bey

Bitigçi Sözlük Maddesi

bey

(isim, anatomi, tarih, askerlik)
· 9 meanings · 1 occurrences
  1. 1.

    (isim) Erkek adlarından sonra kullanılan saygı sözü.

  2. 2.

    (isim) Erkek özel adları yerine kullanılan bir söz.

  3. 3.

    (isim) → koca (I).

  4. 4.

    (isim) → as (II).

  5. 5.

    (isim) Erkek sıfatlarından sonra kullanılan bir saygı sözü.

  6. 6.

    (isim) Bir yörenin ileri gelen, zengin kişisi.

  7. 7.

    (isim, anatomi) Aşığın çukur yüzünün arkasındaki yumru bölge.

  8. 8.

    (isim, tarih) Küçük bir devletin veya beyliğin başında bulunan kimse.

  9. 9.

    (isim, askerlik) → komutan.

Tarihsel söz varlığı

Türkçenin tarihsel dönemlerindeki görünüm

Aç / kapat
Büyük Anlam Atlası'nda aç

İlk tarihsel tanık: 21 Ağustos 732 · Kül Tigin Yazıtı · PDF s. 30

yazıtın dikiliş ve Türkçe metninin tamamlanma tarihi. Kaynak, Türkçe yazıtın 21 Ağustos 732'de tamamlandığını ve anıtın dikiliş tarihinin de bu gün olması gerektiğini belirtir. Tarih dayanağı: Giriş, PDF s. 13

Anlamsal gelişim çizgisi

İlk kayıttan günümüz Türkçesine

4 denetlenmiş basamak

720–735 · Orhon Türkçesi kaydından canlı Bitigçi sözlük anlamlarına uzanan sıra. Aynı yazımlı ham tanıklar tek başına anlam değişimi sayılmaz.

Denetlenmiş ilişki türleri: kaynak yayındaki çağdaş anlam karşılığı · biçim değişimi ve anlam daralması · ses değişimiyle anlam sürekliliği

  1. 1

    720–735

    Orhon Türkçesi

    Tarihsel kaynak

    Tarihleme dayanağı: yazıtların dikiliş tarihi aralığı · yazıtların yaklaşık dikiliş tarihleri

    Biçim: beg, begin, begli · ad

    Dönem anlamı

    Yönetme yetkisi bulunan kişi için kullanılan unvan ve saygı sözü.

    kaynak yayındaki çağdaş anlam karşılığı

    Canlı sözlükteki güncel anlam kimliğiyle denetlendi.

    Birincil metin tanıklarını aç (2)
    t(e)bl(i)gin : kürl(ü)g<in> üçün : (a)rm(a)kçısin : üçün : in(i)li: (e)çili: kikşürtükin : üçün : b(e)gli: bod(u)nlıg : yon(a)şurtukin : üçün : türük : bod(u)n : ill(e)dük : ilin : ıçg(ı)nu : ıdm(ı)«

    Kül Tigin Yazıtı · 21 Ağustos 732 · PDF s. 30

    Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.

    tiy(i)n : (a)z bod(u)n(u)g : it(i)p : y(a)r[(a)t(ı)p. ] (KT D20) b(a)rs b(e)g : (e)rti : k(a)g(a)n (a)t : bunta : biz : birt(i)m(i)z : sin(i)l(i)m : kuunç(u)yug : birt(i)m(i)z : özi y(a)n(ı)ltı : k(a)g(a)nı :

    Kül Tigin Yazıtı · 21 Ağustos 732 · PDF s. 34

    Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.

    Kaynak dayanağını aç (2)

    Tekin, Talât (2020). Orhon Yazıtları. 6. baskı. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.

    Kül Tigin ve Bilge Kağan metinleri, açıklamaları ve tam sözlük-dizin; tarihsel biçim ve satır konumlarının ana dizin kaynağı.

    Tekin, Talât (1998). Orhon Yazıtları: Kül Tigin, Bilge Kağan, Tunyukuk. 2. baskı. İstanbul: Simurg.

    Üç yazıtın Eski Türkçe yazı çevrimi ve karşılıklı metin yayını; biçim ve satır denetimi.

  2. 2

    1069–1070

    Karahanlı Türkçesi

    Tarihsel kaynak

    Tarihleme dayanağı: eserin yazılış dönemi

    Biçim: beg, begde, begdin, begi, begig, begim, begin, beginde, begiñg, begiñge, begke, begler, begleri, beglerke · ad

    Dönem anlamı

    Bir ülke, topluluk veya görev alanı üzerinde buyurma ve yönetme yetkisi bulunan erkek yönetici ya da ileri gelen.

    biçim değişimi ve anlam daralması

    Kutadgu Bilig’de beg; yönetim, öğüt, hizmet ve halk ilişkileri içinde farklı iyelik, çokluk ve durum biçimleriyle görünür.

    Günümüze uzanan değişim

    Beg > bey gelişiminde son ünsüz değişirken yönetici ve saygın erkek anlamı sürmüş, çağdaş kullanımda kapsamı daralmıştır.

    Canlı sözlükteki güncel anlam kimliğiyle denetlendi.

    Birincil metin tanıklarını aç (2)
    bezendim begim boldı ḫaḳan uluġ ötündüm munu ḳolsa canım yuluġ

    Kutadgu Bilig · 1069–1070 · KB 85 · Kaynakta aç

    Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.

    yaġız yir ḳatındaḳı altun taş ol ḳalı çıḳsa begler başında tuş ol

    Kutadgu Bilig · 1069–1070 · KB 213 · Kaynakta aç

    Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.

    Kaynak dayanağını aç (2)

    Arat, Reşid Rahmeti (1979). Kutadgu Bilig III: İndeks. İndeksi neşre hazırlayanlar: Kemal Eraslan, Osman F. Sertkaya ve Nuri Yüce. İstanbul: Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü.

    Madde, anlam, (PHP 3, PHP 4) ve beyit numarası için ana dizin.

    Arat, Reşid Rahmeti. Kutadgu Bilig I: Metin. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.

    Dizindeki biçimlerin beyit metninde karşılaştırıldığı eleştirmeli metin yayını.

  3. 3

    1313–1314

    Harezm Türkçesi

    Tarihsel kaynak

    Tarihleme dayanağı: eserin telif veya dil katmanı için yaklaşık dönem

    Biçim: bėg · ad

    Dönem anlamı

    Yönetme yetkisi veya toplumsal üstünlüğü bulunan erkek; efendi.

    ses değişimiyle anlam sürekliliği

    Muʿînü’l-Mürîd’in 190/2 ve 232/2 tanıkları bėg sözcüğünü yönetici ve saygın erkek bağlamında kullanır.

    Günümüze uzanan değişim

    bėg > bey gelişiminde son ünsüz y’ye dönüşmüş; toplumsal unvan anlamı sürmüştür.

    Canlı sözlükteki güncel anlam kimliğiyle denetlendi.

    Birincil metin tanıklarını aç (2)
    190 bu altun kümişdin ayak çâreler kılur bay melik beg bu bi-çâreler eğer bermeseler bulardın zekât

    Muʿînü’l-Mürîd · 20 Aralık 1313–19 Ocak 1314 · PDF s. 120

    Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.

    232 biliıj awnı kim tutsa bolur anır) rahyyet vezir beg kerek sultamı) velî* aş tökerler ne kim aw tutar

    Muʿînü’l-Mürîd · 20 Aralık 1313–19 Ocak 1314 · PDF s. 126

    Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.

    Kaynak dayanağını aç (1)

    Toparlı, Recep ve Mustafa Argunşah (2008). Muʿînü’l-Mürîd: İnceleme–Metin–Çeviri–Dizin–Tıpkıbasım. Ankara: Türk Dil Kurumu.

    Dörtlük ve dize düzeyinde özgün metin, çeviri ve eksiksiz biçim dizini.

  4. 4

    Canlı Bitigçi sözlük kaydı

    Günümüz Türkçesi

    Güncel sözlük

    Biçim: bey

    1. güncel anlam

    Erkek adlarından sonra kullanılan saygı sözü

    2. güncel anlam

    Erkek özel adları yerine kullanılan bir söz

    3. güncel anlam

    → koca (I)

    4. güncel anlam

    → as (II)

    5. güncel anlam

    Erkek sıfatlarından sonra kullanılan bir saygı sözü

    6. güncel anlam

    Bir yörenin ileri gelen, zengin kişisi

    7. güncel anlam

    Aşığın çukur yüzünün arkasındaki yumru bölge

    8. güncel anlam

    Küçük bir devletin veya beyliğin başında bulunan kimse

    9. güncel anlam

    → komutan

Yöntem ve tarih sınırları

Tarihsel basamaklar yalnız editoryal olarak denetlenmiş tarihsel tanım ve çağdaş anlam bağlantılarından kurulur; aynı yazımlı ham derlem eşleşmeleri anlam değişimi iddiasına dönüştürülmez.

Tarihler eser veya yazıt tarihleridir; bir anlamın dilde ilk ya da son kez kullanıldığı tarihi göstermez. Günümüz basamağı canlı sözlük durumudur.

Orhon Türkçesibegad

Bağlama dayalı özgün Bitigçi tanımı: Yönetme yetkisi bulunan kişi için kullanılan unvan ve saygı sözü.

Çağdaş arama bağı: bey · kaynak yayındaki çağdaş anlam karşılığı · kaynak biçimi ve özgün tanım denetimli

Kaynaklarda tanıklanan biçimler

  • beg (yalın biçim)
    Tanıklık: Kül Tigin Yazıtı, doğu yüzü, 20. satır
  • begin ((PHP 3, PHP 4))
    Tanıklık: Kül Tigin Yazıtı, doğu yüzü, 33. satır
  • begli ((PHP 3, PHP 4))
    Tanıklık: Kül Tigin Yazıtı, doğu yüzü, 6. satır; Bilge Kağan Yazıtı, doğu yüzü, 6. satır
Karahanlı Türkçesibegad
Kaynak çevriyazıları:Kutadgu Bilig III: İndeks: beg, begde, begdin, begi, begig, begim, begin, beginde, begiñg, begiñge, begke, begler, begleri, beglerke

Transkripsiyon notu: Kaynak çevriyazısındaki ñg işaretleri korunmuştur; işaretsiz biçimler yalnız aramada eş değer anahtar olarak kullanılır.

Bağlama dayalı özgün Bitigçi tanımı: Bir ülke, topluluk veya görev alanı üzerinde buyurma ve yönetme yetkisi bulunan erkek yönetici ya da ileri gelen.

Tarihsel bağlam: Kutadgu Bilig’de beg; yönetim, öğüt, hizmet ve halk ilişkileri içinde farklı iyelik, çokluk ve durum biçimleriyle görünür.

Anlamsal gelişim notu: Beg > bey gelişiminde son ünsüz değişirken yönetici ve saygın erkek anlamı sürmüş, çağdaş kullanımda kapsamı daralmıştır.

Çağdaş arama bağı: bey · biçim değişimi ve anlam daralması · kaynak biçimi, anlam bağı ve özgün tanım denetimli

Kaynaklarda tanıklanan biçimler

  • beg (yalın biçim)
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 235, 265, 322, 404, 405, 408, 410, 429, 457, 469, 597, 606, 674, 822, 840, 947, 958, 1424, 1602, 1609, 1658, 1759, 1760, 1779, 1789, 1879, 1881, 1882, 1884, 1924, 1934, 1936, 1950, 1953, 1966, 1971, 1977, 1985, 1987, 1989, 2005, 2014, 2016, 2024, 2027, 2038, 2043, 2056, 2060, 2070, 2080, 2081, 2082, 2083, 2091, 2117, 2121, 2125, 2130, 2136, 2138, 2145, 2165, 2166, 2354, 2413, 2416, 2504, 2554, 2572, 2602, 2608, 2619, 2620, 2638, 2673, 2717, 2724, 2728, 2795, 2825, 2882, 2937, 2953, 2954, 2960, 2965, 2967, 2969, 2975, 2978, 2993, 3007, 3029, 3032, 3033, 3035, 3046, 3048, 3109, 3112, 3123, 3124, 3182, 3184, 3462, 3465, 3597, 3764, 3798, 3862, 3867, 4044, 4047, 4068, 4071, 4075, 4084, 4098, 4120, 4133, 4171, 4336, 4748, 4817, 5084, 5104, 5107, 5133, 5134, 5151, 5203, 5251, 5288, 5298, 5355, 5358, 5405, 5406, 5459, 5463, 5584, 5854, 5864, 5865, 5902, 5906, 5909, 5945, 5948, 6290, 6351, 6410, 6485, 6586. beyitler
  • begde ((PHP 3, PHP 4))
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 1984, 2569, 2988, 3008. beyitler
  • begdin ((PHP 3, PHP 4))
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 3033. beyit
  • begi ((PHP 3, PHP 4))
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 843, 887, 893, 958, 1076, 1197, 1376, 1758, 1789, 1809, 1919, 1962, 1968, 2029, 2097, 2103, 2106, 2107, 2114, 2177, 2180, 2239, 2246, 2422, 2551, 2590, 2643, 2677, 2682, 2713, 2715, 2795, 2815, 2837, 2861, 2997, 2998, 3031, 3181, 3266, 3267, 3268, 3542, 3744, 4069, 4072, 4077, 4141, 4714, 4749, 4855, 4947, 4996, 4999, 5185, 5293, 5354, 5544, 5949, 6138, 6392. beyitler
  • begig ((PHP 3, PHP 4))
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 3534, 4546. beyitler
  • begim ((PHP 3, PHP 4))
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 85, 1602, 2899. beyitler
  • begin ((PHP 3, PHP 4))
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 1880, 1882, 2260, 2582, 2608, 2767, 2962, 3535, 4724. beyitler
  • beginde ((PHP 3, PHP 4))
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 1630, 2193. beyitler
  • begiñg ((PHP 3, PHP 4))
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 3970. beyit
  • begiñge ((PHP 3, PHP 4))
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 4077, 4081. beyitler
  • begke ((PHP 3, PHP 4))
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 325, 650, 1988, 1996, 2013, 2049, 2062, 2071, 2079, 2124, 2164, 2239, 2256, 2270, 2420, 2489, 2808, 2832, 2871, 2890, 2935, 2963, 3007, 4051, 4055, 4093, 4157, 4158, 5065, 5072, 5336, 5545. beyitler
  • begler ((PHP 3, PHP 4))
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 213, 223, 250, 303, 603, 604, 635, 653, 654, 655, 779, 780, 781, 784, 819, 842, 843, 888, 889, 892, 893, 895, 958, 1197, 1314, 1609, 1630, 1631, 1632, 1694, 1755, 1807, 1906, 1931, 1952, 1969, 2014, 2026, 2027, 2036, 2076, 2107, 2130, 2183, 2210, 2211, 2247, 2258, 2266, 2412, 2416, 2449, 2493, 2514, 2553, 2581, 2595, 2639, 2678, 2683, 2702, 2717, 2741, 2807, 2812, 2833, 2835, 2926, 2933, 2945, 2952, 2953, 2959, 2968, 2973, 2977, 2992, 3020, 3032, 3127, 3128, 3183, 3464, 3966, 4009, 4010, 4015, 4081, 4085, 4086, 4090, 4091, 4094, 4097, 4120, 4126, 4128, 4133, 4246, 4723, 4753, 5000, 5083, 5096, 5202, 5203, 5226, 5357, 5462, 5512, 5750, 5859, 5907, 5946, 5949, 6024, 6144, 6392. beyitler
  • begleri ((PHP 3, PHP 4))
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 1405, 1885, 2092, 2593, 3034, 5294, 6634. beyitler
  • beglerke ((PHP 3, PHP 4))
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 778, 783, 963, 2181, 2583, 2814, 4000. beyitler
Harezm Türkçesibėgad
Kaynak çevriyazıları:Muʿînü’l-Mürîd: bėg

Transkripsiyon notu: Yayınların çevriyazıları kaynak başına korunmuştur. Muʿînü’l-Mürîd: bėg. Sade karşılıklar yalnız arama anahtarıdır.

Bağlama dayalı özgün Bitigçi tanımı: Yönetme yetkisi veya toplumsal üstünlüğü bulunan erkek; efendi.

Tarihsel bağlam: Muʿînü’l-Mürîd’in 190/2 ve 232/2 tanıkları bėg sözcüğünü yönetici ve saygın erkek bağlamında kullanır.

Anlamsal gelişim notu: bėg > bey gelişiminde son ünsüz y’ye dönüşmüş; toplumsal unvan anlamı sürmüştür.

Çağdaş arama bağı: bey · ses değişimiyle anlam sürekliliği · kaynak biçimi, bağlam, anlam bağı ve özgün tanım denetimli

Kaynaklarda tanıklanan biçimler

  • bėg (yalın biçim)
    Tanıklık: Muʿînü’l-Mürîd, 190/2, 232/2 (dörtlük/dize)

Bu kaynak kapsamındaki tanıklarda ayrıca çekimli bir biçim kaydedilmemiştir.

Tarihsel derlem tanıkları

Yalnız birincil metin bölümünden alınan kaynak çevriyazıları gösterilir; arama için kullanılan sade anahtar metnin yerine geçmez.

t(e)bl(i)gin : kürl(ü)g<in> üçün : (a)rm(a)kçısin : üçün : in(i)li: (e)çili: kikşürtükin : üçün : b(e)gli: bod(u)nlıg : yon(a)şurtukin : üçün : türük : bod(u)n : ill(e)dük : ilin : ıçg(ı)nu : ıdm(ı)«

Orhon Türkçesi · Kül Tigin Yazıtı · 21 Ağustos 732 · PDF s. 30 · çevriyazı güveni A

tiy(i)n : (a)z bod(u)n(u)g : it(i)p : y(a)r[(a)t(ı)p. ] (KT D20) b(a)rs b(e)g : (e)rti : k(a)g(a)n (a)t : bunta : biz : birt(i)m(i)z : sin(i)l(i)m : kuunç(u)yug : birt(i)m(i)z : özi y(a)n(ı)ltı : k(a)g(a)nı :

Orhon Türkçesi · Kül Tigin Yazıtı · 21 Ağustos 732 · PDF s. 34 · çevriyazı güveni A

t(a)bg(a)ç : bod(u)n : t(e)bl[(i)g(i)n] kürl(ü)gin [üç(ü)n (a)rm(a)kçı]sin : üç(ü)n : in(i)li [(e)çili: kikşürt(ü)kin : üçün : b(e)gli : bod(u)nlıg

Orhon Türkçesi · Bilge Kağan Yazıtı · 20 Eylül 735 · PDF s. 58 · çevriyazı güveni A

[tiy](i)n [(a)z bod(u)n(u)g it(i)p : y(a)r](a)t(ı)p [.... b(a)rs b(e)g] (BK D17) (e)rti : k(a)g(a)n (a)t(ı)g : bunta : biz birt(i)m(i)z : sin(i)l(i)m :

Orhon Türkçesi · Bilge Kağan Yazıtı · 20 Eylül 735 · PDF s. 62 · çevriyazı güveni A

bezendim begim boldı ḫaḳan uluġ ötündüm munu ḳolsa canım yuluġ

Karahanlı Türkçesi · Kutadgu Bilig · 1069–1070 · KB 85 · çevriyazı güveni B · Tarihsel Derlem’de aç

yaġız yir ḳatındaḳı altun taş ol ḳalı çıḳsa begler başında tuş ol

Karahanlı Türkçesi · Kutadgu Bilig · 1069–1070 · KB 213 · çevriyazı güveni B · Tarihsel Derlem’de aç

190 bu altun kümişdin ayak çâreler kılur bay melik beg bu bi-çâreler eğer bermeseler bulardın zekât

Harezm Türkçesi · Muʿînü’l-Mürîd · 20 Aralık 1313–19 Ocak 1314 · PDF s. 120 · çevriyazı güveni A

232 biliıj awnı kim tutsa bolur anır) rahyyet vezir beg kerek sultamı) velî* aş tökerler ne kim aw tutar

Harezm Türkçesi · Muʿînü’l-Mürîd · 20 Aralık 1313–19 Ocak 1314 · PDF s. 126 · çevriyazı güveni A

Kaynak yayınlar ve okuma notu

Tekin, Talât (1998). Orhon Yazıtları: Kül Tigin, Bilge Kağan, Tunyukuk. 2. baskı. İstanbul: Simurg.

Tekin, Talât (2020). Orhon Yazıtları. 6. baskı. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.

Arat, Reşid Rahmeti (1979). Kutadgu Bilig III: İndeks. İndeksi neşre hazırlayanlar: Kemal Eraslan, Osman F. Sertkaya ve Nuri Yüce. İstanbul: Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü.

Arat, Reşid Rahmeti. Kutadgu Bilig I: Metin. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.

Toparlı, Recep ve Mustafa Argunşah (2008). Muʿînü’l-Mürîd: İnceleme–Metin–Çeviri–Dizin–Tıpkıbasım. Ankara: Türk Dil Kurumu.

Yayın yılı, sözcüğün ilk kullanım tarihi değildir. Çağdaş madde bağlantıları kaynak yayındaki anlam karşılığı ve biçim denetimiyle kurulmuştur; tek başına ses benzerliği tarihsel akrabalık kanıtı sayılmaz.

BD Bağlam Gösterimi · bey

Not: Bu bölümde gösterilen cümleler, derlem cümle seçme algoritmasının otomatik seçimleridir. Cümlelerdeki görüş, ifade ve içerikler kaynak metinlere aittir; Bitigçi’yi bağlamaz ve Bitigçi’nin görüşünü ya da tutumunu yansıtmaz.

Sayfadaki özellikler henüz yüklenmedi. Lütfen kısa bir süre bekleyiniz.

Sonuçların yüklenmesi için hesaplama yapılıyor.

Entry history and citation

Loading the current content revision and documented editorial events.

Dilsel parmak izi, terimlik, kullanım sicili, yerleşme ve veri kalitesi tek profilden yükleniyor…

Related Entries

başbuğ fovea reisülküttaplık beytülmal saçlı deri çıkarma botu dalkavuk

The definition, field tag and the word family partnership are selected in the dictionary entry.

Yazım ve Varyantlar Doğrulanmış ilişkiler, dönemsel sıklık ve kullanım payı

Panel açıldığında BD varyant verileri yüklenir.

İlk Tanık ve Yayılım Kaynak yayın tarihleri, Trust level ve yayılım aşamaları

Panel açıldığında BD tanık verileri yüklenir.