ağır

Bitigçi Sözlük Maddesi

ağır

(sıfat, isim, zarf, spor, mecaz)
· 17 meanings
  1. 1.

    (sıfat) Tartıldığında yüksek ağırlık gösteren, kaldırılırken veya taşınırken belirgin yük hissettiren (kişi, nesne); kilolu, sakil.

  2. 2.

    (sıfat) Çapı, boyutu büyük.

  3. 3.

    (sıfat) → yavaş.

  4. 4.

    (sıfat) → yoğun.

  5. 5.

    (sıfat) İşitme gücü azaldığı için sesleri ancak zorlanarak algılayabilen (kulak).

  6. 6.

    (sıfat, mecaz) Giyiminde, duruşunda veya görünüşünde aşırı süse yer vermeyen, ciddi ve ölçülü bir izlenim bırakan.

  7. 7.

    (sıfat) → değerli.

  8. 8.

    (sıfat, mecaz) → çetin.

  9. 10.

    (sıfat, mecaz) Taşıdığı yük veya yarattığı baskı yüzünden kişiyi bedensel ya da ruhsal olarak zorlayan (durum, sorumluluk); sakil.

  10. 11.

    (sıfat, mecaz) Söylendiğinde karşısındakini incitecek ölçüde sert olan (söz, eleştiri); dokunaklı, kırıcı.

  11. 12.

    (sıfat, mecaz) → ağırbaşlı.

  12. 13.

    (sıfat, mecaz) Yoğunluğu nedeniyle solunduğunda bunaltıcı ve rahatsız edici bir etki bırakan (koku).

  13. 14.

    (sıfat) → kısık.

  14. 15.

    (sıfat, mecaz) Davranışları yavaş olan.

  15. 16.

    (sıfat, mecaz) Yendikten sonra mideyi yoran, sindirilmesi uzun süren ve kişide dolgunluk hissi bırakabilen (yiyecek).

  16. 17.

    (isim, spor) → ağır sıklet.

  17. 18.

    (zarf) Hareketin veya konuşmanın hızını düşürerek, acele etmeden ve ölçülü bir ritimle.

ADVANCED ANALYSES

Tarihsel söz varlığı

Türkçenin tarihsel dönemlerindeki görünüm

Aç / kapat
Büyük Anlam Atlası'nda aç

İlk tarihsel tanık: 20 Eylül 735 · Bilge Kağan Yazıtı · PDF s. 56

yazıtın dikiliş tarihi. Kaynak, Çince yazıt ile Türkçe yazıtın tamamlanma süresinden hareketle anıtın 20 Eylül 735'te dikildiği sonucunu aktarır. Tarih dayanağı: Giriş, PDF s. 14

Anlamsal gelişim çizgisi

İlk kayıttan günümüz Türkçesine

5 denetlenmiş basamak

720–735 · Orhon Türkçesi kaydından canlı Bitigçi sözlük anlamlarına uzanan sıra. Aynı yazımlı ham tanıklar tek başına anlam değişimi sayılmaz.

Denetlenmiş ilişki türleri: anlam ve biçim sürekliliği · ses değişimiyle anlam sürekliliği · çok anlamlılığın sürekliliği

  1. 1

    720–735

    Orhon Türkçesi

    Tarihsel kaynak

    Tarihleme dayanağı: yazıtların dikiliş tarihi aralığı · yazıtların yaklaşık dikiliş tarihleri

    Biçim: ağır · sıfat

    Dönem anlamı

    Kaldırılması güç olacak ölçüde çok ağırlığı bulunan; bağlama göre değer ve önem taşıyan.

    anlam ve biçim sürekliliği

    Canlı sözlükteki güncel anlam kimliğiyle denetlendi.

    Birincil metin tanıklarını aç (2)
    s(e)b(i)n(i)p : ton(ı)tm(ı)ş közi : yüg(e)rü körti : bödke : öz(ü)m ol(u)r(u)p : bunça : (a)g(ı)r törüg : tört : bul(u)nd(a)kı : [............. ]d(i)m : üze : kök t(e)nri (a)s[ra y(a)g(ı)z y(e)r

    Bilge Kağan Yazıtı · 20 Eylül 735 · PDF s. 56

    Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.

    (e)rt(i)nü : tim(a)g : itdi : ögd[i........ k](a)n(ı)m k(a)g(a)n [üç(ü)n] (a)g(ı)r t(a)ş(ı)g : yog(a)n ıg : türük b(e)gl(e)r : bod(u)n : [it(i)p y(a)r(a)t(ı)p k(e)l]ürti : öz(ü)me : bünça [.................... ]

    Bilge Kağan Yazıtı · 20 Eylül 735 · PDF s. 74

    Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.

    Kaynak dayanağını aç (2)

    Tekin, Talât (2020). Orhon Yazıtları. 6. baskı. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.

    Kül Tigin ve Bilge Kağan metinleri, açıklamaları ve tam sözlük-dizin; tarihsel biçim ve satır konumlarının ana dizin kaynağı.

    Tekin, Talât (1998). Orhon Yazıtları: Kül Tigin, Bilge Kağan, Tunyukuk. 2. baskı. İstanbul: Simurg.

    Üç yazıtın Eski Türkçe yazı çevrimi ve karşılıklı metin yayını; biçim ve satır denetimi.

  2. 2

    1069–1070

    Karahanlı Türkçesi

    Tarihsel kaynak

    Tarihleme dayanağı: eserin yazılış dönemi

    Biçim: aġır, aġırı · sıfat

    Dönem anlamı

    Taşınması, kaldırılması ya da gerçekleştirilmesi belirgin güç gerektiren; yükü veya güçlüğü yüksek olan.

    anlam ve biçim sürekliliği

    Kutadgu Bilig’de aġır, somut yükün yanı sıra yapılması güç iş ve durumları niteleyen bağlamlarda kullanılır.

    Günümüze uzanan değişim

    aġır > ağır gelişiminde ġ işareti çağdaş ğ ile karşılanır; ağırlık ve güçlük anlamları süreklidir.

    Canlı sözlükteki güncel anlam kimliğiyle denetlendi.

    Birincil metin tanıklarını aç (2)
    yaşıl köktin indi yaġız yirke söz sözi birle yalŋuḳ aġır ḳıldı öz

    Kutadgu Bilig · 1069–1070 · KB 210 · Kaynakta aç

    Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.

    sini bilsü ötrü yüzüŋ körsüni uçuz tutmasunı aġır tutsunı

    Kutadgu Bilig · 1069–1070 · KB 540 · Kaynakta aç

    Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.

    Kaynak dayanağını aç (2)

    Arat, Reşid Rahmeti (1979). Kutadgu Bilig III: İndeks. İndeksi neşre hazırlayanlar: Kemal Eraslan, Osman F. Sertkaya ve Nuri Yüce. İstanbul: Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü.

    Madde, anlam, (PHP 3, PHP 4) ve beyit numarası için ana dizin.

    Arat, Reşid Rahmeti. Kutadgu Bilig I: Metin. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.

    Dizindeki biçimlerin beyit metninde karşılaştırıldığı eleştirmeli metin yayını.

  3. 3

    1200–1400

    Harezm Türkçesi

    Tarihsel kaynak

    Tarihleme dayanağı: eserin telif veya dil katmanı için yaklaşık dönem

    Biçim: aġır · sıfat

    Dönem anlamı

    Kaldırılması veya taşınması belirgin güç isteyen; iş ve durum için yapılması zor olan.

    ses değişimiyle anlam sürekliliği

    Mukaddimetü’l-Edeb’de aġır, hem ağırlık niteliği hem de bol- yardımcı fiiliyle ağırlaşmış durum bağlamında görünür.

    Günümüze uzanan değişim

    aġır > ağır gelişiminde çevriyazıdaki ġ çağdaş ğ ile karşılanır; fiziksel ağırlık ve güçlük anlamları sürer.

    Canlı sözlükteki güncel anlam kimliğiyle denetlendi.

    Kaynak dayanağını aç (1)

    Yüce, Nuri. Mukaddimetü’l-Edeb: Hvarizm Türkçesi ile Tercümeli Şuşter Nüshası — Giriş, Dil Özellikleri, Metin, İndeks. 2. baskı. Ankara: Türk Dil Kurumu.

    Kaynak çevriyazısı, kısa metin bağlamları ve metin sayfası-satır gönderimleri.

  4. 4

    1387–1500

    Eski Anadolu Türkçesi

    Tarihsel kaynak

    Tarihleme dayanağı: eserin telif veya dil katmanı için yaklaşık dönem

    Biçim: ağır, ağırın · sıfat

    Dönem anlamı

    Taşınması güç olacak ölçüde çok çeken; mecazen katlanması zor ya da değerli olan.

    çok anlamlılığın sürekliliği

    Dede Korkut'ta yük ve sorumluluk, Kâbûs-nâme'de tartı, yavaşlık ve yüksek değer çevreleri birlikte denetlendi.

    Günümüze uzanan değişim

    Somut ağırlıktan güçlük, yavaşlık ve önem bildiren soyut anlamlara uzanan çok anlamlılık sürmüştür.

    Canlı sözlükteki güncel anlam kimliğiyle denetlendi.

    Birincil metin tanıklarını aç (2)
    699 Garıblığ-ıla kana döner bağır Meşeldür yerinde taş olur ağır Garib ne kadar ulu (6) olursa bellüdür ki eli neye erer. Şol kadar iç ki dahi

    Şeyhoğlu Kâbûs-nâme Tercümesi · yaklaşık 1387 · PDF s. 112

    Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.

    değme kişi bilmez. Muhammed bin Zekeriyyâ eydür: “ ’Işkun devâsı oruç (14) dutmakdur veyâ ağır yük çekmekdür veya uzak sefer etmekdür veyâhod (15) çoh cimâ‘ etmek-dür. Ve eğer bir kişi[yi] sever-isen ki anı görmekde [34a] ve anur)

    Şeyhoğlu Kâbûs-nâme Tercümesi · yaklaşık 1387 · PDF s. 119

    Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.

    Kaynak dayanağını aç (2)

    Dede Korkut Kitabı II: İndeks–Gramer (1997). Hazırlayan Muharrem Ergin. Ankara: Türk Dil Kurumu.

    Madde, yan biçim, (PHP 3, PHP 4) ve metin sayfası-satır gönderimleri için ana dizin.

    Keykâvus bin İskender bin Veşmgîr (2016). Kâbûs-nâme. Tercüme eden Şeyhoğlu Sadru’d-dîn Mustafa; hazırlayan Enfel Doğan. Ankara: Türk Dil Kurumu.

    Çevriyazılı metin ile yazma yaprağı yüzü-satır gönderimli sözlük/dizin için ana kaynak.

  5. 5

    Canlı Bitigçi sözlük kaydı

    Günümüz Türkçesi

    Güncel sözlük

    Biçim: ağır

    1. güncel anlam

    Tartıldığında yüksek ağırlık gösteren, kaldırılırken veya taşınırken belirgin yük hissettiren (kişi, nesne); kilolu, sakil.

    2. güncel anlam

    Çapı, boyutu büyük

    3. güncel anlam

    → yavaş

    4. güncel anlam

    → yoğun

    5. güncel anlam

    İşitme gücü azaldığı için sesleri ancak zorlanarak algılayabilen (kulak).

    6. güncel anlam

    Giyiminde, duruşunda veya görünüşünde aşırı süse yer vermeyen, ciddi ve ölçülü bir izlenim bırakan.

    7. güncel anlam

    → değerli

    8. güncel anlam

    → çetin

    10. güncel anlam

    Taşıdığı yük veya yarattığı baskı yüzünden kişiyi bedensel ya da ruhsal olarak zorlayan (durum, sorumluluk); sakil.

    11. güncel anlam

    Söylendiğinde karşısındakini incitecek ölçüde sert olan (söz, eleştiri); dokunaklı, kırıcı.

    12. güncel anlam

    → ağırbaşlı

    13. güncel anlam

    Yoğunluğu nedeniyle solunduğunda bunaltıcı ve rahatsız edici bir etki bırakan (koku).

    14. güncel anlam

    → kısık

    15. güncel anlam

    Davranışları yavaş olan

    16. güncel anlam

    Yendikten sonra mideyi yoran, sindirilmesi uzun süren ve kişide dolgunluk hissi bırakabilen (yiyecek).

    17. güncel anlam

    → ağır sıklet

    18. güncel anlam

    Hareketin veya konuşmanın hızını düşürerek, acele etmeden ve ölçülü bir ritimle.

Yöntem ve tarih sınırları

Tarihsel basamaklar yalnız editoryal olarak denetlenmiş tarihsel tanım ve çağdaş anlam bağlantılarından kurulur; aynı yazımlı ham derlem eşleşmeleri anlam değişimi iddiasına dönüştürülmez.

Tarihler eser veya yazıt tarihleridir; bir anlamın dilde ilk ya da son kez kullanıldığı tarihi göstermez. Günümüz basamağı canlı sözlük durumudur.

Orhon Türkçesiağırsıfat

Bağlama dayalı özgün Bitigçi tanımı: Kaldırılması güç olacak ölçüde çok ağırlığı bulunan; bağlama göre değer ve önem taşıyan.

Çağdaş arama bağı: ağır · biçim ve anlam sürekliliği · kaynak biçimi ve özgün tanım denetimli

Kaynaklarda tanıklanan biçimler

  • ağır (yalın biçim)
    Tanıklık: Tengri Kağan Yazıtı, güney yüzü, 15. satır; Bilge Kağan Yazıtı, doğu yüzü, 2. satır

Bu kaynak kapsamındaki tanıklarda ayrıca çekimli bir biçim kaydedilmemiştir.

Karahanlı Türkçesiaġırsıfat
Kaynak çevriyazıları:Kutadgu Bilig III: İndeks: aġır, aġırı

Transkripsiyon notu: Kaynak çevriyazısındaki ġ işaretleri korunmuştur; işaretsiz biçimler yalnız aramada eş değer anahtar olarak kullanılır.

Bağlama dayalı özgün Bitigçi tanımı: Taşınması, kaldırılması ya da gerçekleştirilmesi belirgin güç gerektiren; yükü veya güçlüğü yüksek olan.

Tarihsel bağlam: Kutadgu Bilig’de aġır, somut yükün yanı sıra yapılması güç iş ve durumları niteleyen bağlamlarda kullanılır.

Anlamsal gelişim notu: aġır > ağır gelişiminde ġ işareti çağdaş ğ ile karşılanır; ağırlık ve güçlük anlamları süreklidir.

Çağdaş arama bağı: ağır · biçim değişimiyle anlam sürekliliği · kaynak biçimi, anlam bağı ve özgün tanım denetimli

Kaynaklarda tanıklanan biçimler

  • aġır (yalın biçim)
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 210, 900, 902, 903, 1054, 1056, 1200, 1248, 1281, 1507, 1603, 1835, 1836, 1874, 1875, 2066, 2147, 2257, 2569, 2641, 3013, 3117, 3328, 3347, 3676, 4085, 4101, 4337, 4520, 4838, 4873, 4950, 4999, 5115, 5238, 5580, 5870, 5910, 5963, 6135, 6187. beyitler
  • aġırı ((PHP 3, PHP 4))
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 1028, 6446. beyitler
Harezm Türkçesiaġırsıfat
Kaynak çevriyazıları:Mukaddimetü’l-Edeb: aġır

Transkripsiyon notu: Yayınların çevriyazıları kaynak başına korunmuştur. Mukaddimetü’l-Edeb: aġır. Sade karşılıklar yalnız arama anahtarıdır.

Bağlama dayalı özgün Bitigçi tanımı: Kaldırılması veya taşınması belirgin güç isteyen; iş ve durum için yapılması zor olan.

Tarihsel bağlam: Mukaddimetü’l-Edeb’de aġır, hem ağırlık niteliği hem de bol- yardımcı fiiliyle ağırlaşmış durum bağlamında görünür.

Anlamsal gelişim notu: aġır > ağır gelişiminde çevriyazıdaki ġ çağdaş ğ ile karşılanır; fiziksel ağırlık ve güçlük anlamları sürer.

Çağdaş arama bağı: ağır · ses değişimiyle anlam sürekliliği · kaynak biçimi, bağlam, anlam bağı ve özgün tanım denetimli

Kaynaklarda tanıklanan biçimler

  • aġır (yalın biçim)
    Tanıklık: Mukaddimetü’l-Edeb, 22-8, 23-1, 85-8, 168-3, 200-5 (metin sayfası–satır)

Bu kaynak kapsamındaki tanıklarda ayrıca çekimli bir biçim kaydedilmemiştir.

Eski Anadolu Türkçesiağırsıfat
Kaynak çevriyazıları:Dede Korkut Kitabı: ağır, ağırınKâbûs-nâme: ağır

Transkripsiyon notu: Yayınların çevriyazıları kaynak başına korunmuştur. Dede Korkut Kitabı: ağır, ağırın; Kâbûs-nâme: ağır. Sade karşılıklar yalnız arama anahtarıdır.

Bağlama dayalı özgün Bitigçi tanımı: Taşınması güç olacak ölçüde çok çeken; mecazen katlanması zor ya da değerli olan.

Tarihsel bağlam: Dede Korkut'ta yük ve sorumluluk, Kâbûs-nâme'de tartı, yavaşlık ve yüksek değer çevreleri birlikte denetlendi.

Anlamsal gelişim notu: Somut ağırlıktan güçlük, yavaşlık ve önem bildiren soyut anlamlara uzanan çok anlamlılık sürmüştür.

Çağdaş arama bağı: ağır · çok anlamlılığın sürekliliği · kaynak biçimi, bağlam, anlam bağı ve özgün tanım denetimli

Kaynaklarda tanıklanan biçimler

  • ağır (yalın biçim)
    Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 5-6, 25-6, 38-7, 40-7, 57-10, 75-5, 81-13, 89-4, 95-2, 104-7, 138-12, 139-4, 144-5, 146-3, 188-9, 233-1 (metin sayfası–satır)
  • ağırın ((PHP 3, PHP 4))
    Tanıklık: Dede Korkut Kitabı, 5-5 (metin sayfası–satır)
  • ağır (yalın biçim)
    Tanıklık: Kâbûs-nâme, 27b/5, 32b/2, 33b/14, 46a/8, 75b/7, 76b/4 (yaprak yüzü–satır)

Tarihsel derlem tanıkları

Yalnız birincil metin bölümünden alınan kaynak çevriyazıları gösterilir; arama için kullanılan sade anahtar metnin yerine geçmez.

kohulann dilkü bilür. Dün-ile karvan köçdügin turgay5 bilür. Oğul kimden olduğın ana bilür. Erün ağırın yiynisin6 at bilür. Ağır yükler zahmetin katır bilür. Ne yirde sızılar var-ise 7 çeken

Eski Anadolu Türkçesi · Dede Korkut Kitabı · 15. yüzyılın ortaları veya ikinci yarısı · PDF s. 95 · çevriyazı güveni B

Han babamun 6 katma ben varayım Ağır hazine bol leşker alayın Azğun 7 dinlü kâfire ben varayım

Eski Anadolu Türkçesi · Dede Korkut Kitabı · 15. yüzyılın ortaları veya ikinci yarısı · PDF s. 107 · çevriyazı güveni B

Kaynak yayınlar ve okuma notu

Tekin, Talât (1998). Orhon Yazıtları: Kül Tigin, Bilge Kağan, Tunyukuk. 2. baskı. İstanbul: Simurg.

Tekin, Talât (2020). Orhon Yazıtları. 6. baskı. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.

Arat, Reşid Rahmeti (1979). Kutadgu Bilig III: İndeks. İndeksi neşre hazırlayanlar: Kemal Eraslan, Osman F. Sertkaya ve Nuri Yüce. İstanbul: Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü.

Arat, Reşid Rahmeti. Kutadgu Bilig I: Metin. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.

Yüce, Nuri. Mukaddimetü’l-Edeb: Hvarizm Türkçesi ile Tercümeli Şuşter Nüshası — Giriş, Dil Özellikleri, Metin, İndeks. 2. baskı. Ankara: Türk Dil Kurumu.

Keykâvus bin İskender bin Veşmgîr (2016). Kâbûs-nâme. Tercüme eden Şeyhoğlu Sadru’d-dîn Mustafa; hazırlayan Enfel Doğan. Ankara: Türk Dil Kurumu.

Dede Korkut Kitabı II: İndeks–Gramer (1997). Hazırlayan Muharrem Ergin. Ankara: Türk Dil Kurumu.

Yayın yılı, sözcüğün ilk kullanım tarihi değildir. Çağdaş madde bağlantıları kaynak yayındaki anlam karşılığı ve biçim denetimiyle kurulmuştur; tek başına ses benzerliği tarihsel akrabalık kanıtı sayılmaz.

BD Bağlam Gösterimi · ağır

Not: Bu bölümde gösterilen cümleler, derlem cümle seçme algoritmasının otomatik seçimleridir. Cümlelerdeki görüş, ifade ve içerikler kaynak metinlere aittir; Bitigçi’yi bağlamaz ve Bitigçi’nin görüşünü ya da tutumunu yansıtmaz.

Sayfadaki özellikler henüz yüklenmedi. Lütfen kısa bir süre bekleyiniz.

Sonuçların yüklenmesi için hesaplama yapılıyor.

Cite this entry

Preparing citation formats for the current entry.

Dilsel parmak izi, terimlik, kullanım sicili, yerleşme ve veri kalitesi tek profilden yükleniyor…

Related Entries

ağırca ağırlık ağır ol! ağırlama ağır adım ağır koku ağırlamak sportiflik kondisyonsuzluk teknik faul almak bedensel hareketlilik yüksek yoğunluklu antrenman oyunsuzluk egzersiz yoğunluğu

The definition, field tag and the word family partnership are selected in the dictionary entry.

Yazım ve Varyantlar Doğrulanmış ilişkiler, dönemsel sıklık ve kullanım payı

Panel açıldığında BD varyant verileri yüklenir.

İlk Tanık ve Yayılım Kaynak yayın tarihleri, Trust level ve yayılım aşamaları

Panel açıldığında BD tanık verileri yüklenir.