarıdır.
Bağlama dayalı özgün Bitigçi tanımı: Bir topluluğun yaşadığı ve siyasal düzen kurduğu ülke veya yurt.
Tarihsel bağlam: Mukaddimetü’l-Edeb’in ikinci el maddesi ülke ve yurt anlamında yalın, durum ekli, iyelikli ve çokluk biçimleriyle tanıklanır.
Anlamsal gelişim notu: Tarihsel elin ülke anlamı çağdaş genel dilde il, yurt ve ülke arasında dağılmıştır.
Çağdaş arama bağı: il, yurt, ülke · sözcüksel değişimle anlam alanı sürekliliği · kaynak biçimi, bağlam, anlam bağı ve özgün tanım denetimli
Kaynaklarda tanıklanan biçimler
Transkripsiyon notu: Yayınların çevriyazıları kaynak başına korunmuştur. Kâbûs-nâme: el. Sade karşılıklar yalnız arama anahtarıdır.
Bağlama dayalı özgün Bitigçi tanımı: Bir topluluğun yaşadığı ve siyasal bir düzen kurduğu ülke ya da yurt.
Tarihsel bağlam: Kâbûs-nâme'de hükümdarlık, vilayet ve topluluk bağlamlarında el ülke alanını adlandırır.
Anlamsal gelişim notu: Tarihsel el biçiminin ülke anlamı çağdaş genel dilde il, ülke ve yurt arasında bölünmüştür.
Çağdaş arama bağı: il, ülke, yurt · sözcüksel değişimle anlam alanı sürekliliği · kaynak biçimi, bağlam, anlam bağı ve özgün tanım denetimli
Kaynaklarda tanıklanan biçimler
Bu kaynak kapsamındaki tanıklarda ayrıca çekimli bir biçim kaydedilmemiştir.
Tekin, Talât (1998). Orhon Yazıtları: Kül Tigin, Bilge Kağan, Tunyukuk. 2. baskı. İstanbul: Simurg.
Tekin, Talât (2020). Orhon Yazıtları. 6. baskı. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
Arat, Reşid Rahmeti (1979). Kutadgu Bilig III: İndeks. İndeksi neşre hazırlayanlar: Kemal Eraslan, Osman F. Sertkaya ve Nuri Yüce. İstanbul: Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü.
Arat, Reşid Rahmeti. Kutadgu Bilig I: Metin. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
Yüce, Nuri. Mukaddimetü’l-Edeb: Hvarizm Türkçesi ile Tercümeli Şuşter Nüshası — Giriş, Dil Özellikleri, Metin, İndeks. 2. baskı. Ankara: Türk Dil Kurumu.
Keykâvus bin İskender bin Veşmgîr (2016). Kâbûs-nâme. Tercüme eden Şeyhoğlu Sadru’d-dîn Mustafa; hazırlayan Enfel Doğan. Ankara: Türk Dil Kurumu.
Yayın yılı, sözcüğün ilk kullanım tarihi değildir. Çağdaş madde bağlantıları kaynak yayındaki anlam karşılığı ve biçim denetimiyle kurulmuştur; tek başına ses benzerliği tarihsel akrabalık kanıtı sayılmaz.
Not: Bu bölümde gösterilen cümleler, derlem cümle seçme algoritmasının otomatik seçimleridir. Cümlelerdeki görüş, ifade ve içerikler kaynak metinlere aittir; Bitigçi’yi bağlamaz ve Bitigçi’nin görüşünü ya da tutumunu yansıtmaz.
Sayfadaki özellikler henüz yüklenmedi. Lütfen kısa bir süre bekleyiniz.
Sonuçların yüklenmesi için hesaplama yapılıyor.
Güncel madde için atıf biçimleri hazırlanıyor.
Tanım, alan etiketi ve sözcük ailesi ortaklığına göre seçilen maddeler.
Panel açıldığında BD varyant verileri yüklenir.
Panel açıldığında BD tanık verileri yüklenir.
/karşılaştır umut ile ümit