yaratmak
(-i, din bilimi, mecaz)
· 3 anlam
İlahi var ediş, özgün üretim ve bir sonuca neden olma.
Seçili Derlem İstatistikleri
İLERİ ÇÖZÜMLEMELER
yaratmak etimolojisi ve tarihsel dönemleri
Yaratmak, ‘uygun olmak, yakışmak’ anlamındaki yara- fiilinin -t- ettirgenlik ekiyle kurulmuş biçimidir; ilk anlamı ‘bir şeyi uygun hâle getirmek, düzenlemek’ idi. Kül Tigin Yazıtı ve Bilge Kağan Yazıtı'nda fiil halkın derlenip düzene sokulması için kullanılır. Clauson'a göre fiil en eski dönemden beri Tanrı'nın evreni var etmesini de anlatır: Maniheist Uygur metinlerinde yeri göğü kimin yarattığı sorulur, Kâşgarlı Mahmud Tanrı'nın insanı yarattığını örnekler. XI. yüzyılda Oğuzlar aynı fiili elbiseyi bedene göre biçmek için de kullanıyordu.
- 8. yüzyıl · Eski Türkçe (Orhon): yarat-
- 9. yüzyıl · Eski Uygur Türkçesi: yarat-
- 11. yüzyıl · Karahanlı Türkçesi: yarat-
- 13. yüzyıl · Eski Anadolu Türkçesi: yarat-
- 14. yüzyıl · Harezm Türkçesi: yarat-
- 17. yüzyıl · Osmanlı Türkçesi: yaratmak
- 19. yüzyıl · Osmanlı Türkçesi: yaratmak
- 20. yüzyıl · Türkiye Türkçesi: yaratmak
Tarihsel söz varlığı
Türkçenin tarihsel dönemlerindeki görünüm
Aç / kapat Aç / kapat
Tarihsel söz varlığı
Türkçenin tarihsel dönemlerindeki görünüm
İlk tarihsel tanık: 21 Ağustos 732 · Kül Tigin Yazıtı · PDF s. 32
yazıtın dikiliş ve Türkçe metninin tamamlanma tarihi. Kaynak, Türkçe yazıtın 21 Ağustos 732'de tamamlandığını ve anıtın dikiliş tarihinin de bu gün olması gerektiğini belirtir. Tarih dayanağı: Giriş, PDF s. 13
Anlamsal gelişim çizgisi
İlk kayıttan günümüz Türkçesine
720–735 · Orhon Türkçesi kaydından canlı Bitigçi sözlük anlamlarına uzanan sıra. Aynı yazımlı ham tanıklar tek başına anlam değişimi sayılmaz.
Denetlenmiş ilişki türleri: kaynak yayındaki çağdaş anlam karşılığı
-
1
Tarihsel kaynak
720–735
Orhon Türkçesi
Tarihleme dayanağı: yazıtların dikiliş tarihi aralığı · yazıtların yaklaşık dikiliş tarihleri
Biçim: yarat-, yaratıgma, yaratıp, yaratmış · fiil
Dönem anlamı
Daha önce bulunmayan bir şeyi ortaya koymak veya kurmak.
kaynak yayındaki çağdaş anlam karşılığıCanlı sözlükteki güncel anlam kimliğiyle denetlendi.
Birincil metin tanıklarını aç (2)
bod(u)n(u)g : türük : törüsin : ıçg(ı)nm(ı)ş : bod(u)n(u)g : (e)çüm (a)pam: törüsinçe : y(a)r(a)tm(ı)ş : boşgunn(ı)ş : tölis : t(a)rduş [bod(u)n(u)g : (a)nta (e)tm(i)ş]
Kül Tigin Yazıtı · 21 Ağustos 732 · PDF s. 32
Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.
(e)çüm(i)z: (a)pam(ı)z : tutm(ı)ş : yir sub : idis(i)z : bolm(a)zun : tiy(i)n : (a)z bod(u)n(u)g : it(i)p : y(a)r[(a)t(ı)p. ] (KT D20) b(a)rs b(e)g : (e)rti : k(a)g(a)n (a)t : bunta : biz : birt(i)m(i)z :
Kül Tigin Yazıtı · 21 Ağustos 732 · PDF s. 34
Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.
Kaynak dayanağını aç (2)
Tekin, Talât (2020). Orhon Yazıtları. 6. baskı. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
Kül Tigin ve Bilge Kağan metinleri, açıklamaları ve tam sözlük-dizin; tarihsel biçim ve satır konumlarının ana dizin kaynağı.
Tekin, Talât (1998). Orhon Yazıtları: Kül Tigin, Bilge Kağan, Tunyukuk. 2. baskı. İstanbul: Simurg.
Üç yazıtın Eski Türkçe yazı çevrimi ve karşılıklı metin yayını; biçim ve satır denetimi.
-
2
Güncel sözlük
Canlı Bitigçi sözlük kaydı
Günümüz Türkçesi
Biçim: yaratmak
1. güncel anlam
İslam inancında Allah’ın kudretiyle henüz bulunmayan bir varlığı ortaya çıkarmak; ilgili: → var etmek.
2. güncel anlam
İmgelem ve kişisel buluşla önceden örneği bulunmayan bir eser ya da ürün tasarlayıp gerçekleştirmek; ilgili: → buluş.
3. güncel anlam
Bir olayın, duygunun veya toplumsal sonucun belirmesine etken olmak; ilgili: → etken.
Yöntem ve tarih sınırları
Tarihsel basamaklar yalnız editoryal olarak denetlenmiş tarihsel tanım ve çağdaş anlam bağlantılarından kurulur; aynı yazımlı ham derlem eşleşmeleri anlam değişimi iddiasına dönüştürülmez.
Tarihler eser veya yazıt tarihleridir; bir anlamın dilde ilk ya da son kez kullanıldığı tarihi göstermez. Günümüz basamağı canlı sözlük durumudur.
Orhon Türkçesiyarat-fiil
Bağlama dayalı özgün Bitigçi tanımı: Daha önce bulunmayan bir şeyi ortaya koymak veya kurmak.
Çağdaş arama bağı: yaratmak · kaynak yayındaki çağdaş anlam karşılığı · kaynak biçimi ve özgün tanım denetimli
Kaynaklarda tanıklanan biçimler
- yaratıgma (çekimli biçim)
Tanıklık: Kül Tigin Yazıtı, kuzey yüzü, 13. satır - yaratıp (çekimli biçim)
Tanıklık: Bilge Kağan Yazıtı, doğu yüzü, 17. satır; Kül Tigin Yazıtı, doğu yüzü, 19., 20. satırlar - yaratmış (çekimli biçim)
Tanıklık: Kül Tigin Yazıtı, doğu yüzü, 13. satır; Tengri Kağan Yazıtı, güney yüzü, 13. satır; Bilge Kağan Yazıtı, kuzey yüzü, 9. satır; Bilge Kağan Yazıtı, doğu yüzü, 1., 12. satırlar
Tarihsel kaynaklardan derlem satırları
Her satır kendi kaynak birimini korur; farklı maddelerin metinleri birleştirilmez.
(BK K9) k(a)g(a)n : (e)ç(i)m k(a)g(a)n : ol(u)rtukmta : tört bul(u)nd(a)kı bod(u)n(u)g : n(e)nçe : itm[(i)ş n(e)nçe y(a)r(a)tm(ı)ş t](e)nr[i] y(a)rl(ı)k(a)d[uk ü]ç[(ü)n ö]z(ü)m : ol(u)rt(u)k(u)ma : tör[t : b]
Orhon Türkçesi · Bilge Kağan Yazıtı · 20 Eylül 735 · PDF s. 52 · çevriyazı güveni A
Bilge Kağan Doğu Yüzü (BK Dİ) t(e)nri t(e)g : t(e)nri : y(a)r(a)tm(ı)ş : türük : bilge : k(a)g(a)n : s(a)b(ı)m : [k](a)n(ı)m : türük : bilg[e] [k(a)g(a)n........ (a)l]tı
Orhon Türkçesi · Bilge Kağan Yazıtı · 20 Eylül 735 · PDF s. 56 · çevriyazı güveni A
Kaynak yayınlar ve okuma notu
Tekin, Talât (1998). Orhon Yazıtları: Kül Tigin, Bilge Kağan, Tunyukuk. 2. baskı. İstanbul: Simurg.
Tekin, Talât (2020). Orhon Yazıtları. 6. baskı. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
Yayın yılı, sözcüğün ilk kullanım tarihi değildir. Çağdaş madde bağlantıları kaynak yayındaki anlam karşılığı ve biçim denetimiyle kurulmuştur; tek başına ses benzerliği tarihsel akrabalık kanıtı sayılmaz.
BD Bağlam Gösterimi · yaratmak
Not: Bu bölümde gösterilen cümleler, derlem cümle seçme algoritmasının otomatik seçimleridir. Cümlelerdeki görüş, ifade ve içerikler kaynak metinlere aittir; Bitigçi’yi bağlamaz ve Bitigçi’nin görüşünü ya da tutumunu yansıtmaz.
Sayfadaki özellikler henüz yüklenmedi. Lütfen kısa bir süre bekleyiniz.
Sonuçların yüklenmesi için hesaplama yapılıyor.
Bu maddeye atıf
Güncel madde için atıf biçimleri hazırlanıyor.
Dilsel parmak izi, terimlik, kullanım sicili, yerleşme ve veri kalitesi tek profilden yükleniyor…
İlgili Sözler
yaratma
yaratılma
yaratılmak
yaratış
ağrıtmak
oynatmak
umdurmak
yapmacık
şımarmak
demiurgos
kesbetmek
kıpraşmak
uyarcılık
ürpertmek
Tanım, alan etiketi ve sözcük ailesi ortaklığına göre seçilen maddeler.
Yazım ve Varyantlar Doğrulanmış ilişkiler, dönemsel sıklık ve kullanım payı
Panel açıldığında BD varyant verileri yüklenir.
İlk Tanık ve Yayılım Kaynak yayın tarihleri, güven düzeyi ve yayılım aşamaları
Panel açıldığında BD tanık verileri yüklenir.