değerli

720–735 · Orhon Türkçesi kaydından canlı Bitigçi sözlük anlamlarına uzanan sıra. Aynı yazımlı ham tanıklar tek başına anlam değişimi sayılmaz.

Denetlenmiş ilişki türleri: anlam ve biçim sürekliliği · mecazlaşmayla anlam genişlemesi

1. 1

   720–735

   Orhon Türkçesi

   Tarihsel kaynak

   Tarihleme dayanağı: yazıtların dikiliş tarihi aralığı · yazıtların yaklaşık dikiliş tarihleri

   Biçim: ağır · sıfat

   Dönem anlamı

   Kaldırılması güç olacak ölçüde çok ağırlığı bulunan; bağlama göre değer ve önem taşıyan.

   anlam ve biçim sürekliliği

   Canlı sözlükteki güncel anlam kimliğiyle denetlendi.

   Birincil metin tanıklarını aç (2)

   s(e)b(i)n(i)p : ton(ı)tm(ı)ş közi : yüg(e)rü körti : bödke : öz(ü)m ol(u)r(u)p : bunça : (a)g(ı)r törüg : tört : bul(u)nd(a)kı : [............. ]d(i)m : üze : kök t(e)nri (a)s[ra y(a)g(ı)z y(e)r

   Bilge Kağan Yazıtı · 20 Eylül 735 · PDF s. 56

   Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.

   (e)rt(i)nü : tim(a)g : itdi : ögd[i........ k](a)n(ı)m k(a)g(a)n [üç(ü)n] (a)g(ı)r t(a)ş(ı)g : yog(a)n ıg : türük b(e)gl(e)r : bod(u)n : [it(i)p y(a)r(a)t(ı)p k(e)l]ürti : öz(ü)me : bünça [.................... ]

   Bilge Kağan Yazıtı · 20 Eylül 735 · PDF s. 74

   Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.

   Kaynak dayanağını aç (2)

   Tekin, Talât (2020). Orhon Yazıtları. 6. baskı. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.

   Kül Tigin ve Bilge Kağan metinleri, açıklamaları ve tam sözlük-dizin; tarihsel biçim ve satır konumlarının ana dizin kaynağı.

   Tekin, Talât (1998). Orhon Yazıtları: Kül Tigin, Bilge Kağan, Tunyukuk. 2. baskı. İstanbul: Simurg.

   Üç yazıtın Eski Türkçe yazı çevrimi ve karşılıklı metin yayını; biçim ve satır denetimi.

2. 2

   1069–1070

   Karahanlı Türkçesi

   Tarihsel kaynak

   Tarihleme dayanağı: eserin yazılış dönemi

   Biçim: aġır, aġırı · sıfat

   Dönem anlamı

   Toplumsal değeri, saygınlığı veya manevi ağırlığı yüksek olan.

   mecazlaşmayla anlam genişlemesi

   Kutadgu Bilig’de kişiye ve değere yönelen aġır kullanımları fiziksel ağırlıktan saygınlık ve kıymet alanına geçen mecazı gösterir.

   Günümüze uzanan değişim

   Fiziksel ağırlıktan değer ve saygınlığa uzanan mecaz kolu çağdaş ağır, değerli ve kıymetli kullanımlarıyla sürer.

   Canlı sözlükteki güncel anlam kimliğiyle denetlendi.

   Birincil metin tanıklarını aç (2)

   yaşıl köktin indi yaġız yirke söz sözi birle yalŋuḳ aġır ḳıldı öz

   Kutadgu Bilig · 1069–1070 · KB 210 · Kaynakta aç

   Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.

   sini bilsü ötrü yüzüŋ körsüni uçuz tutmasunı aġır tutsunı

   Kutadgu Bilig · 1069–1070 · KB 540 · Kaynakta aç

   Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.

   Kaynak dayanağını aç (2)

   Arat, Reşid Rahmeti (1979). Kutadgu Bilig III: İndeks. İndeksi neşre hazırlayanlar: Kemal Eraslan, Osman F. Sertkaya ve Nuri Yüce. İstanbul: Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü.

   Madde, anlam, (PHP 3, PHP 4) ve beyit numarası için ana dizin.

   Arat, Reşid Rahmeti. Kutadgu Bilig I: Metin. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.

   Dizindeki biçimlerin beyit metninde karşılaştırıldığı eleştirmeli metin yayını.

3. 3

   Canlı Bitigçi sözlük kaydı

   Günümüz Türkçesi

   Güncel sözlük

   Biçim: değerli

   1. güncel anlam

   Maddi karşılığı, sağladığı yarar veya taşıdığı kişisel anlam nedeniyle korunmaya ve önem verilmeye uygun görülen. Aynı nesnenin piyasa fiyatı ile sahibi için anılarından doğan değeri farklı olabilir; ağır, kıymetli, kıymettar, muteber, zikıymet.