ana

Bitigçi Sözlük Maddesi

ana

(isim, ünlem, sıfat, din bilimi, matematik, mecaz)
· 8 meanings

Ebeveynlik ve saygı sözü; asıl tutar, temel nitelik ve geometride üreten çizgi.

  1. 1.

    İnsan ebeveyn

    (isim) → anne.

    Description source: BİTİGÇİ özgün içerik üretimi · 20.10.2026 10:49:10 · Türkiye saati (UTC+3)
  2. 2.

    Yavrunun dişi ebeveyni

    (isim) Doğurarak veya yumurtlayarak yeni bireyleri dünyaya getiren dişi ebeveyn; ilgili: → dişi.

    Description source: BİTİGÇİ özgün içerik üretimi · 20.10.2026 10:49:10 · Türkiye saati (UTC+3)
  3. 3.

    Manevi saygınlık unvanı

    (isim, din bilimi) Bir inanç geleneğinde manevi konumuyla yüceltilen kadınları onurlandıran unvan; ilgili: → saygı.

    Description source: BİTİGÇİ özgün içerik üretimi · 20.10.2026 10:49:10 · Türkiye saati (UTC+3)
  4. 4.

    Yaşlı kadına seslenme

    (ünlem) İleri yaştaki bir kadına yakınlık ve hürmet göstermek üzere yöneltilen sesleniş; ilgili: → hitap.

    Description source: BİTİGÇİ özgün içerik üretimi · 20.10.2026 10:49:10 · Türkiye saati (UTC+3)
  5. 5.

    Yaşamı destekleyen kişi

    (isim, mecaz) → velinimet.

    Description source: BİTİGÇİ özgün içerik üretimi · 20.10.2026 10:49:10 · Türkiye saati (UTC+3)
  6. 6.

    Getiriden ayrı esas tutar

    (isim) Getiri veya ek masraflar dışında, ödünç ilişkide esas alınan para miktarı; ilgili: → anapara.

    Description source: BİTİGÇİ özgün içerik üretimi · 20.10.2026 10:49:10 · Türkiye saati (UTC+3)
  7. 7.

    Asıl ve kurucu nitelik

    (sıfat) → temel.

    Description source: BİTİGÇİ özgün içerik üretimi · 20.10.2026 10:49:10 · Türkiye saati (UTC+3)
  8. 8.

    Yüzey üreten çizgi

    (sıfat, matematik) Uzaydaki konumu bir bağıntıya göre değişirken iki boyutlu bir şekil üreten doğru veya eğri niteliğinde; ilgili: → yüzey.

    Description source: BİTİGÇİ özgün içerik üretimi · 20.10.2026 10:49:10 · Türkiye saati (UTC+3)

ADVANCED ANALYSES

ana etimolojisi ve tarihsel dönemleri

Ana, Türk dillerinin hemen hepsinde yaşayan temel bir akrabalık adıdır; Stachowski onu büyük olasılıkla çocuk dilinden doğmuş bir *ana biçimine bağlar ve Türkmence ene ile denkleştirir. Clauson'a göre söz, ata gibi, ilk kez Uygur metinlerinde görülür; orada henüz seyrektir ve ‘anne’ için ö:g daha yaygındır. Kâşgarlı Mahmud ana'yı kaydeder, Hotan ve Kençek halkının hana dediğini de yazar. ÈSTJa ana ile ene'yi yan yana yaşayan iki biçim sayar ve ene'nin sonradan geliştiğini düşünür; anne ise ana'nın sevgi yüklü, ikiz ünsüzlü biçimidir. ‘Asıl, temel’ ve ‘anapara’ anlamları ‘anne’ anlamından gelişmiştir.

  1. 9. yüzyıl · Eski Uygur Türkçesi: ana
  2. 10. yüzyıl · Eski Uygur Türkçesi: ana
  3. 11. yüzyıl · Karahanlı Türkçesi: ana
  4. 13. yüzyıl · Eski Uygur Türkçesi: ana
  5. 13. yüzyıl · Kıpçak Türkçesi: ana
  6. 13. yüzyıl · Eski Anadolu Türkçesi: ana
  7. 14. yüzyıl · Harezm Türkçesi: ana
  8. 15. yüzyıl · Çağatay Türkçesi: ana
  9. 15. yüzyıl · Eski Anadolu Türkçesi: ana
  10. 17. yüzyıl · Osmanlı Türkçesi: ana
  11. 19. yüzyıl · Osmanlı Türkçesi: ana
  12. 20. yüzyıl · Türkiye Türkçesi: ana
Etimoloji Atlası'nda köken yolculuğunu aç

Tarihsel söz varlığı

Türkçenin tarihsel dönemlerindeki görünüm

Aç / kapat

İlk tarihsel tanık: 20 Aralık 1313–19 Ocak 1314 · Muʿînü’l-Mürîd · PDF s. 115

eserin tamamlanma aralığı. Kaynak, son dörtlük ve ketebe kaydındaki H. 713 Ramazan tarihini 20 Aralık 1313–19 Ocak 1314 aralığına dönüştürür. Tarih dayanağı: İnceleme, PDF s. 26–27

Anlamsal gelişim çizgisi

İlk kayıttan günümüz Türkçesine

3 denetlenmiş basamak

1313–1314 · Harezm Türkçesi kaydından canlı Bitigçi sözlük anlamlarına uzanan sıra. Aynı yazımlı ham tanıklar tek başına anlam değişimi sayılmaz.

Denetlenmiş ilişki türleri: anlam ve biçim sürekliliği

  1. 1

    1313–1314

    Harezm Türkçesi

    Tarihsel kaynak

    Tarihleme dayanağı: eserin telif veya dil katmanı için yaklaşık dönem

    Biçim: ana, anadın, anaġa · ad

    Dönem anlamı

    Bir çocuğu dünyaya getiren kadın; soy ve aile ilişkisinde kadın ebeveyn.

    anlam ve biçim sürekliliği

    Muʿînü’l-Mürîd’in aile ve soy bağlamlarında ana, ayrılma ve yönelme ekleriyle birlikte tanıklanır.

    Günümüze uzanan değişim

    Ana biçimi tarihsel ve çağdaş kullanımda sürerken anne yan biçimi yaygınlaşmıştır.

    Canlı sözlükteki güncel anlam kimliğiyle denetlendi.

    Birincil metin tanıklarını aç (2)
    kılur bolsa yetmiş kata ol zinâ ana birle beytü’l-harâm içre er bilil] kılmışı teg eşit kork sına

    Muʿînü’l-Mürîd · 20 Aralık 1313–19 Ocak 1314 · PDF s. 115

    Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.

    bu cümlege bergü biri hem reva 231 atağa reva yok anağa takı oğul ahtığ uluk neçe asrakı

    Muʿînü’l-Mürîd · 20 Aralık 1313–19 Ocak 1314 · PDF s. 126

    Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.

    Kaynak dayanağını aç (1)

    Toparlı, Recep ve Mustafa Argunşah (2008). Muʿînü’l-Mürîd: İnceleme–Metin–Çeviri–Dizin–Tıpkıbasım. Ankara: Türk Dil Kurumu.

    Dörtlük ve dize düzeyinde özgün metin, çeviri ve eksiksiz biçim dizini.

  2. 2

    1400–1500

    Eski Anadolu Türkçesi

    Tarihsel kaynak

    Tarihleme dayanağı: eserin telif veya dil katmanı için yaklaşık dönem

    Biçim: ana, anaya, anadan, anam, anamun, anamı, anama, anamdan, anan, anandur, ananun, ananı, anana, anası, anası-y-ile, anasınun, anasını, anasına · ad

    Dönem anlamı

    Çocuğu doğuran ve aile bağı içinde büyüten kadın.

    anlam ve biçim sürekliliği

    Dede Korkut'ta çocuğun soyunu bilen, öğüt ve şefkat veren kadın ebeveyn; çok sayıda iyelik ve durum ekiyle tanıklanır.

    Günümüze uzanan değişim

    Ana biçimi sürmüş, anne yakın anlamlı ve yaygın biçim olarak yanında yer almıştır.

    Canlı sözlükteki güncel anlam kimliğiyle denetlendi.

    Birincil metin tanıklarını aç (2)
    didi || 6 6u]V3 imdi bu | işdeJV4 işte || 7 söz]V4 sözler || 8 müşkilini. . . ider-idi]V6 müşkilin h. iderdi\ korkut ataya]V5 ana || 9 tanışmaymça] D9 | her ne ki]V5 ne-kim ol | buyursa]V6 buyurursa | iderler-idi:]V6 iderlerdi || 10 sözin... iderler idi]

    Dede Korkut Kitabı · 15. yüzyılın ortaları veya ikinci yarısı · PDF s. 93

    Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.

    Kızağuça kaymaymça yol alınmaz, kara polad öz kılıcı çalmayınça11 karım dönmez, er mahna kıymayınça adı çıkmaz. Kız anadan görmeyinçe12 öğüt almaz, oğul atadan görmeyinçe şufra çekmez.

    Dede Korkut Kitabı · 15. yüzyılın ortaları veya ikinci yarısı · PDF s. 94

    Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.

    Kaynak dayanağını aç (1)

    Dede Korkut Kitabı II: İndeks–Gramer (1997). Hazırlayan Muharrem Ergin. Ankara: Türk Dil Kurumu.

    Madde, yan biçim, (PHP 3, PHP 4) ve metin sayfası-satır gönderimleri için ana dizin.

  3. 3

    Canlı Bitigçi sözlük kaydı

    Günümüz Türkçesi

    Güncel sözlük

    Biçim: ana

    1. güncel anlam

    → anne

    2. güncel anlam

    Doğurarak veya yumurtlayarak yeni bireyleri dünyaya getiren dişi ebeveyn; ilgili: → dişi.

    3. güncel anlam

    Bir inanç geleneğinde manevi konumuyla yüceltilen kadınları onurlandıran unvan; ilgili: → saygı.

    4. güncel anlam

    İleri yaştaki bir kadına yakınlık ve hürmet göstermek üzere yöneltilen sesleniş; ilgili: → hitap.

    5. güncel anlam

    → velinimet

    6. güncel anlam

    Getiri veya ek masraflar dışında, ödünç ilişkide esas alınan para miktarı; ilgili: → anapara.

    7. güncel anlam

    → temel

    8. güncel anlam

    Uzaydaki konumu bir bağıntıya göre değişirken iki boyutlu bir şekil üreten doğru veya eğri niteliğinde; ilgili: → yüzey.

Yöntem ve tarih sınırları

Tarihsel basamaklar yalnız editoryal olarak denetlenmiş tarihsel tanım ve çağdaş anlam bağlantılarından kurulur; aynı yazımlı ham derlem eşleşmeleri anlam değişimi iddiasına dönüştürülmez.

Tarihler eser veya yazıt tarihleridir; bir anlamın dilde ilk ya da son kez kullanıldığı tarihi göstermez. Günümüz basamağı canlı sözlük durumudur.

Harezm Türkçesianaad
Kaynak çevriyazıları:Muʿînü’l-Mürîd: ana, anadın, anaġa

Transkripsiyon notu: Yayınların çevriyazıları kaynak başına korunmuştur. Muʿînü’l-Mürîd: ana, anadın, anaġa. Sade karşılıklar yalnız arama anahtarıdır.

Bağlama dayalı özgün Bitigçi tanımı: Bir çocuğu dünyaya getiren kadın; soy ve aile ilişkisinde kadın ebeveyn.

Tarihsel bağlam: Muʿînü’l-Mürîd’in aile ve soy bağlamlarında ana, ayrılma ve yönelme ekleriyle birlikte tanıklanır.

Anlamsal gelişim notu: Ana biçimi tarihsel ve çağdaş kullanımda sürerken anne yan biçimi yaygınlaşmıştır.

Çağdaş arama bağı: ana, anne · anlam ve biçim sürekliliği · kaynak biçimi, bağlam, anlam bağı ve özgün tanım denetimli

Kaynaklarda tanıklanan biçimler

  • ana (yalın biçim)
    Tanıklık: Muʿînü’l-Mürîd, 162/3 (dörtlük/dize)
  • anadın ((PHP 3, PHP 4))
    Tanıklık: Muʿînü’l-Mürîd, 259/1 (dörtlük/dize)
  • anaġa ((PHP 3, PHP 4))
    Tanıklık: Muʿînü’l-Mürîd, 231/1 (dörtlük/dize)
Eski Anadolu Türkçesianaad
Kaynak çevriyazıları:Dede Korkut Kitabı: ana, anaya, anadan, anam, anamun, anamı, anama, anamdan, anan, anandur, ananun, ananı, anana, anası, anası-y-ile, anasınun, anasını, anasına

Transkripsiyon notu: Yayınların çevriyazıları kaynak başına korunmuştur. Dede Korkut Kitabı: ana, anaya, anadan, anam, anamun, anamı, anama, anamdan, anan, anandur, ananun, ananı, anana, anası, anası-y-ile, anasınun, anasını, anasına. Sade karşılıklar yalnız arama anahtarıdır.

Bağlama dayalı özgün Bitigçi tanımı: Çocuğu doğuran ve aile bağı içinde büyüten kadın.

Tarihsel bağlam: Dede Korkut'ta çocuğun soyunu bilen, öğüt ve şefkat veren kadın ebeveyn; çok sayıda iyelik ve durum ekiyle tanıklanır.

Anlamsal gelişim notu: Ana biçimi sürmüş, anne yakın anlamlı ve yaygın biçim olarak yanında yer almıştır.

Çağdaş arama bağı: ana, anne · anlam ve biçim sürekliliği · kaynak biçimi, bağlam, anlam bağı ve özgün tanım denetimli

Kaynaklarda tanıklanan biçimler

  • ana (yalın biçim)
    Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 4-10, 5-5, 6-13, 28-4, 28-5, 28-10, 53-6, 53-7, 53-11, 53-12, 54-8, 54-10, 54-13, 117-10, 134-5, 136-12, 164-4, 164-8, 164-11, 175-6, 177-2, 194-11, 257-8, 258-1, 258-12, 259-1, 259-3, 259-11, 259-12, 260-3, 262-5, 262-10, 282-10, 282-12 (metin sayfası–satır)
  • anaya ((PHP 3, PHP 4))
    Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 98-3 (metin sayfası–satır)
  • anadan ((PHP 3, PHP 4))
    Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 3-11, 179-10, 210-1 (metin sayfası–satır)
  • anam ((PHP 3, PHP 4))
    Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 24-2, 44-8, 58-3, 136-2, 143-8, 143-13, 144-6, 144-11, 145-7, 145-8, 162-6, 177-13, 191-9, 194-8, 232-1 (metin sayfası–satır)
  • anamun ((PHP 3, PHP 4))
    Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 24-2, 95-6, 136-5, 190-5 (metin sayfası–satır)
  • anamı ((PHP 3, PHP 4))
    Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 57-6, 58-4, 95-11, 143-11, 223-6, 232-5 (metin sayfası–satır)
  • anama ((PHP 3, PHP 4))
    Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 143-10, 166-9, 262-3 (metin sayfası–satır)
  • anamdan ((PHP 3, PHP 4))
    Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 262-4 (metin sayfası–satır)
  • anan ((PHP 3, PHP 4))
    Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 26-13, 28-12, 35-7, 47-10, 66-6, 122-4, 146-6, 146-8, 147-4, 165-13, 168-2, 187-5, 213-2, 284-4, 304-1 (metin sayfası–satır)
  • anandur ((PHP 3, PHP 4))
    Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 164-2 (metin sayfası–satır)
  • ananun ((PHP 3, PHP 4))
    Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 282-5 (metin sayfası–satır)
  • ananı ((PHP 3, PHP 4))
    Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 58-10, 65-5, 176-3, 224-13, 259-6, 267-10 (metin sayfası–satır)
  • anana ((PHP 3, PHP 4))
    Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 98-8, 164-3 (metin sayfası–satır)
  • anası ((PHP 3, PHP 4))
    Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 27-1, 29-1, 38-9, 59-5, 91-1, 91-6, 117-10, 118-13, 134-13, 137-8, 140-5, 141-3, 164-11, 164-12, 165-8, 194-6, 194-8, 195-1, 217-11, 220-11, 224-2, 258-2, 262-13, 283-1 (metin sayfası–satır)
  • anası-y-ile ((PHP 3, PHP 4))
    Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 20-5, 246-9, 256-5 (metin sayfası–satır)
  • anasınun ((PHP 3, PHP 4))
    Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 20-3, 28-3, 31-2, 55-2, 169-5, 169-7, 177-5, 224-2, 224-3, 225-7, 257-7, 263-2 (metin sayfası–satır)
  • anasını ((PHP 3, PHP 4))
    Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 40-7, 267-7 (metin sayfası–satır)
  • anasına ((PHP 3, PHP 4))
    Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 86-4, 94-7, 117-3, 164-4, 234-6, 258-11, 282-9, 290-9, 299-9 (metin sayfası–satır)
Kaynak yayınlar ve okuma notu

Toparlı, Recep ve Mustafa Argunşah (2008). Muʿînü’l-Mürîd: İnceleme–Metin–Çeviri–Dizin–Tıpkıbasım. Ankara: Türk Dil Kurumu.

Dede Korkut Kitabı II: İndeks–Gramer (1997). Hazırlayan Muharrem Ergin. Ankara: Türk Dil Kurumu.

Yayın yılı, sözcüğün ilk kullanım tarihi değildir. Çağdaş madde bağlantıları kaynak yayındaki anlam karşılığı ve biçim denetimiyle kurulmuştur; tek başına ses benzerliği tarihsel akrabalık kanıtı sayılmaz.

BD Bağlam Gösterimi · ana

Not: Bu bölümde gösterilen cümleler, derlem cümle seçme algoritmasının otomatik seçimleridir. Cümlelerdeki görüş, ifade ve içerikler kaynak metinlere aittir; Bitigçi’yi bağlamaz ve Bitigçi’nin görüşünü ya da tutumunu yansıtmaz.

Sayfadaki özellikler henüz yüklenmedi. Lütfen kısa bir süre bekleyiniz.

Sonuçların yüklenmesi için hesaplama yapılıyor.

Cite this entry

Preparing citation formats for the current entry.

Dilsel parmak izi, terimlik, kullanım sicili, yerleşme ve veri kalitesi tek profilden yükleniyor…

Related Entries

The definition, field tag and the word family partnership are selected in the dictionary entry.

Yazım ve Varyantlar Doğrulanmış ilişkiler, dönemsel sıklık ve kullanım payı

Panel açıldığında BD varyant verileri yüklenir.

İlk Tanık ve Yayılım Kaynak yayın tarihleri, Trust level ve yayılım aşamaları

Panel açıldığında BD tanık verileri yüklenir.