yaratmak
(-i, din bilimi, mecaz)
· 3 meanings
İnançta yoktan var etme, özgün ürün oluşturma ve sonuca yol açma.
Selected Corpus Statistics
ADVANCED ANALYSES
yaratmak etymology and historical periods
Yaratmak, ‘uygun olmak, yakışmak’ anlamındaki yara- fiilinin -t- ettirgenlik ekiyle kurulmuş biçimidir; ilk anlamı ‘bir şeyi uygun hâle getirmek, düzenlemek’ idi. Kül Tigin Yazıtı ve Bilge Kağan Yazıtı'nda fiil halkın derlenip düzene sokulması için kullanılır. Clauson'a göre fiil en eski dönemden beri Tanrı'nın evreni var etmesini de anlatır: Maniheist Uygur metinlerinde yeri göğü kimin yarattığı sorulur, Kâşgarlı Mahmud Tanrı'nın insanı yarattığını örnekler. XI. yüzyılda Oğuzlar aynı fiili elbiseyi bedene göre biçmek için de kullanıyordu.
- 8. yüzyıl · Old Turkic (Orkhon): yarat-
- 9. yüzyıl · Old Uyghur Turkish: yarat-
- 11. yüzyıl · Karakhanid Turkish: yarat-
- 13. yüzyıl · Old Anatolian Turkish: yarat-
- 14. yüzyıl · Khwarezmian Turkish: yarat-
- 17. yüzyıl · Ottoman Turkish: yaratmak
- 19. yüzyıl · Ottoman Turkish: yaratmak
- 20. yüzyıl · Modern Turkish: yaratmak
Historical vocabulary
Patterns across historical periods of Turkish
Open / close Open / close
Historical vocabulary
Patterns across historical periods of Turkish
Earliest historical attestation: 21 Ağustos 732 · Kül Tigin Yazıtı · PDF s. 32
yazıtın dikiliş ve Türkçe metninin tamamlanma tarihi. Kaynak, Türkçe yazıtın 21 Ağustos 732'de tamamlandığını ve anıtın dikiliş tarihinin de bu gün olması gerektiğini belirtir. Tarih dayanağı: Giriş, PDF s. 13
Anlamsal gelişim çizgisi
İlk kayıttan günümüz Türkçesine
720–735 · Orkhon Turkish kaydından canlı Bitigçi sözlük anlamlarına uzanan sıra. Aynı yazımlı ham tanıklar tek başına anlam değişimi sayılmaz.
Denetlenmiş ilişki türleri: kaynak yayındaki çağdaş anlam karşılığı
-
1
Historical source
720–735
Orkhon Turkish
Tarihleme dayanağı: yazıtların dikiliş tarihi aralığı · yazıtların yaklaşık dikiliş tarihleri
Biçim: yarat-, yaratıgma, yaratıp, yaratmış · fiil
Dönem anlamı
Daha önce bulunmayan bir şeyi ortaya koymak veya kurmak.
kaynak yayındaki çağdaş anlam karşılığıCanlı sözlükteki güncel anlam kimliğiyle denetlendi.
Open primary-text attestations (2)
bod(u)n(u)g : türük : törüsin : ıçg(ı)nm(ı)ş : bod(u)n(u)g : (e)çüm (a)pam: törüsinçe : y(a)r(a)tm(ı)ş : boşgunn(ı)ş : tölis : t(a)rduş [bod(u)n(u)g : (a)nta (e)tm(i)ş]
Kül Tigin Yazıtı · 21 Ağustos 732 · PDF s. 32
Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.
(e)çüm(i)z: (a)pam(ı)z : tutm(ı)ş : yir sub : idis(i)z : bolm(a)zun : tiy(i)n : (a)z bod(u)n(u)g : it(i)p : y(a)r[(a)t(ı)p. ] (KT D20) b(a)rs b(e)g : (e)rti : k(a)g(a)n (a)t : bunta : biz : birt(i)m(i)z :
Kül Tigin Yazıtı · 21 Ağustos 732 · PDF s. 34
Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.
Open supporting sources (2)
Tekin, Talât (2020). Orhon Yazıtları. 6. baskı. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
Kül Tigin ve Bilge Kağan metinleri, açıklamaları ve tam sözlük-dizin; tarihsel biçim ve satır konumlarının ana dizin kaynağı.
Tekin, Talât (1998). Orhon Yazıtları: Kül Tigin, Bilge Kağan, Tunyukuk. 2. baskı. İstanbul: Simurg.
Üç yazıtın Eski Türkçe yazı çevrimi ve karşılıklı metin yayını; biçim ve satır denetimi.
-
2
Current dictionary
Canlı Bitigçi sözlük kaydı
Günümüz Türkçesi
Biçim: yaratmak
1. güncel anlam
Müslümanlıkta Allah için kullanıldığında, evreni ve varlıkları yoktan var etmek; ilgili: → var etmek.
2. güncel anlam
Yeni bir eseri veya ürünü kendine özgü biçimde meydana getirmek; ilgili: → buluş.
3. güncel anlam
Etkisiyle bir sonucu, duyguyu veya durumu doğurmak; ilgili: → etken.
Method and dating limitations
Tarihsel basamaklar yalnız editoryal olarak denetlenmiş tarihsel tanım ve çağdaş anlam bağlantılarından kurulur; aynı yazımlı ham derlem eşleşmeleri anlam değişimi iddiasına dönüştürülmez.
Tarihler eser veya yazıt tarihleridir; bir anlamın dilde ilk ya da son kez kullanıldığı tarihi göstermez. Günümüz basamağı canlı sözlük durumudur.
Orkhon Turkishyarat-fiil
Bağlama dayalı özgün Bitigçi tanımı: Daha önce bulunmayan bir şeyi ortaya koymak veya kurmak.
Çağdaş arama bağı: yaratmak · kaynak yayındaki çağdaş anlam karşılığı · kaynak biçimi ve özgün tanım denetimli
Kaynaklarda tanıklanan biçimler
- yaratıgma (inflected form)
Tanıklık: Kül Tigin Yazıtı, kuzey yüzü, 13. satır - yaratıp (inflected form)
Tanıklık: Bilge Kağan Yazıtı, doğu yüzü, 17. satır; Kül Tigin Yazıtı, doğu yüzü, 19., 20. satırlar - yaratmış (inflected form)
Tanıklık: Kül Tigin Yazıtı, doğu yüzü, 13. satır; Tengri Kağan Yazıtı, güney yüzü, 13. satır; Bilge Kağan Yazıtı, kuzey yüzü, 9. satır; Bilge Kağan Yazıtı, doğu yüzü, 1., 12. satırlar
Corpus lines from historical sources
Her satır kendi kaynak birimini korur; farklı maddelerin metinleri birleştirilmez.
(BK K9) k(a)g(a)n : (e)ç(i)m k(a)g(a)n : ol(u)rtukmta : tört bul(u)nd(a)kı bod(u)n(u)g : n(e)nçe : itm[(i)ş n(e)nçe y(a)r(a)tm(ı)ş t](e)nr[i] y(a)rl(ı)k(a)d[uk ü]ç[(ü)n ö]z(ü)m : ol(u)rt(u)k(u)ma : tör[t : b]
Orkhon Turkish · Bilge Kağan Yazıtı · 20 Eylül 735 · PDF s. 52 · çevriyazı güveni A
Bilge Kağan Doğu Yüzü (BK Dİ) t(e)nri t(e)g : t(e)nri : y(a)r(a)tm(ı)ş : türük : bilge : k(a)g(a)n : s(a)b(ı)m : [k](a)n(ı)m : türük : bilg[e] [k(a)g(a)n........ (a)l]tı
Orkhon Turkish · Bilge Kağan Yazıtı · 20 Eylül 735 · PDF s. 56 · çevriyazı güveni A
Source publications and reading notes
Tekin, Talât (1998). Orhon Yazıtları: Kül Tigin, Bilge Kağan, Tunyukuk. 2. baskı. İstanbul: Simurg.
Tekin, Talât (2020). Orhon Yazıtları. 6. baskı. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
Yayın yılı, sözcüğün ilk kullanım tarihi değildir. Çağdaş madde bağlantıları kaynak yayındaki anlam karşılığı ve biçim denetimiyle kurulmuştur; tek başına ses benzerliği tarihsel akrabalık kanıtı sayılmaz.
BD Bağlam Gösterimi · yaratmak
Note: The sentences in this section are selected automatically by the corpus sentence-selection algorithm. Their views, wording and content belong to the source texts; they do not bind Bitigçi or represent its views or position.
Sayfadaki özellikler henüz yüklenmedi. Lütfen kısa bir süre bekleyiniz.
Sonuçların yüklenmesi için hesaplama yapılıyor.
Cite this entry
Preparing citation formats for the current entry.
Dilsel parmak izi, terimlik, kullanım sicili, yerleşme ve veri kalitesi tek profilden yükleniyor…
Related Entries
yaratma
yaratılma
yaratılmak
estirmek
oynatmak
striptiz
umdurmak
yapmacık
şımarmak
demiurgos
kesbetmek
kıpraşmak
mizahçı
ürpertmek
The definition, field tag and the word family partnership are selected in the dictionary entry.
Spelling and Variants Verified relationships, frequency by period and usage share
Panel açıldığında BD varyant verileri yüklenir.
Earliest Attestation and Dispersion Source publication dates, confidence level and stages of dispersion
Panel açıldığında BD tanık verileri yüklenir.