Tree

Bitigçi Sözlük Maddesi

ağaç

(isim, sıfat, bitki bilimi, bilişim)
· 4 meanings

Odunsu gövdeli uzun ömürlü bitki, ahşap malzeme ve dallanan veri düzeni.

  1. 1.

    Odunsu bitki

    (isim, bitki bilimi) Toprağa köklerle tutunan, odun dokulu ana ekseninden dallanıp çoğunlukla çalı boyunu aşan, uzun ömürlü ve türüne göre meyve veren bitki; ilgili: → bitki.

    Description source: BİTİGÇİ özgün içerik üretimi · 17.10.2026 10:00:17 · Türkiye saati (UTC+3)
  2. 2.

    Ahşap malzemeli

    (sıfat) Tahta veya benzeri doğal odun parçaları kullanılarak üretilmiş; ilgili: → ahşap.

    Description source: BİTİGÇİ özgün içerik üretimi · 17.10.2026 10:00:17 · Türkiye saati (UTC+3)
  3. 3.

    İşlenebilir odun

    (sıfat) → kereste.

    Description source: BİTİGÇİ özgün içerik üretimi · 17.10.2026 10:00:17 · Türkiye saati (UTC+3)
  4. 4.
    Yeni

    Hiyerarşik veri düzeni

    (isim, bilişim) İlişkileri tek bir başlangıçtan farklı kollara açılan noktalarla temsil eden, her alt noktanın yalnız bir üst noktaya bağlandığı bilişim düzeni; ilgili: → veri yapısı.

    Description source: BİTİGÇİ özgün içerik üretimi · 17.10.2026 10:00:17 · Türkiye saati (UTC+3)

ADVANCED ANALYSES

Tarihsel söz varlığı

Türkçenin tarihsel dönemlerindeki görünüm

Aç / kapat
Büyük Anlam Atlası'nda aç

İlk tarihsel tanık: 20 Eylül 735 · Bilge Kağan Yazıtı · PDF s. 74

yazıtın dikiliş tarihi. Kaynak, Çince yazıt ile Türkçe yazıtın tamamlanma süresinden hareketle anıtın 20 Eylül 735'te dikildiği sonucunu aktarır. Tarih dayanağı: Giriş, PDF s. 14

Anlamsal gelişim çizgisi

İlk kayıttan günümüz Türkçesine

4 denetlenmiş basamak

720–735 · Orhon Türkçesi kaydından canlı Bitigçi sözlük anlamlarına uzanan sıra. Aynı yazımlı ham tanıklar tek başına anlam değişimi sayılmaz.

Denetlenmiş ilişki türleri: kaynak yayındaki çağdaş anlam karşılığı · ses değişimiyle anlam sürekliliği · anlam sürekliliği ve mecazlaşma

  1. 1

    720–735

    Orhon Türkçesi

    Tarihsel kaynak

    Tarihleme dayanağı: yazıtların dikiliş tarihi aralığı · yazıtların yaklaşık dikiliş tarihleri

    Biçim: ıgaç · ad

    Dönem anlamı

    Kökü, odunsu gövdesi ve dalları bulunan, uzun yıllar yaşayabilen bitki.

    kaynak yayındaki çağdaş anlam karşılığı

    Canlı sözlükteki güncel anlam kimliğiyle denetlendi.

    Birincil metin tanıklarını aç (1)
    k(e)rg(e)ks(i)z : k(e)lürti : yog : yıp(a)r(ı)g : k(e)lür(ü)p : tike : birti: çmt(a)n : ıg(a)ç : k(e)lür(ü)p : öz y(a)r [....................... ] (BKT G12) bunça : bod(u)n : s(a)çin : kuulk(a)kin : [b]ıçdı : (e)dgü : özl(i)k

    Bilge Kağan Yazıtı · 20 Eylül 735 · PDF s. 74

    Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.

    Kaynak dayanağını aç (2)

    Tekin, Talât (2020). Orhon Yazıtları. 6. baskı. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.

    Kül Tigin ve Bilge Kağan metinleri, açıklamaları ve tam sözlük-dizin; tarihsel biçim ve satır konumlarının ana dizin kaynağı.

    Tekin, Talât (1998). Orhon Yazıtları: Kül Tigin, Bilge Kağan, Tunyukuk. 2. baskı. İstanbul: Simurg.

    Üç yazıtın Eski Türkçe yazı çevrimi ve karşılıklı metin yayını; biçim ve satır denetimi.

  2. 2

    1200–1400

    Harezm Türkçesi

    Tarihsel kaynak

    Tarihleme dayanağı: eserin telif veya dil katmanı için yaklaşık dönem

    Biçim: aġaç · ad

    Dönem anlamı

    Gövdesi odunlaşan, kök, dal ve yapraklarıyla yaşayan uzun ömürlü bitki.

    ses değişimiyle anlam sürekliliği

    Mukaddimetü’l-Edeb’in 140-8 tanığı aġacı somut bitki varlığı olarak verir.

    Günümüze uzanan değişim

    aġaç > ağaç gelişiminde ġ çağdaş ğ ile karşılanmış; bitki adı anlamı korunmuştur.

    Canlı sözlükteki güncel anlam kimliğiyle denetlendi.

    Kaynak dayanağını aç (1)

    Yüce, Nuri. Mukaddimetü’l-Edeb: Hvarizm Türkçesi ile Tercümeli Şuşter Nüshası — Giriş, Dil Özellikleri, Metin, İndeks. 2. baskı. Ankara: Türk Dil Kurumu.

    Kaynak çevriyazısı, kısa metin bağlamları ve metin sayfası-satır gönderimleri.

  3. 3

    1300–1500

    Eski Anadolu Türkçesi

    Tarihsel kaynak

    Tarihleme dayanağı: eserin telif veya dil katmanı için yaklaşık dönem

    Biçim: ağaç, ağaçdur, ağacı, ağaca, ağaçda, ağacum, ağacun · ad

    Dönem anlamı

    Köküyle toprağa tutunan, gövdesi odunlaşmış uzun ömürlü bitki.

    anlam sürekliliği ve mecazlaşma

    Dede Korkut'ta gövde ve dalıyla somut ağaç, Yunus'un XIX. ve XCI. şiirlerinde ise insanın dünya hâlini anlatan canlılık ve kuruluk imgesi olarak geçer.

    Günümüze uzanan değişim

    Temel bitki anlamı korunmuş, şiir dilindeki insan ve hayat benzetmeleriyle mecaz alanı genişlemiştir.

    Canlı sözlükteki güncel anlam kimliğiyle denetlendi.

    Birincil metin tanıklarını aç (2)
    irsün. 3 Yöm vireyin hanum: Yirlü kara tağlarun yıkılmasun. Kölgelüçe 4 kaba ağacun kesilmesün, kamın akan görklü şuyun kurımasun, 5 kanatlanın uçları kınlmasun, Çapar-iken ağ boz

    Dede Korkut Kitabı · 15. yüzyılın ortaları veya ikinci yarısı · PDF s. 114

    Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.

    3 Çağnanı çağnam kayalardan çıkan şu Ağaç gimileri oynadan 4 şu Hasan-ile Hüseynün hasreti şu

    Dede Korkut Kitabı · 15. yüzyılın ortaları veya ikinci yarısı · PDF s. 121

    Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.

    Kaynak dayanağını aç (2)

    Dede Korkut Kitabı II: İndeks–Gramer (1997). Hazırlayan Muharrem Ergin. Ankara: Türk Dil Kurumu.

    Madde, yan biçim, (PHP 3, PHP 4) ve metin sayfası-satır gönderimleri için ana dizin.

    Gölpınarlı, Abdülbâki (2021). Yunus Emre: Hayatı ve Bütün Şiirleri. 14. basım. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.

    Yandex yerel kitaplığında bulunan, şiir ve beyit düzeyinde denetlenmiş; yayına özgü sade Latin yazımlı metin.

  4. 4

    Canlı Bitigçi sözlük kaydı

    Günümüz Türkçesi

    Güncel sözlük

    Biçim: Tree

    1. güncel anlam

    Toprağa köklerle tutunan, odun dokulu ana ekseninden dallanıp çoğunlukla çalı boyunu aşan, uzun ömürlü ve türüne göre meyve veren bitki; ilgili: → bitki.

    2. güncel anlam

    Tahta veya benzeri doğal odun parçaları kullanılarak üretilmiş; ilgili: → ahşap.

    3. güncel anlam

    → kereste

    4. güncel anlam

    İlişkileri tek bir başlangıçtan farklı kollara açılan noktalarla temsil eden, her alt noktanın yalnız bir üst noktaya bağlandığı bilişim düzeni; ilgili: → veri yapısı.

Yöntem ve tarih sınırları

Tarihsel basamaklar yalnız editoryal olarak denetlenmiş tarihsel tanım ve çağdaş anlam bağlantılarından kurulur; aynı yazımlı ham derlem eşleşmeleri anlam değişimi iddiasına dönüştürülmez.

Tarihler eser veya yazıt tarihleridir; bir anlamın dilde ilk ya da son kez kullanıldığı tarihi göstermez. Günümüz basamağı canlı sözlük durumudur.

Orhon Türkçesiıgaçad

Bağlama dayalı özgün Bitigçi tanımı: Kökü, odunsu gövdesi ve dalları bulunan, uzun yıllar yaşayabilen bitki.

Çağdaş arama bağı: ağaç · kaynak yayındaki çağdaş anlam karşılığı · kaynak biçimi ve özgün tanım denetimli

Kaynaklarda tanıklanan biçimler

  • ıgaç (yalın biçim)
    Tanıklık: Tengri Kağan Yazıtı, güney yüzü, 11. satır

Bu kaynak kapsamındaki tanıklarda ayrıca çekimli bir biçim kaydedilmemiştir.

Harezm Türkçesiaġaçad
Kaynak çevriyazıları:Mukaddimetü’l-Edeb: aġaç

Transkripsiyon notu: Yayınların çevriyazıları kaynak başına korunmuştur. Mukaddimetü’l-Edeb: aġaç. Sade karşılıklar yalnız arama anahtarıdır.

Bağlama dayalı özgün Bitigçi tanımı: Gövdesi odunlaşan, kök, dal ve yapraklarıyla yaşayan uzun ömürlü bitki.

Tarihsel bağlam: Mukaddimetü’l-Edeb’in 140-8 tanığı aġacı somut bitki varlığı olarak verir.

Anlamsal gelişim notu: aġaç > ağaç gelişiminde ġ çağdaş ğ ile karşılanmış; bitki adı anlamı korunmuştur.

Çağdaş arama bağı: ağaç · ses değişimiyle anlam sürekliliği · kaynak biçimi, bağlam, anlam bağı ve özgün tanım denetimli

Kaynaklarda tanıklanan biçimler

  • aġaç (yalın biçim)
    Tanıklık: Mukaddimetü’l-Edeb, 140-8 (metin sayfası–satır)

Bu kaynak kapsamındaki tanıklarda ayrıca çekimli bir biçim kaydedilmemiştir.

Eski Anadolu TürkçesiTreead
Kaynak çevriyazıları:Dede Korkut Kitabı: ağaç, ağaçdur, ağacı, ağaca, ağaçda, ağacum, ağacunYunus Emre Divanı: Tree

Transkripsiyon notu: Yayınların çevriyazıları kaynak başına korunmuştur. Dede Korkut Kitabı: ağaç, ağaçdur, ağacı, ağaca, ağaçda, ağacum, ağacun; Yunus Emre Divanı: ağaç. Sade karşılıklar yalnız arama anahtarıdır.

Bağlama dayalı özgün Bitigçi tanımı: Köküyle toprağa tutunan, gövdesi odunlaşmış uzun ömürlü bitki.

Tarihsel bağlam: Dede Korkut'ta gövde ve dalıyla somut ağaç, Yunus'un XIX. ve XCI. şiirlerinde ise insanın dünya hâlini anlatan canlılık ve kuruluk imgesi olarak geçer.

Anlamsal gelişim notu: Temel bitki anlamı korunmuş, şiir dilindeki insan ve hayat benzetmeleriyle mecaz alanı genişlemiştir.

Çağdaş arama bağı: ağaç · anlam sürekliliği ve mecazlaşma · kaynak biçimi, bağlam, anlam bağı ve özgün tanım denetimli

Kaynaklarda tanıklanan biçimler

  • Tree (yalın biçim)
    Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 45-3, 49-12, 50-10, 50-11, 50-12, 55-6, 55-7, 55-8, 55-9, 55-10, 55-11, 55-12, 55-13, 56-1, 56-2, 56-3, 56-4, 178-4, 230-7, 232-1, 281-6 (metin sayfası–satır)
  • ağaçdur ((PHP 3, PHP 4))
    Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 50-10, 50-11 (metin sayfası–satır)
  • ağacı ((PHP 3, PHP 4))
    Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 50-6, 50-7, 50-9, 218-6 (metin sayfası–satır)
  • ağaca ((PHP 3, PHP 4))
    Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 50-3, 55-6 (metin sayfası–satır)
  • ağaçda ((PHP 3, PHP 4))
    Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 258-5 (metin sayfası–satır)
  • ağacum ((PHP 3, PHP 4))
    Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 104-11, 149-5 (metin sayfası–satır)
  • ağacun ((PHP 3, PHP 4))
    Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 35-4, 66-1, 117-5, 122-3, 154-5, 169-13, 212-13, 253-8 (metin sayfası–satır)
  • Tree (yalın biçim)
    Tanıklık: Yunus Emre Divanı, XIX, 1. beyit; XCI, 6. beyit
Kaynak yayınlar ve okuma notu

Tekin, Talât (1998). Orhon Yazıtları: Kül Tigin, Bilge Kağan, Tunyukuk. 2. baskı. İstanbul: Simurg.

Tekin, Talât (2020). Orhon Yazıtları. 6. baskı. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.

Yüce, Nuri. Mukaddimetü’l-Edeb: Hvarizm Türkçesi ile Tercümeli Şuşter Nüshası — Giriş, Dil Özellikleri, Metin, İndeks. 2. baskı. Ankara: Türk Dil Kurumu.

Dede Korkut Kitabı II: İndeks–Gramer (1997). Hazırlayan Muharrem Ergin. Ankara: Türk Dil Kurumu.

Gölpınarlı, Abdülbâki (2021). Yunus Emre: Hayatı ve Bütün Şiirleri. 14. basım. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.

Yayın yılı, sözcüğün ilk kullanım tarihi değildir. Çağdaş madde bağlantıları kaynak yayındaki anlam karşılığı ve biçim denetimiyle kurulmuştur; tek başına ses benzerliği tarihsel akrabalık kanıtı sayılmaz.

BD Bağlam Gösterimi · ağaç

Not: Bu bölümde gösterilen cümleler, derlem cümle seçme algoritmasının otomatik seçimleridir. Cümlelerdeki görüş, ifade ve içerikler kaynak metinlere aittir; Bitigçi’yi bağlamaz ve Bitigçi’nin görüşünü ya da tutumunu yansıtmaz.

Sayfadaki özellikler henüz yüklenmedi. Lütfen kısa bir süre bekleyiniz.

Sonuçların yüklenmesi için hesaplama yapılıyor.

Cite this entry

Preparing citation formats for the current entry.

Dilsel parmak izi, terimlik, kullanım sicili, yerleşme ve veri kalitesi tek profilden yükleniyor…

Related Entries

ağaçlı ağaçsı ağaççı ağaçlık ağaçsal ağaçsız ağaççık ağaçlama ağaçvari ağaç balı ağaç kökü ağaç tacı ağaç türü ağaçlamak

The definition, field tag and the word family partnership are selected in the dictionary entry.

Yazım ve Varyantlar Doğrulanmış ilişkiler, dönemsel sıklık ve kullanım payı

Panel açıldığında BD varyant verileri yüklenir.

İlk Tanık ve Yayılım Kaynak yayın tarihleri, Trust level ve yayılım aşamaları

Panel açıldığında BD tanık verileri yüklenir.