zengin

Bitigçi Sözlük Maddesi

zengin

(sıfat)
Farsça sengīn · 5 meanings
  1. 1.

    (sıfat) Parası, malı çok olan; varlıklı, yokluksuz, variyetli, fakir, yoksul karşıtı.

  2. 2.

    (sıfat) Yararlı veya kendisinden beklenilen, istenilen nitelikleri çok olan.

  3. 3.

    (sıfat) Bir tarla, ağaç veya kaynak için, aynı koşullarda benzerlerinden daha çok ürün veren.

  4. 4.

    (sıfat) Görünüşünde süs, renk veya malzeme bakımından belirgin bir bolluk bulunan.

  5. 5.

    (sıfat) Miktarı veya içerdiği değerli öge sayısı beklenenden yüksek olan.

ADVANCED ANALYSES

Tarihsel söz varlığı

Türkçenin tarihsel dönemlerindeki görünüm

Aç / kapat
Büyük Anlam Atlası'nda aç

İlk tarihsel tanık: 21 Ağustos 732 · Kül Tigin Yazıtı · PDF s. 28

yazıtın dikiliş ve Türkçe metninin tamamlanma tarihi. Kaynak, Türkçe yazıtın 21 Ağustos 732'de tamamlandığını ve anıtın dikiliş tarihinin de bu gün olması gerektiğini belirtir. Tarih dayanağı: Giriş, PDF s. 13

Anlamsal gelişim çizgisi

İlk kayıttan günümüz Türkçesine

4 denetlenmiş basamak

720–735 · Orhon Türkçesi kaydından canlı Bitigçi sözlük anlamlarına uzanan sıra. Aynı yazımlı ham tanıklar tek başına anlam değişimi sayılmaz.

Denetlenmiş ilişki türleri: kaynak yayındaki çağdaş anlam karşılığı · sözcüksel değişimle anlam alanı sürekliliği

  1. 1

    720–735

    Orhon Türkçesi

    Tarihsel kaynak

    Tarihleme dayanağı: yazıtların dikiliş tarihi aralığı · yazıtların yaklaşık dikiliş tarihleri

    Biçim: bay · sıfat

    Dönem anlamı

    Mal, para ya da başka kaynaklar bakımından büyük birikimi bulunan.

    kaynak yayındaki çağdaş anlam karşılığı

    Canlı sözlükteki güncel anlam kimliğiyle denetlendi.

    Birincil metin tanıklarını aç (2)
    (KT G10) yok : çıg(a)n : bod(u)n(u)g : koop kuubr(a)td(ı)m : çıg(a)n : bod(u)n(u)g : b(a)y kılt(ı)m : (a)z bod(u)n(u)g : üküş : kılt(ı)m : (a)zu bu s(a)b(ı)mda : ig(i)d b(a)rgu : türük: : b(e)gl(e)r : bod(u)n : bunı

    Kül Tigin Yazıtı · 21 Ağustos 732 · PDF s. 28

    Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.

    (e)çim k(a)g(a)n : ol(u)rtı : (e)çim k(a)g(a)n : ol(u)r(u)p(a)n : türük : bod(u)n(u)g : yiçe : itdi : < yiçe> ig(i)t(t)i : çıg(a)n(ı)g [b(a)y kıltı : (a)z(ı)g ük(ü)ş kıltı]

    Kül Tigin Yazıtı · 21 Ağustos 732 · PDF s. 34

    Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.

    Kaynak dayanağını aç (2)

    Tekin, Talât (2020). Orhon Yazıtları. 6. baskı. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.

    Kül Tigin ve Bilge Kağan metinleri, açıklamaları ve tam sözlük-dizin; tarihsel biçim ve satır konumlarının ana dizin kaynağı.

    Tekin, Talât (1998). Orhon Yazıtları: Kül Tigin, Bilge Kağan, Tunyukuk. 2. baskı. İstanbul: Simurg.

    Üç yazıtın Eski Türkçe yazı çevrimi ve karşılıklı metin yayını; biçim ve satır denetimi.

  2. 2

    1069–1070

    Karahanlı Türkçesi

    Tarihsel kaynak

    Tarihleme dayanağı: eserin yazılış dönemi

    Biçim: bay, bayḳa, baylar, baynı, bayı, bayında · sıfat

    Dönem anlamı

    Malı ve geçim imkânı bol, ekonomik bakımdan güçlü olan kimse.

    sözcüksel değişimle anlam alanı sürekliliği

    Kutadgu Bilig’de bay, mal varlığı ve toplumsal durum karşılaştırmalarında kişi niteliği olarak kullanılır.

    Günümüze uzanan değişim

    Bayın servet bildiren bağımsız sıfat kullanımı gerilemiş, bu alanı zengin üstlenmiştir; tarihsel biçim özel ad ve türevlerde yaşamaktadır.

    Canlı sözlükteki güncel anlam kimliğiyle denetlendi.

    Birincil metin tanıklarını aç (2)
    ḳılınçı köni erdi ḳılḳı oŋay tili çın bütün hem közi köŋli bay

    Kutadgu Bilig · 1069–1070 · KB 407 · Kaynakta aç

    Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.

    özüŋ bay bolayın tise belgülüg könilikte buldı bu baylar ülüg

    Kutadgu Bilig · 1069–1070 · KB 1292 · Kaynakta aç

    Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.

    Kaynak dayanağını aç (2)

    Arat, Reşid Rahmeti (1979). Kutadgu Bilig III: İndeks. İndeksi neşre hazırlayanlar: Kemal Eraslan, Osman F. Sertkaya ve Nuri Yüce. İstanbul: Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü.

    Madde, anlam, (PHP 3, PHP 4) ve beyit numarası için ana dizin.

    Arat, Reşid Rahmeti. Kutadgu Bilig I: Metin. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.

    Dizindeki biçimlerin beyit metninde karşılaştırıldığı eleştirmeli metin yayını.

  3. 3

    1313–1314

    Harezm Türkçesi

    Tarihsel kaynak

    Tarihleme dayanağı: eserin telif veya dil katmanı için yaklaşık dönem

    Biçim: bay · sıfat/ad

    Dönem anlamı

    Malı ve geçim imkânı çok olan, maddi bakımdan güçlü kişi.

    sözcüksel değişimle anlam alanı sürekliliği

    Muʿînü’l-Mürîd’de bay, kişinin varlıklı kılınması ve sahip olduğu zenginlik bakımından nitelenmesi bağlamlarında geçer.

    Günümüze uzanan değişim

    Bayın servet bildiren genel sıfat işlevi gerilemiş, bu alanı zengin ve varlıklı üstlenmiştir.

    Canlı sözlükteki güncel anlam kimliğiyle denetlendi.

    Birincil metin tanıklarını aç (2)
    17 bilir) lâ ilâhe temek né bolur ididin öıjin yok çığay bay kılur ‘aziz hor kılıglı ruzi bèrgüçi

    Muʿînü’l-Mürîd · 20 Aralık 1313–19 Ocak 1314 · PDF s. 93

    Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.

    190 bu altun kümişdin ayak çâreler kılur bay melik beg bu bi-çâreler eğer bermeseler bulardın zekât

    Muʿînü’l-Mürîd · 20 Aralık 1313–19 Ocak 1314 · PDF s. 120

    Denetlenmiş tarihsel biçimin birincil metin tanığı; tek başına anlam değişimi kanıtı değildir.

    Kaynak dayanağını aç (1)

    Toparlı, Recep ve Mustafa Argunşah (2008). Muʿînü’l-Mürîd: İnceleme–Metin–Çeviri–Dizin–Tıpkıbasım. Ankara: Türk Dil Kurumu.

    Dörtlük ve dize düzeyinde özgün metin, çeviri ve eksiksiz biçim dizini.

  4. 4

    Canlı Bitigçi sözlük kaydı

    Günümüz Türkçesi

    Güncel sözlük

    Biçim: zengin

    1. güncel anlam

    Parası, malı çok olan; varlıklı, yokluksuz, variyetli, fakir, yoksul karşıtı

    2. güncel anlam

    Yararlı veya kendisinden beklenilen, istenilen nitelikleri çok olan

    3. güncel anlam

    Bir tarla, ağaç veya kaynak için, aynı koşullarda benzerlerinden daha çok ürün veren.

    4. güncel anlam

    Görünüşünde süs, renk veya malzeme bakımından belirgin bir bolluk bulunan.

    5. güncel anlam

    Miktarı veya içerdiği değerli öge sayısı beklenenden yüksek olan.

Yöntem ve tarih sınırları

Tarihsel basamaklar yalnız editoryal olarak denetlenmiş tarihsel tanım ve çağdaş anlam bağlantılarından kurulur; aynı yazımlı ham derlem eşleşmeleri anlam değişimi iddiasına dönüştürülmez.

Tarihler eser veya yazıt tarihleridir; bir anlamın dilde ilk ya da son kez kullanıldığı tarihi göstermez. Günümüz basamağı canlı sözlük durumudur.

Orhon Türkçesibaysıfat

Bağlama dayalı özgün Bitigçi tanımı: Mal, para ya da başka kaynaklar bakımından büyük birikimi bulunan.

Çağdaş arama bağı: zengin · kaynak yayındaki çağdaş anlam karşılığı · kaynak biçimi ve özgün tanım denetimli

Kaynaklarda tanıklanan biçimler

  • bay (yalın biçim)
    Tanıklık: Kül Tigin Yazıtı, güney yüzü, 10. satır; Kül Tigin Yazıtı, doğu yüzü, 29. satır; Bilge Kağan Yazıtı, kuzey yüzü, 7. satır; Bilge Kağan Yazıtı, doğu yüzü, 14., 23. satırlar

Bu kaynak kapsamındaki tanıklarda ayrıca çekimli bir biçim kaydedilmemiştir.

Karahanlı Türkçesibaysıfat
Kaynak çevriyazıları:Kutadgu Bilig III: İndeks: bay, bayḳa, baylar, baynı, bayı, bayında

Transkripsiyon notu: Kaynak çevriyazısındaki ḳ işaretleri korunmuştur; işaretsiz biçimler yalnız aramada eş değer anahtar olarak kullanılır.

Bağlama dayalı özgün Bitigçi tanımı: Malı ve geçim imkânı bol, ekonomik bakımdan güçlü olan kimse.

Tarihsel bağlam: Kutadgu Bilig’de bay, mal varlığı ve toplumsal durum karşılaştırmalarında kişi niteliği olarak kullanılır.

Anlamsal gelişim notu: Bayın servet bildiren bağımsız sıfat kullanımı gerilemiş, bu alanı zengin üstlenmiştir; tarihsel biçim özel ad ve türevlerde yaşamaktadır.

Çağdaş arama bağı: zengin · sözcüksel değişimle anlam alanı sürekliliği · kaynak biçimi, anlam bağı ve özgün tanım denetimli

Kaynaklarda tanıklanan biçimler

  • bay (yalın biçim)
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 1292, 1787, 1923, 2004, 2058, 2618, 2620, 2767, 2843, 3031, 3098, 3613, 3617, 3677, 3717, 4409, 4487, 4597, 5803, 6370, 6375, 6378. beyitler
  • bayḳa ((PHP 3, PHP 4))
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 2612. beyit
  • baylar ((PHP 3, PHP 4))
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 1292, 5561, 5564. beyitler
  • baynı ((PHP 3, PHP 4))
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 4592. beyit
  • bayı ((PHP 3, PHP 4))
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 2241. beyit
  • bayında ((PHP 3, PHP 4))
    Tanıklık: Kutadgu Bilig, 4724. beyit
Harezm Türkçesibaysıfat/ad
Kaynak çevriyazıları:Muʿînü’l-Mürîd: bay

Transkripsiyon notu: Yayınların çevriyazıları kaynak başına korunmuştur. Muʿînü’l-Mürîd: bay. Sade karşılıklar yalnız arama anahtarıdır.

Bağlama dayalı özgün Bitigçi tanımı: Malı ve geçim imkânı çok olan, maddi bakımdan güçlü kişi.

Tarihsel bağlam: Muʿînü’l-Mürîd’de bay, kişinin varlıklı kılınması ve sahip olduğu zenginlik bakımından nitelenmesi bağlamlarında geçer.

Anlamsal gelişim notu: Bayın servet bildiren genel sıfat işlevi gerilemiş, bu alanı zengin ve varlıklı üstlenmiştir.

Çağdaş arama bağı: zengin, varlıklı · sözcüksel değişimle anlam alanı sürekliliği · kaynak biçimi, bağlam, anlam bağı ve özgün tanım denetimli

Kaynaklarda tanıklanan biçimler

  • bay (yalın biçim)
    Tanıklık: Muʿînü’l-Mürîd, 17/2, 173/2, 190/2 (dörtlük/dize)

Bu kaynak kapsamındaki tanıklarda ayrıca çekimli bir biçim kaydedilmemiştir.

Tarihsel kaynaklardan derlem satırları

Her satır kendi kaynak birimini korur; farklı maddelerin metinleri birleştirilmez.

ol(u)r(u)p: yok çıg(a)n : bod(u)n(u)g : koop : kubr(a)td(ı)m : çıg(a)n : bod(u)n(u)g: b(a)y kılt(ı)m : (a)z bod(u)n(u)g : ük(ü)ş kılt(ı)m : (a)z[u bu]

Orhon Türkçesi · Bilge Kağan Yazıtı · 20 Eylül 735 · PDF s. 52 · çevriyazı güveni A

[t]ör(ü)de : üze : (e)ç(i)m k(a)g(a)n : ol(u)rtı : ol(u)r(u)p(a)n : türük : bod(u)n(u)g : yiçe : itdi : yiçe : ig(i)t(t)i : çıg(a)n(ıg : b(a)y kıltı : (a)z(ı)g ük(ü)ş : knltı : (e)çim k(a)g(a)n : ol(u)rtuk(k)a : öz(ü)m :

Orhon Türkçesi · Bilge Kağan Yazıtı · 20 Eylül 735 · PDF s. 60 · çevriyazı güveni A

Kaynak yayınlar ve okuma notu

Tekin, Talât (1998). Orhon Yazıtları: Kül Tigin, Bilge Kağan, Tunyukuk. 2. baskı. İstanbul: Simurg.

Tekin, Talât (2020). Orhon Yazıtları. 6. baskı. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.

Arat, Reşid Rahmeti (1979). Kutadgu Bilig III: İndeks. İndeksi neşre hazırlayanlar: Kemal Eraslan, Osman F. Sertkaya ve Nuri Yüce. İstanbul: Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü.

Arat, Reşid Rahmeti. Kutadgu Bilig I: Metin. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.

Toparlı, Recep ve Mustafa Argunşah (2008). Muʿînü’l-Mürîd: İnceleme–Metin–Çeviri–Dizin–Tıpkıbasım. Ankara: Türk Dil Kurumu.

Yayın yılı, sözcüğün ilk kullanım tarihi değildir. Çağdaş madde bağlantıları kaynak yayındaki anlam karşılığı ve biçim denetimiyle kurulmuştur; tek başına ses benzerliği tarihsel akrabalık kanıtı sayılmaz.

BD Bağlam Gösterimi · zengin

Not: Bu bölümde gösterilen cümleler, derlem cümle seçme algoritmasının otomatik seçimleridir. Cümlelerdeki görüş, ifade ve içerikler kaynak metinlere aittir; Bitigçi’yi bağlamaz ve Bitigçi’nin görüşünü ya da tutumunu yansıtmaz.

Sayfadaki özellikler henüz yüklenmedi. Lütfen kısa bir süre bekleyiniz.

Sonuçların yüklenmesi için hesaplama yapılıyor.

Cite this entry

Preparing citation formats for the current entry.

Dilsel parmak izi, terimlik, kullanım sicili, yerleşme ve veri kalitesi tek profilden yükleniyor…

Related Entries

zenginlik zenginleme zenginlemek zenginlenme zenginleşme zengin etmek zengin fakir zengin medya zengin olmak zenginlenmek zenginleşmek zengin kılmak zengin karışım zenginleştirme

The definition, field tag and the word family partnership are selected in the dictionary entry.

Yazım ve Varyantlar Doğrulanmış ilişkiler, dönemsel sıklık ve kullanım payı

Panel açıldığında BD varyant verileri yüklenir.

İlk Tanık ve Yayılım Kaynak yayın tarihleri, Trust level ve yayılım aşamaları

Panel açıldığında BD tanık verileri yüklenir.