devlet

Bitigçi Sözlük Maddesi

devlet

(isim, hukuk, toplum bilimi, mecaz)
Arapça devlet · 5 anlam
  1. 1.

    (isim, hukuk, toplum bilimi) Belirli bir toprak parçası üzerinde egemenlik yetkisini kullanan, kamu kurumları ve hukuk düzeni aracılığıyla toplumu yöneten siyasi örgütlenme.

    Tanım kaynağı: BİTİGÇİ özgün içerik üretimi · Codex · 2026-09-15T16:02:42+03:00 · Europe/Istanbul
  2. 2.

    (isim) Bu tüzel varlığın yönetim organları.

  3. 3.

    (isim, mecaz) Yüksek makam.

  4. 4.

    (isim, mecaz) → mutluluk.

  5. 5.

    (isim, mecaz) Kişinin bahtı.

İLERİ ÇÖZÜMLEMELER

Tarihsel söz varlığı

Türkçenin tarihsel dönemlerindeki görünüm

Aç / kapat
Büyük Anlam Atlası'nda aç

İlk tarihsel tanık: 21 Ağustos 732 · Kül Tigin Yazıtı · PDF s. 26

yazıtın dikiliş ve Türkçe metninin tamamlanma tarihi. Kaynak, Türkçe yazıtın 21 Ağustos 732'de tamamlandığını ve anıtın dikiliş tarihinin de bu gün olması gerektiğini belirtir. Tarih dayanağı: Giriş, PDF s. 13

Anlamsal gelişim çizgisi

İlk kayıttan günümüz Türkçesine

3 denetlenmiş basamak

720–735 · Orhon Türkçesi kaydından canlı Bitigçi sözlük anlamlarına uzanan sıra. Aynı yazımlı ham tanıklar tek başına anlam değişimi sayılmaz.

Denetlenmiş ilişki türleri: kaynak yayındaki çağdaş anlam karşılığı · anlam daralması ve sözcüksel ayrışma

  1. 1

    720–735

    Orhon Türkçesi

    Tarihsel kaynak

    Tarihleme dayanağı: yazıtların dikiliş tarihi aralığı · yazıtların yaklaşık dikiliş tarihleri

    Biçim: il, ili, ilig, ilim, ilimiz, ilin, ilinin, ilte · ad

    Dönem anlamı

    Belirli bir ülke ve halk üzerinde egemenlik kuran siyasal örgütlenme.

    kaynak yayındaki çağdaş anlam karşılığı

    Canlı sözlükteki güncel anlam kimliğiyle denetlendi.

    Birincil metin tanıklarını aç (2)
    (KT G3) koop : itd(i)m : ol (a)mtı : (a)n(ı)g yok : türük : k(a)g(a)n : ötük(e)n yış : ol(u)rs(a)r : ilte : bun yok : ilg(e)rü : ş(a)ntun : y(a)zıka t(e)gi : sül(e)d(i)m : t(a)luyka : kiç(i)g : t(e)gm(e)d(i)m : bir(i)g(e)rü : tokuz:

    Kül Tigin Yazıtı · 21 Ağustos 732 · PDF s. 26

    Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.

    yir : ol(u)r(u)p : (a)rk(ı)ş : tirk(i)ş : ıs(a)r : n(e)n bun(u)g yok ötük(e)n : yış : ol(u)rs(a)r : b(e)ngü : il tuta : ol(u)rt(a)çı s(e)n : türük : bod(u)n : tok (a)rk(u)k s(e)n : âçs(ı)k : tos(ı)k öm(e)z s(e)n : bir : tods(a)r :

    Kül Tigin Yazıtı · 21 Ağustos 732 · PDF s. 28

    Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.

    Kaynak dayanağını aç (2)

    Tekin, Talât (2020). Orhon Yazıtları. 6. baskı. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.

    Kül Tigin ve Bilge Kağan metinleri, açıklamaları ve tam sözlük-dizin; tarihsel biçim ve satır konumlarının ana dizin kaynağı.

    Tekin, Talât (1998). Orhon Yazıtları: Kül Tigin, Bilge Kağan, Tunyukuk. 2. baskı. İstanbul: Simurg.

    Üç yazıtın Eski Türkçe yazı çevrimi ve karşılıklı metin yayını; biçim ve satır denetimi.

  2. 2

    1069–1070

    Karahanlı Türkçesi

    Tarihsel kaynak

    Tarihleme dayanağı: eserin yazılış dönemi

    Biçim: il, ilde, ildin, ile, ili, ilig, ilim, ilin, ilinde, ilindin, ilke, iller · ad

    Dönem anlamı

    Bir yönetim altında bulunan ülke, o ülkenin halkı ve bunları bir arada tutan siyasal düzen.

    anlam daralması ve sözcüksel ayrışma

    Kutadgu Bilig’de il; hükümdar, halk, yönetme ve düzen kurma bağlamlarında hem toprağı hem siyasal topluluğu karşılar.

    Günümüze uzanan değişim

    Tarihsel ilin geniş ülke ve devlet alanı çağdaş ilde idarî bölgeye daralmış; eski kapsamı ülke ve devlet sürdürmüştür.

    Canlı sözlükteki güncel anlam kimliğiyle denetlendi.

    Birincil metin tanıklarını aç (2)
    biri ḳında çıḳtı sunup il tutar biri küsi çawı ajunḳa yeter

    Kutadgu Bilig · 1069–1070 · KB 87 · Kaynakta aç

    Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.

    bolu birdi ewren ilig birdi taḫt tuta birsü teŋri bu taḫt birle baḫt

    Kutadgu Bilig · 1069–1070 · KB 92 · Kaynakta aç

    Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.

    Kaynak dayanağını aç (2)

    Arat, Reşid Rahmeti (1979). Kutadgu Bilig III: İndeks. İndeksi neşre hazırlayanlar: Kemal Eraslan, Osman F. Sertkaya ve Nuri Yüce. İstanbul: Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü.

    Madde, anlam, çekimli biçim ve beyit numarası için ana dizin.

    Arat, Reşid Rahmeti. Kutadgu Bilig I: Metin. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.

    Dizindeki biçimlerin beyit metninde karşılaştırıldığı eleştirmeli metin yayını.

  3. 3

    Canlı Bitigçi sözlük kaydı

    Günümüz Türkçesi

    Güncel sözlük

    Biçim: devlet

    1. güncel anlam

    Belirli bir toprak parçası üzerinde egemenlik yetkisini kullanan, kamu kurumları ve hukuk düzeni aracılığıyla toplumu yöneten siyasi örgütlenme.

    2. güncel anlam

    Bu tüzel varlığın yönetim organları

    3. güncel anlam

    Yüksek makam

    4. güncel anlam

    → mutluluk

    5. güncel anlam

    Kişinin bahtı

Yöntem ve tarih sınırları

Tarihsel basamaklar yalnız editoryal olarak denetlenmiş tarihsel tanım ve çağdaş anlam bağlantılarından kurulur; aynı yazımlı ham derlem eşleşmeleri anlam değişimi iddiasına dönüştürülmez.

Tarihler eser veya yazıt tarihleridir; bir anlamın dilde ilk ya da son kez kullanıldığı tarihi göstermez. Günümüz basamağı canlı sözlük durumudur.

Orhon Türkçesiilad

Bağlama dayalı özgün Bitigçi tanımı: Belirli bir ülke ve halk üzerinde egemenlik kuran siyasal örgütlenme.

Çağdaş arama bağı: devlet · kaynak yayındaki çağdaş anlam karşılığı · kaynak biçimi ve özgün tanım denetimli

Kaynaklarda tanıklanan biçimler

  • il (yalın biçim)
    Tanıklık: Kül Tigin Yazıtı, güney yüzü, 4., 8., 10. satırlar; Kül Tigin Yazıtı, doğu yüzü, 1., 8., 25., 31. satırlar; Bilge Kağan Yazıtı, güney yüzü, 9. satır; Bilge Kağan Yazıtı, kuzey yüzü, 3., 6., 8. satırlar; Bilge Kağan Yazıtı, doğu yüzü, 3., 5., 8., 18., 21. satırlar
  • ili (çekimli biçim)
    Tanıklık: Kül Tigin Yazıtı, kuzey yüzü, 3. satır
  • ilig (çekimli biçim)
    Tanıklık: Kül Tigin Yazıtı, doğu yüzü, 3., 9. satırlar; Bilge Kağan Yazıtı, doğu yüzü, 4. satır
  • ilim (çekimli biçim)
    Tanıklık: Kül Tigin Yazıtı, doğu yüzü, 9. satır
  • ilimiz (çekimli biçim)
    Tanıklık: Bilge Kağan Yazıtı, doğu yüzü, 18. satır
  • ilin (çekimli biçim)
    Tanıklık: Kül Tigin Yazıtı, kuzey yüzü, 6. satır; Kül Tigin Yazıtı, doğu yüzü, 1., 6., 8., 31., 36., 38. satırlar; Bilge Kağan Yazıtı, doğu yüzü, 3., 7., 8., 27., 28. satırlar
  • ilinin (çekimli biçim)
    Tanıklık: Bilge Kağan Yazıtı, doğu yüzü, 19. satır
  • ilte (çekimli biçim)
    Tanıklık: Kül Tigin Yazıtı, güney yüzü, 3. satır
Karahanlı Türkçesiilad
Kaynak çevriyazıları:Kutadgu Bilig III: İndeks: il, ilde, ildin, ile, ili, ilig, ilim, ilin, ilinde, ilindin, ilke, iller

Transkripsiyon notu: Kaynak yayının işaretsiz çevriyazısı aynen korunmuştur; işaretsiz biçimler yalnız aramada eş değer anahtar olarak kullanılır.

Bağlama dayalı özgün Bitigçi tanımı: Bir yönetim altında bulunan ülke, o ülkenin halkı ve bunları bir arada tutan siyasal düzen.

Tarihsel bağlam: Kutadgu Bilig’de il; hükümdar, halk, yönetme ve düzen kurma bağlamlarında hem toprağı hem siyasal topluluğu karşılar.

Anlamsal gelişim notu: Tarihsel ilin geniş ülke ve devlet alanı çağdaş ilde idarî bölgeye daralmış; eski kapsamı ülke ve devlet sürdürmüştür.

Çağdaş arama bağı: ülke, devlet · anlam daralması ve sözcüksel ayrışma · kaynak biçimi, anlam bağı ve özgün tanım denetimli

Kaynaklarda tanıklanan biçimler

  • il (yalın biçim)
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 87, 245, 263, 264, 303, 418, 422, 440, 457, 830, 1076, 1350, 1454, 1480, 1567, 1772, 1787, 1887, 1929, 1952, 1981, 2033, 2034, 2057, 2092, 2097, 2103, 2132, 2140, 2142, 2146, 2190, 2196, 2212, 2241, 2258, 2295, 2421, 2425, 2427, 2555, 2581, 2622, 2702, 2707, 2711, 2712, 2713, 2714, 2715, 2720, 2937, 2968, 2999, 3028, 3033, 3039, 3084, 3099, 3416, 3803, 3931, 4009, 4010, 4064, 4069, 4143, 4672, 4714, 4996, 5334, 5425, 5495, 5497, 5499, 5504, 5536, 5537, 5542, 5544, 5550, 5568, 5627, 5747, 5912, 5945, 5949, 6342, 6348, 6438. beyitler
  • ilde (çekimli biçim)
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 263, 436, 448, 459, 466, 892, 1043, 1605, 1960, 2643, 2731, 2995, 3071, 3098, 3117, 3515, 3576, 3868, 4472, 4591, 5151, 5200, 5238, 5287, 5305, 5367, 5498, 5735, 5782, 5786, 5884, 6041, 6453. beyitler
  • ildin (çekimli biçim)
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 2012, 2593, 2594, 2701. beyitler
  • ile (çekimli biçim)
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 5536. beyit
  • ili (çekimli biçim)
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 123, 286, 1039, 1041, 1042, 1571, 1669, 1772, 1925, 2084, 2178, 2203, 2240, 2724, 3032, 3126, 4073, 5336, 5626. beyitler
  • ilig (çekimli biçim)
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 1692, 6347. beyitler
  • ilim (çekimli biçim)
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 5853, 6438. beyitler
  • ilin (çekimli biçim)
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 256, 438, 1781, 1888, 2016, 2024, 2031, 2179, 3032, 3035, 5886. beyitler
  • ilinde (çekimli biçim)
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 2553, 4997. beyitler
  • ilindin (çekimli biçim)
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 437. beyit
  • ilke (çekimli biçim)
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 262, 448, 458, 494, 566, 822, 830, 844, 889, 942, 1037, 1299, 1489, 1765, 1780, 1784, 1820, 2029, 2165, 2167, 2193, 2241, 2514, 2515, 2516, 2593, 2701, 2950, 3083, 3111, 3409, 3413, 3815, 4121, 5521, 5560, 5726, 5731, 5757, 5767, 5894, 5903, 5906, 6098, 6213. beyitler
  • iller (çekimli biçim)
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 280. beyit

Tarihsel kaynaklardan derlem satırları

Her satır kendi kaynak birimini korur; farklı maddelerin metinleri birleştirilmez.

sül[(e)d(i)m] bu[nça yirke t(e)gi y]or(ı)td[(ı)m öt]ük(e)n : y[ış]da : yig : i[di yok (e)r]m(i)ş: il [tuts(u)k yir ö]tük[(e)n]: yış : (e)rm(i)ş [bu] y(e)rd[e ol](u)r(u)p [t(a)bg(a)ç bod](u)n : birle : tüz(ü)l[t(ü)m] (a)ltun :

Orhon Türkçesi · Bilge Kağan Yazıtı · 20 Eylül 735 · PDF s. 50 · çevriyazı güveni A

ötük(e)n : y(e)r : o[l](u)r(u)p [(a)rk(ı)ş] : tirk(i)ş : ıs(a)r : n(e)n bu[n(u)g yo]k : ö[tük(e)n y]iş : ol(u)rs(a)r : b(e)ngü [il tuta ol(u)rt(a)ç]ı s(e)n : türük : bod(u)n : tok (a)rk(u)k s(e)n : âçs(a)r :

Orhon Türkçesi · Bilge Kağan Yazıtı · 20 Eylül 735 · PDF s. 52 · çevriyazı güveni A

Kaynak yayınlar ve okuma notu

Tekin, Talât (1998). Orhon Yazıtları: Kül Tigin, Bilge Kağan, Tunyukuk. 2. baskı. İstanbul: Simurg.

Tekin, Talât (2020). Orhon Yazıtları. 6. baskı. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.

Arat, Reşid Rahmeti (1979). Kutadgu Bilig III: İndeks. İndeksi neşre hazırlayanlar: Kemal Eraslan, Osman F. Sertkaya ve Nuri Yüce. İstanbul: Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü.

Arat, Reşid Rahmeti. Kutadgu Bilig I: Metin. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.

Yayın yılı, sözcüğün ilk kullanım tarihi değildir. Çağdaş madde bağlantıları kaynak yayındaki anlam karşılığı ve biçim denetimiyle kurulmuştur; tek başına ses benzerliği tarihsel akrabalık kanıtı sayılmaz.

BD Bağlam Gösterimi · devlet

Not: Bu bölümde gösterilen cümleler, derlem cümle seçme algoritmasının otomatik seçimleridir. Cümlelerdeki görüş, ifade ve içerikler kaynak metinlere aittir; Bitigçi’yi bağlamaz ve Bitigçi’nin görüşünü ya da tutumunu yansıtmaz.

Sayfadaki özellikler henüz yüklenmedi. Lütfen kısa bir süre bekleyiniz.

Sonuçların yüklenmesi için hesaplama yapılıyor.

Bu maddeye atıf

Güncel madde için atıf biçimleri hazırlanıyor.

Dilsel parmak izi, terimlik, kullanım sicili, yerleşme ve veri kalitesi tek profilden yükleniyor…

İlgili Sözler

devletli devletçe devletçi devletsel devletsiz devletçik devletimsi devlet dışı devletleşme devletlilik devletçilik devletleşmek devletsizlik devlet düzeni

Tanım, alan etiketi ve sözcük ailesi ortaklığına göre seçilen maddeler.

Yazım ve Varyantlar Doğrulanmış ilişkiler, dönemsel sıklık ve kullanım payı

Panel açıldığında BD varyant verileri yüklenir.

İlk Tanık ve Yayılım Kaynak yayın tarihleri, güven düzeyi ve yayılım aşamaları

Panel açıldığında BD tanık verileri yüklenir.