kut

Bitigçi Sözlük Maddesi

kut

(isim, mit.)
· 3 meanings · 0 occurrences
  1. 1.

    (isim) Devlet idaresinde güç, yaratıcılık ve yetki bakımından sahip olunan üstün güç.

  2. 2.

    (isim) → mutluluk.

  3. 3.

    (isim, mit.) İlahi bir kaynaktan gelen rahmet, bereket.

Tarihsel söz varlığı

Türkçenin tarihsel dönemlerindeki görünüm

Aç / kapat
Büyük Anlam Atlası'nda aç

İlk tarihsel tanık: 21 Ağustos 732 · Kül Tigin Yazıtı · PDF s. 38

yazıtın dikiliş ve Türkçe metninin tamamlanma tarihi. Kaynak, Türkçe yazıtın 21 Ağustos 732'de tamamlandığını ve anıtın dikiliş tarihinin de bu gün olması gerektiğini belirtir. Tarih dayanağı: Giriş, PDF s. 13

Anlamsal gelişim çizgisi

İlk kayıttan günümüz Türkçesine

3 denetlenmiş basamak

720–735 · Orhon Türkçesi kaydından canlı Bitigçi sözlük anlamlarına uzanan sıra. Aynı yazımlı ham tanıklar tek başına anlam değişimi sayılmaz.

Denetlenmiş ilişki türleri: anlam ve biçim sürekliliği · anlam daralmasıyla süreklilik

  1. 1

    720–735

    Orhon Türkçesi

    Tarihsel kaynak

    Tarihleme dayanağı: yazıtların dikiliş tarihi aralığı · yazıtların yaklaşık dikiliş tarihleri

    Biçim: kut, kutı, kutıŋa, kutum · ad

    Dönem anlamı

    Yönetme gücü ve iyi talihle ilişkilendirilen kutsal destek veya uğur.

    anlam ve biçim sürekliliği

    Canlı sözlükteki güncel anlam kimliğiyle denetlendi.

    Birincil metin tanıklarını aç (1)
    sül(e)d(i)m...... sün(ü)şd(ü)m : (a)nta] (KT D 29) kisre : t(e)nri : y(a)rl(ı)k(a)zu : kut(u)m : b(a)r üç(ü)n : ülüg(ü)m : b(a)r üçün : ölt(e)çi : bod(u)n(u)g : tirg(ü)rü : ig(i)t(ti)m : y(a)l(a)n :

    Kül Tigin Yazıtı · 21 Ağustos 732 · PDF s. 38

    Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.

    Kaynak dayanağını aç (2)

    Tekin, Talât (2020). Orhon Yazıtları. 6. baskı. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.

    Kül Tigin ve Bilge Kağan metinleri, açıklamaları ve tam sözlük-dizin; tarihsel biçim ve satır konumlarının ana dizin kaynağı.

    Tekin, Talât (1998). Orhon Yazıtları: Kül Tigin, Bilge Kağan, Tunyukuk. 2. baskı. İstanbul: Simurg.

    Üç yazıtın Eski Türkçe yazı çevrimi ve karşılıklı metin yayını; biçim ve satır denetimi.

  2. 2

    1069–1070

    Karahanlı Türkçesi

    Tarihsel kaynak

    Tarihleme dayanağı: eserin yazılış dönemi

    Biçim: ḳut, ḳuta, ḳutḳa, ḳutnı, ḳutun, ḳutuġ, ḳutı, ḳutın · ad

    Dönem anlamı

    Tanrısal kaynaktan geldiğine inanılan; kişiye yönetme yetkisi, uğur, esenlik ve mutluluk kazandıran güç.

    anlam daralmasıyla süreklilik

    Kutadgu Bilig’de ḳut, hükümdarlık, talih, esenlik ve mutluluğu birbirine bağlayan siyasal ve manevi bir değer olarak kullanılır.

    Günümüze uzanan değişim

    Kut biçimce yaşamayı sürdürmüş; yönetme meşruiyeti anlamı tarihsel kalırken uğur ve kutsanmışlık alanı öne çıkmıştır.

    Canlı sözlükteki güncel anlam kimliğiyle denetlendi.

    Birincil metin tanıklarını aç (2)
    ay dünya cemali uluġluḳḳa körk ay mülketḳa nur ay yayıġ ḳutḳa örk

    Kutadgu Bilig · 1069–1070 · KB 91 · Kaynakta aç

    Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.

    tapuġḳa kelip ḳut ḳapuġda turur ḳapuġda turuġlı tapuġda turur

    Kutadgu Bilig · 1069–1070 · KB 100 · Kaynakta aç

    Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.

    Kaynak dayanağını aç (2)

    Arat, Reşid Rahmeti (1979). Kutadgu Bilig III: İndeks. İndeksi neşre hazırlayanlar: Kemal Eraslan, Osman F. Sertkaya ve Nuri Yüce. İstanbul: Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü.

    Madde, anlam, (PHP 3, PHP 4) ve beyit numarası için ana dizin.

    Arat, Reşid Rahmeti. Kutadgu Bilig I: Metin. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.

    Dizindeki biçimlerin beyit metninde karşılaştırıldığı eleştirmeli metin yayını.

  3. 3

    Canlı Bitigçi sözlük kaydı

    Günümüz Türkçesi

    Güncel sözlük

    Biçim: kut

    1. güncel anlam

    Devlet idaresinde güç, yaratıcılık ve yetki bakımından sahip olunan üstün güç

    2. güncel anlam

    → mutluluk

    3. güncel anlam

    İlahi bir kaynaktan gelen rahmet, bereket

Yöntem ve tarih sınırları

Tarihsel basamaklar yalnız editoryal olarak denetlenmiş tarihsel tanım ve çağdaş anlam bağlantılarından kurulur; aynı yazımlı ham derlem eşleşmeleri anlam değişimi iddiasına dönüştürülmez.

Tarihler eser veya yazıt tarihleridir; bir anlamın dilde ilk ya da son kez kullanıldığı tarihi göstermez. Günümüz basamağı canlı sözlük durumudur.

Orhon Türkçesikutad

Bağlama dayalı özgün Bitigçi tanımı: Yönetme gücü ve iyi talihle ilişkilendirilen kutsal destek veya uğur.

Çağdaş arama bağı: kut · biçim ve anlam sürekliliği · kaynak biçimi ve özgün tanım denetimli

Kaynaklarda tanıklanan biçimler

  • kutı ((PHP 3, PHP 4))
    Tanıklık: Bilge Kağan Yazıtı, doğu yüzü, 35. satır
  • kutıŋa ((PHP 3, PHP 4))
    Tanıklık: Kül Tigin Yazıtı, doğu yüzü, 31. satır
  • kutum ((PHP 3, PHP 4))
    Tanıklık: Kül Tigin Yazıtı, güney yüzü, 9. satır; Kül Tigin Yazıtı, doğu yüzü, 29. satır; Bilge Kağan Yazıtı, kuzey yüzü, 7. satır; Bilge Kağan Yazıtı, doğu yüzü, 23. satır
Karahanlı Türkçesiḳutad
Kaynak çevriyazıları:Kutadgu Bilig III: İndeks: ḳut, ḳuta, ḳutḳa, ḳutnı, ḳutun, ḳutuġ, ḳutı, ḳutın

Transkripsiyon notu: Kaynak çevriyazısındaki ḳ, ġ işaretleri korunmuştur; işaretsiz biçimler yalnız aramada eş değer anahtar olarak kullanılır.

Bağlama dayalı özgün Bitigçi tanımı: Tanrısal kaynaktan geldiğine inanılan; kişiye yönetme yetkisi, uğur, esenlik ve mutluluk kazandıran güç.

Tarihsel bağlam: Kutadgu Bilig’de ḳut, hükümdarlık, talih, esenlik ve mutluluğu birbirine bağlayan siyasal ve manevi bir değer olarak kullanılır.

Anlamsal gelişim notu: Kut biçimce yaşamayı sürdürmüş; yönetme meşruiyeti anlamı tarihsel kalırken uğur ve kutsanmışlık alanı öne çıkmıştır.

Çağdaş arama bağı: kut · anlam daralmasıyla süreklilik · kaynak biçimi, anlam bağı ve özgün tanım denetimli

Kaynaklarda tanıklanan biçimler

  • ḳut (yalın biçim)
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 163, 343, 354, 456, 461, 550, 553, 555, 596, 606, 669, 681, 682, 710, 724, 740, 796, 939, 945, 1045, 1173, 1244, 1267, 1335, 1491, 1704, 1707, 1712, 1714, 1715, 1766, 1778, 1780, 1881, 2091, 2104, 2105, 2478, 2649, 3459, 4157, 4175, 4178, 4180, 4337, 4537, 4863, 5076, 5086, 5087, 5091, 5233, 5355, 5551, 5757, 5901, 6040, 6044, 6095, 6129, 6133, 6141, 6192, 6372. beyitler
  • ḳuta ((PHP 3, PHP 4))
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 1526. beyit
  • ḳutḳa ((PHP 3, PHP 4))
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 549, 550, 606, 668, 681, 694, 1144, 1332, 1699, 1700, 2554, 4535, 4832, 5323, 6133. beyitler
  • ḳutnı ((PHP 3, PHP 4))
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 725. beyit
  • ḳutun ((PHP 3, PHP 4))
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 105, 121, 241, 352, 602, 1042, 1251, 1258, 1539, 1561, 1726, 1761, 1886, 1976, 1980, 2038, 2750, 3128, 3266, 3504, 3569, 3798, 4045, 4452, 5102, 5125, 5330, 5792, 5856, 5903, 6267. beyitler
  • ḳutuġ ((PHP 3, PHP 4))
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 2764, 4180, 4412, 5901. beyitler
  • ḳutı ((PHP 3, PHP 4))
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 109, 121, 277, 406, 438, 456, 459, 526, 589, 602, 637, 720, 776, 823, 870, 907, 1070, 1085, 1350, 1393, 1418, 1585, 1676, 1679, 1751, 1918, 1969, 2146, 2655, 2667, 2743, 2757, 2933, 2944, 3011, 3071, 3086, 3462, 3525, 3533, 3875, 3890, 4063, 4142, 4151, 4304, 5869, 6041. beyitler
  • ḳutın ((PHP 3, PHP 4))
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 1506, 3975. beyitler

Tarihsel derlem tanıkları

Yalnız birincil metin bölümünden alınan kaynak çevriyazıları gösterilir; arama için kullanılan sade anahtar metnin yerine geçmez.

sül(e)d(i)m...... sün(ü)şd(ü)m : (a)nta] (KT D 29) kisre : t(e)nri : y(a)rl(ı)k(a)zu : kut(u)m : b(a)r üç(ü)n : ülüg(ü)m : b(a)r üçün : ölt(e)çi : bod(u)n(u)g : tirg(ü)rü : ig(i)t(ti)m : y(a)l(a)n :

Orhon Türkçesi · Kül Tigin Yazıtı · 21 Ağustos 732 · PDF s. 38 · çevriyazı güveni A

utru (ė)ki y(a)l(ı)g kişi oglın sookuşmiş. kişi korkmiş. ‘korkma’tim(i)ş, ‘kut birg(ė)y m(ė)n’ timiş.

Uygur Türkçesi · Irk Bitig · 9. yüzyıl · Kayıt 4 · çevriyazı güveni B · Tarihsel Derlem’de aç

Sorguyla aynı sade arama biçimi; tek başına anlam veya köken sürekliliği kanıtı değildir

47. (ė)r ümėl(ė)yü b(a)rmiş. t(ė)ŋrikė sookuşmiş. kut kolmiş. kut bėrmiş. ‘(a)g(ı)l(ı)nta yılkıŋ bolzun, özüŋ uzun bolzun!’ tėmiş.

Uygur Türkçesi · Irk Bitig · 9. yüzyıl · Kayıt 112 · çevriyazı güveni B · Tarihsel Derlem’de aç

Sorguyla aynı sade arama biçimi; tek başına anlam veya köken sürekliliği kanıtı değildir

ay dünya cemali uluġluḳḳa körk ay mülketḳa nur ay yayıġ ḳutḳa örk

Karahanlı Türkçesi · Kutadgu Bilig · 1069–1070 · KB 91 · çevriyazı güveni B · Tarihsel Derlem’de aç

tapuġḳa kelip ḳut ḳapuġda turur ḳapuġda turuġlı tapuġda turur

Karahanlı Türkçesi · Kutadgu Bilig · 1069–1070 · KB 100 · çevriyazı güveni B · Tarihsel Derlem’de aç

Uluġ teŋri aġırladı Anın ḳut ḳıw tozı toġdı

Karahanlı Türkçesi · Dîvânu Lugâti’t-Türk’teki Türkçe parçalar · 1072–1077 · Manzum parçalar · DLT I, 300 · çevriyazı güveni B · Tarihsel Derlem’de aç

Sorguyla aynı sade arama biçimi; tek başına anlam veya köken sürekliliği kanıtı değildir

Iştip ata anaŋ-nıŋ sawlarını ḳadırma Neŋ ḳut bulup küwezlik ḳılnıp yana ḳuturma (DLT I, 508) Ḳoldaş bile yaraşġıl ḳarşıp adın üdürme

Karahanlı Türkçesi · Dîvânu Lugâti’t-Türk’teki Türkçe parçalar · 1072–1077 · Manzum parçalar · DLT III, 11 · çevriyazı güveni B · Tarihsel Derlem’de aç

Sorguyla aynı sade arama biçimi; tek başına anlam veya köken sürekliliği kanıtı değildir

Kaynak yayınlar ve okuma notu

Tekin, Talât (1998). Orhon Yazıtları: Kül Tigin, Bilge Kağan, Tunyukuk. 2. baskı. İstanbul: Simurg.

Tekin, Talât (2020). Orhon Yazıtları. 6. baskı. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.

Arat, Reşid Rahmeti (1979). Kutadgu Bilig III: İndeks. İndeksi neşre hazırlayanlar: Kemal Eraslan, Osman F. Sertkaya ve Nuri Yüce. İstanbul: Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü.

Arat, Reşid Rahmeti. Kutadgu Bilig I: Metin. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.

Yayın yılı, sözcüğün ilk kullanım tarihi değildir. Çağdaş madde bağlantıları kaynak yayındaki anlam karşılığı ve biçim denetimiyle kurulmuştur; tek başına ses benzerliği tarihsel akrabalık kanıtı sayılmaz.

BD Bağlam Gösterimi · kut

Not: Bu bölümde gösterilen cümleler, derlem cümle seçme algoritmasının otomatik seçimleridir. Cümlelerdeki görüş, ifade ve içerikler kaynak metinlere aittir; Bitigçi’yi bağlamaz ve Bitigçi’nin görüşünü ya da tutumunu yansıtmaz.

Sayfadaki özellikler henüz yüklenmedi. Lütfen kısa bir süre bekleyiniz.

Sonuçların yüklenmesi için hesaplama yapılıyor.

Entry history and citation

Loading the current content revision and documented editorial events.

Dilsel parmak izi, terimlik, kullanım sicili, yerleşme ve veri kalitesi tek profilden yükleniyor…
Yazım ve Varyantlar Doğrulanmış ilişkiler, dönemsel sıklık ve kullanım payı

Panel açıldığında BD varyant verileri yüklenir.

İlk Tanık ve Yayılım Kaynak yayın tarihleri, Trust level ve yayılım aşamaları

Panel açıldığında BD tanık verileri yüklenir.