bütün

Bitigçi Sözlük Maddesi

bütün

(sıfat, isim)
· 6 meanings

Eksiksizlik, ayrılmamışlık ve tümünü kapsama

  1. 1.

    Eksiksiz

    (sıfat) → tam.

    Description source: BİTİGÇİ özgün içerik üretimi · 06.11.2026 20:14:39 · Türkiye saati (UTC+3)
  2. 2.

    Hiçbirini dışlamayan

    (sıfat) Adıyla anılan topluluğun veya alanın hiçbir üyesini dışarıda bırakmayan; ilgili: → eksiksiz.

    Description source: BİTİGÇİ özgün içerik üretimi · 06.11.2026 20:14:39 · Türkiye saati (UTC+3)
  3. 3.

    Paranın büyük birimi

    (sıfat) Daha küçük değerli birimlere değiştirilmemiş olan; ilgili: → para.

    Description source: BİTİGÇİ özgün içerik üretimi · 06.11.2026 20:14:39 · Türkiye saati (UTC+3)
  4. 4.

    Ayrılmamış

    (sıfat) Bölünmeden veya kesilmeden tek bir gövde hâlinde duran; ilgili: → parça.

    Description source: BİTİGÇİ özgün içerik üretimi · 06.11.2026 20:14:39 · Türkiye saati (UTC+3)
  5. 5.

    Birleşik varlık

    (isim) Kendisini oluşturan bölümleriyle birlikte tek varlık olarak ele alınan şey; ilgili: → parça.

    Description source: BİTİGÇİ özgün içerik üretimi · 06.11.2026 20:14:39 · Türkiye saati (UTC+3)
  6. 6.

    Birlik hâli

    (isim) Ögelerin birbirinden kopmadan tek yapı içinde birleşmesiyle ortaya çıkan birlik; ilgili: → parça.

    Description source: BİTİGÇİ özgün içerik üretimi · 06.11.2026 20:14:39 · Türkiye saati (UTC+3)

ADVANCED ANALYSES

bütün etymology and historical periods

Bütün, Eski Türkçe büt- 'tamamlanmak, bitmek' fiilinden -(ü)n ekiyle türemiş bir sözdür; Modern Turkishndeki bit- fiili de aynı kökün ünlüsü değişmiş devamıdır. İlk tanıkları Uygur metinlerinde 'tam, eksiksiz' anlamıyla görülür; Karahanlı döneminde 'doğru, güvenilir' kişi ve 'sağ, sahih' para için de kullanılır. Old Anatolian Turkishnde bütün et- 'kırığı bitiştirip sağlam hâle getirmek' gibi kalıplar vardır. Zarf olarak 'tamamıyla' anlamı ve bütün bütün, büsbütün pekiştirmeleri de aynı sıfattan gelişmiştir. Sözün Arapçadan geldiği düşüncesi ETDES'te kesin biçimde reddedilir.

  1. 9. yüzyıl · Old Uyghur Turkish: bütün, pütün, büdün
  2. 11. yüzyıl · Karakhanid Turkish: bütün
  3. 13. yüzyıl · Kipchak Turkish: bütün
  4. 13. yüzyıl · Old Anatolian Turkish: bütün, bitün
  5. 14. yüzyıl · Khwarezmian Turkish: bütün
  6. 15. yüzyıl · Chagatai Turkish: bütün
  7. 17. yüzyıl · Ottoman Turkish: bütün
  8. 19. yüzyıl · Ottoman Turkish: bütün
  9. 20. yüzyıl · Modern Turkish: bütün
Etimoloji Atlası'nda köken yolculuğunu aç

Historical vocabulary

Patterns across historical periods of Turkish

Open / close

Earliest historical attestation: 11. yüzyıl sonu–12. yüzyılın ilk yarısı · Atebetü’l-Hakayık · PDF s. 34

yazarın kaynakta verilen yaşama döneminden türetilen telif aralığı. Kaynak, Edib Ahmed'in 11. yüzyıl sonlarıyla 12. yüzyılın ilk yarısında yaşadığını bildirir; kesin telif yılı verilmez. Tarih dayanağı: Giriş, PDF s. 7

Anlamsal gelişim çizgisi

İlk kayıttan günümüz Türkçesine

3 denetlenmiş basamak

1100–1300 · Karakhanid Turkish kaydından canlı Bitigçi sözlük anlamlarına uzanan sıra. Aynı yazımlı ham tanıklar tek başına anlam değişimi sayılmaz.

Denetlenmiş ilişki türleri: anlam daralması ve sözcüksel ayrışma · sözcüksel değişimle anlam alanı sürekliliği

  1. 1

    1100–1300

    Karakhanid Turkish

    Historical source

    Tarihleme dayanağı: yaklaşık telif dönemi · nüsha ve dil katmanı için yaklaşık dönem

    Biçim: ḳamuġ, kamug, ḳamuġḳa, ḳamuġları, ḳamuġnı · sıfat, zamir

    Dönem anlamı

    Bir topluluk veya varlıklar kümesindeki hiçbir üyeyi dışarıda bırakmayan bütün, hepsi.

    anlam daralması ve sözcüksel ayrışma

    Atebetü’l-Hakayık ve Rylands tercümesinde ḳamuġ, insanlar veya varlıklar üzerinde eksiksiz kapsama kuran niceleyici olarak kullanılır.

    Günümüze uzanan değişim

    Ḳamuġın genel niceleyici işlevini çağdaş bütün ve hepsi sürdürür; kamu ise toplulukla ilgili daha dar ve kurumsal bir anlam geliştirmiştir.

    Canlı sözlükteki güncel anlam kimliğiyle denetlendi.

    Open primary-text attestations (2)
    1 46 bu tildin kim edgü kim isiz irür 147 işit büt bu sözke kamug tengde ten 148 kopup tikle yüknüp tazarru kılur

    Atebetü’l-Hakayık · 11. yüzyıl sonu–12. yüzyılın ilk yarısı · PDF s. 34

    Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.

    170 sözingdin özüngke ökünç kilmesün 171 kamug yaşru işing bolup aşkara 172 bu körgen işitgen sanga külmesün

    Atebetü’l-Hakayık · 11. yüzyıl sonu–12. yüzyılın ilk yarısı · PDF s. 36

    Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.

    Open supporting sources (2)

    Edib Ahmed Yüknekî (2016). Atebetü’l-Hakayık. Çeviren: Ayşegül Çakan. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.

    Yandex yerel kitaplığındaki numaralı özgün dize metni; biçim ve dize tanıklığı.

    Ata, Aysu (2019). Karakhanid Turkishnde İlk Kur’an Tercümesi (Rylands Nüshası: Giriş–Metin–Notlar–Dizin). 3. baskı. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.

    Yandex yerel kitaplığındaki metin ve eksiksiz Türkçe dizin; cilt, yaprak, satır, sure ve ayet tanıklığı.

  2. 2

    1300–1400

    Khwarezmian Turkish

    Historical source

    Tarihleme dayanağı: eserin telif veya dil katmanı için yaklaşık dönem

    Biçim: barça · niceleyici

    Dönem anlamı

    Sözü edilen topluluğun veya varlık kümesinin hiçbir üyesini dışarıda bırakmayan bütün.

    sözcüksel değişimle anlam alanı sürekliliği

    Harezmli Hâfız’ın gazellerinde barça, dostların tamamından ayrılmayı, tüm inanç ve kuşku alanını ve sevgililer topluluğunun bütününü kapsayan niceleyicidir.

    Günümüze uzanan değişim

    Barça tarihsel ve bazı çağdaş Türk lehçelerinde yaşarken Modern Turkishnde genel niceleyici işlevini bütün, hepsi ve hep sürdürür.

    Canlı sözlükteki güncel anlam kimliğiyle denetlendi.

    Open primary-text attestations (2)
    3 işikining itlerige aşna bolup körüng Barça yar u dostdın bigane boldum akıbet 4 Firkat otıga yanıp yanmay revan candın kiçip

    Harezmli Hâfız Divanı’ndan Seçmeler · 15. yüzyılın ilk yarısı (1435 veya öncesi) · PDF s. 95

    Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.

    5 Geh naz u gah gamze bile sındurur köngül Leşker-şikenlik içre anıng barça sazı bar 6 Biçarega muhabbetide ta'na kılmangız

    Harezmli Hâfız Divanı’ndan Seçmeler · 15. yüzyılın ilk yarısı (1435 veya öncesi) · PDF s. 133

    Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.

    Open supporting sources (1)

    Toparlı, Recep (1994). Harezmli Hâfız Divanı’ndan Seçmeler. Ankara: Kültür Bakanlığı.

    Yandex yerel kitaplığındaki numaralı gazel metni ve yayına özgü işaretsiz sözlük biçimleri.

  3. 3

    Canlı Bitigçi sözlük kaydı

    Günümüz Türkçesi

    Current dictionary

    Biçim: bütün

    1. güncel anlam

    → tam

    2. güncel anlam

    Adıyla anılan topluluğun veya alanın hiçbir üyesini dışarıda bırakmayan; ilgili: → eksiksiz.

    3. güncel anlam

    Daha küçük değerli birimlere değiştirilmemiş olan; ilgili: → para.

    4. güncel anlam

    Bölünmeden veya kesilmeden tek bir gövde hâlinde duran; ilgili: → parça.

    5. güncel anlam

    Kendisini oluşturan bölümleriyle birlikte tek varlık olarak ele alınan şey; ilgili: → parça.

    6. güncel anlam

    Ögelerin birbirinden kopmadan tek yapı içinde birleşmesiyle ortaya çıkan birlik; ilgili: → parça.

Method and dating limitations

Tarihsel basamaklar yalnız editoryal olarak denetlenmiş tarihsel tanım ve çağdaş anlam bağlantılarından kurulur; aynı yazımlı ham derlem eşleşmeleri anlam değişimi iddiasına dönüştürülmez.

Tarihler eser veya yazıt tarihleridir; bir anlamın dilde ilk ya da son kez kullanıldığı tarihi göstermez. Günümüz basamağı canlı sözlük durumudur.

Karakhanid Turkishḳamuġsıfat, zamir
Kaynak çevriyazıları:Atebetü’l-Hakayık: kamugİlk Kur’an Tercümesi (Rylands): ḳamuġḳa, ḳamuġları, ḳamuġnı

Transkripsiyon notu: Kaynak çevriyazısındaki ḳ, ġ işaretleri korunmuştur. Atebetü’l-Hakayık baskısının işaretsiz çevriyazısı kendi tanıklarında aynen bırakılmıştır; işaretsiz biçimler yalnız aramada eş değer anahtar olarak kullanılır.

Bağlama dayalı özgün Bitigçi tanımı: Bir topluluk veya varlıklar kümesindeki hiçbir üyeyi dışarıda bırakmayan bütün, hepsi.

Historical context: Atebetü’l-Hakayık ve Rylands tercümesinde ḳamuġ, insanlar veya varlıklar üzerinde eksiksiz kapsama kuran niceleyici olarak kullanılır.

Anlamsal gelişim notu: Ḳamuġın genel niceleyici işlevini çağdaş bütün ve hepsi sürdürür; kamu ise toplulukla ilgili daha dar ve kurumsal bir anlam geliştirmiştir.

Çağdaş arama bağı: bütün, hepsi · anlam daralması ve sözcüksel ayrışma · kaynak biçimi, anlam bağı ve özgün tanım denetimli

Kaynaklarda tanıklanan biçimler

  • kamug (yalın biçim)
    Tanıklık: Atebetü’l-Hakayık, 147. dize
  • ḳamuġḳa (inflected form)
    Tanıklık: İlk Kur’an Tercümesi (Rylands), 26. cilt, 10a yaprağı, 2. satır; 4. sure, 33. ayet
  • ḳamuġları (inflected form)
    Tanıklık: İlk Kur’an Tercümesi (Rylands), 36. cilt, 85a yaprağı, 1. satır; 44. sure, 40. ayet
  • ḳamuġnı (inflected form)
    Tanıklık: İlk Kur’an Tercümesi (Rylands), 33. cilt, 55a yaprağı, 2. satır; 34. sure, 40. ayet
Khwarezmian Turkishbarçaniceleyici
Kaynak çevriyazıları:Harezmli Hâfız Divanı: barça

Transkripsiyon notu: Yayınların çevriyazıları kaynak başına korunmuştur. Harezmli Hâfız Divanı: barça. Sade karşılıklar yalnız arama anahtarıdır.

Bağlama dayalı özgün Bitigçi tanımı: Sözü edilen topluluğun veya varlık kümesinin hiçbir üyesini dışarıda bırakmayan bütün.

Historical context: Harezmli Hâfız’ın gazellerinde barça, dostların tamamından ayrılmayı, tüm inanç ve kuşku alanını ve sevgililer topluluğunun bütününü kapsayan niceleyicidir.

Anlamsal gelişim notu: Barça tarihsel ve bazı çağdaş Türk lehçelerinde yaşarken Modern Turkishnde genel niceleyici işlevini bütün, hepsi ve hep sürdürür.

Çağdaş arama bağı: bütün, hepsi, hep · sözcüksel değişimle anlam alanı sürekliliği · kaynak biçimi, bağlam, anlam bağı ve özgün tanım denetimli

Kaynaklarda tanıklanan biçimler

  • barça (yalın biçim)
    Tanıklık: Harezmli Hâfız Divanı, 20. gazel, 1. beyit; 50. gazel, 3. beyit; 54. gazel, 3. beyit; 90. gazel, 4. beyit

Bu kaynak kapsamındaki tanıklarda ayrıca çekimli bir biçim kaydedilmemiştir.

Corpus lines from historical sources

Her satır kendi kaynak birimini korur; farklı maddelerin metinleri birleştirilmez.

üze, erenlerke ülüş ^andın kim kazğandılar, (2) urağutlarka üjüş andın kim kazğandılar, (3) tilengler Tangndm artuklukındın, [lOal] Ol Tangn erür kamuğ nengni bilgen.

Karakhanid Turkish · Karakhanid Turkish Rylands Kur’an Tercümesi · yaklaşık 12–13. yüzyıl · PDF s. 48 · çevriyazı güveni B

33 (2) Kamuğka kıldımız miras oğlanlar, andın kim (3) kodtı ata ana hem yağuklar, [lOblj anlar kim badı andlarıngız, (2) beıing olarka ülüşlerini. Ol Tangn erür (3)

Karakhanid Turkish · Karakhanid Turkish Rylands Kur’an Tercümesi · yaklaşık 12–13. yüzyıl · PDF s. 49 · çevriyazı güveni B

Source publications and reading notes

Ata, Aysu (2019). Karakhanid Turkishnde İlk Kur’an Tercümesi (Rylands Nüshası: Giriş–Metin–Notlar–Dizin). 3. baskı. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.

Edib Ahmed Yüknekî (2016). Atebetü’l-Hakayık. Çeviren: Ayşegül Çakan. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.

Toparlı, Recep (1994). Harezmli Hâfız Divanı’ndan Seçmeler. Ankara: Kültür Bakanlığı.

Yayın yılı, sözcüğün ilk kullanım tarihi değildir. Çağdaş madde bağlantıları kaynak yayındaki anlam karşılığı ve biçim denetimiyle kurulmuştur; tek başına ses benzerliği tarihsel akrabalık kanıtı sayılmaz.

BD Bağlam Gösterimi · bütün

Note: The sentences in this section are selected automatically by the corpus sentence-selection algorithm. Their views, wording and content belong to the source texts; they do not bind Bitigçi or represent its views or position.

Sayfadaki özellikler henüz yüklenmedi. Lütfen kısa bir süre bekleyiniz.

Sonuçların yüklenmesi için hesaplama yapılıyor.

Cite this entry

Preparing citation formats for the current entry.

Dilsel parmak izi, terimlik, kullanım sicili, yerleşme ve veri kalitesi tek profilden yükleniyor…

Related Entries

The definition, field tag and the word family partnership are selected in the dictionary entry.

Spelling and Variants Verified relationships, frequency by period and usage share

Panel açıldığında BD varyant verileri yüklenir.

Earliest Attestation and Dispersion Source publication dates, confidence level and stages of dispersion

Panel açıldığında BD tanık verileri yüklenir.